Biała – rzeka, prawobrzeżny dopływ Dunajca, w województwie małopolskim przepływająca przez powiaty gorlicki, nowosądecki, tarnowski oraz miasto Tarnów. Biała ma charakter rzeki górskiej w górnym biegu, a podgórskiej w dalszym biegu. Cechująca się nagłymi wezbraniami wód rzeka objęta jest monitoringiem powodziowym. Dolina rzeki na znacznym odcinku stanowi specjalny obszar ochrony siedlisk sieci Natura 2000 Biała Tarnowska. Biała jest pierwszą polską rzeką, którą Wody Polskie objęły w latach 2014–2020 programem kompleksowej renaturalizacji, zastępując betonowe progi spiętrzające bystrzami.
Nazwa mały|Jedno ze źródeł rzeki Białej, na zalesionym stoku Lackowej w Beskidzie Niskim Nazwa Biała. pochodzi od przymiotnika biały, określenia koloru skały osadowej tworzącej jej podłoże na początkowym odcinku – margla o jasnej, kremowej barwie. Rzek o tej nazwie jest wiele, dlatego bywa dookreślana przymiotnikami utworzonymi od nazwy rzeki, do której uchodzi lub nazw miast, przez które przepływa. Bywa więc nazywana Białą Dunajecką lub Białą Dunajcową, w regionie sądeckim również Białą Grybowską, a w regionie tarnowskim Białą TarnowskąRenata Michalska, Biała Tarnowska w: Andrzej Niedojadło (red. nacz.), Encyklopedia Tarnowa, Tarnowskie Towarzystwo Kulturalne, Tarnów 2010, , s. 52..
Pierwszy raz, w znanych źródłach historycznych, wzmiankowana w 1229 roku pod nazwą Bala, hydronim Biała pierwszy pojawił się w 1564 roku. Inne nazwy w źródłach historycznych to: Bayla, Bialam, Bela, Biala, Bialka, Biała-dunajcowa, z fonetyką wschodniosłowiańską Bila Rika.
Przebieg rzeki mały|Widok na Lackową z dawnej łemkowski wsi Bieliczna
Charakterystyka mały|Rzeka Biała w Grybowie, z charakterystycznym dla rzek górskich kamienistym dnem mały|Biała w Wojnarowej w powiecie nowosądeckim Źródła Białej znajdują się na północno-wschodnim stoku Lackowej w Beskidzie Niskim, w okolicy przełęczy Pułaskiego leżącej na granicy polsko-słowackiej; powyżej doliny, w której leżała dawna wieś łemkowska Bieliczna. W obszarze źródłowym występuje 5 źródeł – jedno wydajne źródło znajdujące się na wysokości 810,2 m oraz 4 źródła helokrenowe leżące na wysokościach od 805,3 do 810,9 m.
W górnym biegu, na obszarze Beskidu Niskiego, Biała ma charakter potoku górskiego, charakteryzującego się dużym spadkiem jednostkowym koryta, sięgającym ok. 6‰. Na tym odcinku rzeka meandruje swobodnie w wąskiej dolinie, krętym korytem o dużej liczbie zakoli. Z powodu wielkiej zmienności przepływów i zasilania grubym rumoszem skalnym formuje miejscami rozległe, wielonurtowe koryta, rozdzielone przez odsypy roztokowe. Brzegi porośnięte są zaroślami wrześni pobrzeżnej i zaroślami wierzbowymi, przylegają do nich pastwiska i łąki, a miejscami fragmenty łęgówred. Bartłomiej Wyżga - Ocena hydromorfologicznej jakości rzeki dla potrzeb działań rewitalizacyjnych na przykładzie Białej Tarnowskiej, Instytut Ochrony Przyrody PAN, Kraków, 2013.
Poniżej Florynki, na obszarze Pogórza Środkowobeskidzkiego, Biała ma charakter rzeki podgórskiej (wyżynnej). Dolina rzeki stanowi granicę Pogórza Ciężkowickiego i Pogórza Rożnowskiego. Na tym odcinku krótsze fragmenty uregulowane (w pobliżu mostów) przedzielają dłuższe fragmenty nieuregulowanego koryta. W korycie rzeki istnieje wiele bystrzyn poprzedzielanych plosami. Odcinki uregulowane cechują się radykalnym przekształceniem geometrii koryta. Koryto przekształciło się w głębokie jednonurtowe o szerokości średnio trzykrotnie mniejszej niż na odcinkach nieuregulowanych. Prócz regulacji rzeki przyczyniła się do tego eksploatacja kruszywa i mniejszy dopływ rumowiska z zalesianych partii Beskidu Niskiego. Poniżej Tuchowa dolina Białej rozszerza się do 2-3 km. W dolnym biegu cechuje się nagłymi wezbraniami z dużymi wahaniami stanów wody, osiągającymi 6,5 m.
W pobliżu Tarnowa Biała wypływa z Karpat do Kotliny Sandomierskiej i uchodzi do Dunajca na obszarze Niziny Nadwiślańskiej, na wysokości 183,6 m.
Rzeka jest prawobrzeżnym dopływem Dunajca o długości 102 km, w końcowym odcinku stanowi granicę między miejscowościami Tarnów i Biała. Rzeka przepływa przez powiaty gorlicki, nowosądecki, tarnowski oraz miasto Tarnów, w województwie małopolskim.
Miasta nad rzeką Miastami leżącymi nad Białą są (w kolejności od źródła): Grybów, Bobowa, Ciężkowice, Tuchów i Tarnów.
Dorzecze thumb|Biała w Tuchowie thumb|Biała w Łowczowie w powiecie tarnowskim
Obszar zlewni Powierzchnia zlewni Białej wynosi 983,3 km² (980,54 km²). Zlewnia położona jest w obrębie 5 mezoregionów: Beskidu Niskiego, Niziny Nadwiślańskiej, Płaskowyżu Tarnowskiego, Pogórza Rożnowskiego oraz Pogórza Ciężkowickiego. Pod względem geologicznym obszar ten znajduje się na granicy Zapadliska Przedkarpackiego i Karpat Zewnętrznych. mały|Ujście Wątoku do Białej Zlewnia Białej zbudowana jest głównie z utworów fliszowych (łupków i piaskowców). Dzieli się na trzy wyraźne części: południową, środkową i północną. Południowa część zlewni leży w Beskidzie Niskim, ma charakter górski i jest najsilniej zalesiona. Środkowa część ma rzeźbę podgórską, a jej charakterystyczną cechą są wylesione i użytkowane rolniczo głębokie doliny rzeczne Pogórza Ciężkowickiego i Rożnowskiego; stanowi około 70% całej zlewni Białej. Północna część zlewni obejmuje niskie wzniesienia i ujściowy odcinek doliny Białej w Kotlinie Sandomierskiej; stanowi ok. 5% całej zlewni. Występują tam głównie tereny zurbanizowane oraz przemysłowe.
Dopływy Nurt Białej zasilają wody z 32 dopływów, wszystkie z nich to potokiRzeki karpackie – czysta Natura 2000..
Głównymi prawobrzeżnymi dopływami Białej są: Lipka, Czertyżnianka, Stawiszanka, Czarna, Sudoł, Polnianka, Stróżnianka, Łużnianka, Ostruszanka, Rzepianka, Rostówka, Szwedka, Radlanka, Dębnica, Wątok, Stary Wątok oraz Chyszowski Rów, lewobrzeżnymi: Banicki Potok, Czyrnianka, Mostysza, Binczarówka, Pławianka, Jasienianka, Brzanka, Jastrzębianka, Kipsznianka, Mesznianka, Rychwałdzianka, Rzuchowianka i Zimna Woda.
Hydrologia rzeki mały|Biała w dolnym biegu, na granicy Tarnowa i wsi Biała mały|Ujściowy odcinek Białej
Przepływ cieku Na rzece wodowskazy IMGW znajdują się w Koszycach Wielkich (6,54 km biegu rzeki), Ciężkowicach (km 47,72) i Grybowie (km 74,14).
+ Przepływy na stacjach wodowskazowych IMGW [m³/s]Rodzaj przepływuGrybów w latach: 1973-2010 (60. XX w.)Ciężkowice 1973-2010 (60. XX w.)Koszyce Wielkie 1972-2010 (60. XX w.)WWQ (najwyższy przepływ zaobserwowany w okresie wieloletnim)600 (163)545 (502)836 (828)SWQ (przepływ średni z najwyższych)111 (85)206 (282)298 (300)SSQ (przepływ średni w okresie wieloletnim)2,92 (2,69)5,99 (6,80)9,59 (9,43)SNQ (przepływ średni z najniższych)0,24 (0,21)0,67 (0,70)1,40 (1,13)NNQ (najniższy przepływ zaobserwowany w okresie wieloletnim)0,08 (0,10)0,20 (0,50)0,60 (0,50)
Średni roczny przepływ SSQ z lat 1961–2000 mierzony w miejscowości Koszyce Wielkie wynosi 8,41 m³/s. Największe przepływy w tym miejscu notuje się w dwóch kulminacjach – pomiędzy lutym i kwietniem (marcowe SSQ 13,78 m³/s), a także w lipcu (SSQ 10,36 m³/s).
Temperatura wody mały|Ujście Białej do Dunajca, pobliże Zakładów Azotowych w Tarnowie Średnia roczna temperatura wody wynosi 8,7 °C, a temperatura maksymalna w szerokich i płytkich miejscach osiąga do 28 °C.
Środowisko naturalne Woda mały|Biała i Dunajec W 1996 roku cały odcinek w granicach ówczesnego województwa tarnowskiego nie mieścił się w żadnej z klas czystości ze względu na zanieczyszczenie bakteriologiczne. Pozostałe wskaźniki z reguły mieściły się w którejś z klas. Pod względem hydrobiologicznym (indeks saprobów) i fizykochemicznym odcinek do Koszyc mieścił się w drugiej, a odcinek od Koszyc w trzeciej klasie. Wyjątkiem był odcinek w Tarnowie, który nie odpowiadał normom fizykochemicznym. W tej grupie wskaźników ówczesnych norm nie spełniał tam poziom zawiesiny i substancji biogennych. Ten ostatni nie spełniał kryteriów pierwszej klasy na całym monitorowanym odcinku, podczas gdy poziom zanieczyszczenia związkami organicznymi i specyficznymi oraz zasolenie w większości punktów pomiarowo-kontrolnych mieściły się w pierwszej klasie.
W 2003 roku monitorowano odcinki rzeki poniżej Stróż. Odcinek od Ciężkowic do ujścia Wątoku oceniono na trzecią klasę, a czystość odcinków położonych od niego powyżej i poniżej nie mieściła się w normach. O ocenie tej zadecydowały wskaźniki mikrobiologiczne. Pod względem fizykochemicznym część mieściła się w granicach drugiej klasy, pod wskaźniki hydrobiologiczne mieściły się w tej klasie na całym badanym odcinku. W dwóch punktach badano jakość wody pod kątem przydatności do spożycia. W Ciężkowicach stężenie fenoli powodowało obniżenie ówczesnej kategorii do A2, a w Lubaszowej do A3. W tym punkcie również taką wartość wskazywało stężenie manganu. W obu punktach miano Coli wskazywało na kategorię A3.
Po zmianie systemu klasyfikacji stanu wód w 2005 roku stan ekologiczny wód Białej w Tarnowie mieścił się według ówczesnych kryteriów w czwartej klasie (słaby stan ekologiczny). Zadecydowały o tym wskaźniki mikrobiologiczne oraz stężenie fosforu i kadmu oraz barwa, zapach, zawiesina ogólna i BZT5. Nieco lepiej (trzecia klasa, czyli umiarkowany stan ekologiczny) jakość sklasyfikowano w Bobowej i Lubaszowej.
W 2019 roku stan ekologiczny wód Białej zależnie od miejsca badań sklasyfikowano jako umiarkowany i słaby, jej stan chemiczny jako poniżej dobrego, natomiast ogólną ocenę uplasowano na poziomie złego stanu wód. Najgorszą klasyfikację uzyskał odcinek bliski ujścia, gdzie stwierdzono dobry stan ichtiofauny i bezkręgowców bentosowych, ale umiarkowany stan fitobentosu i słaby stan makrofitów. Z kolei najgorszy, tj. umiarkowany, stan ichtiofauny, stwierdzono na odcinku między ujściami Mostyszy a Binczarówki, gdzie stan fitobentosu i zoobentosu był bardzo dobry. W najniżej położonym odcinku stwierdzono również przekroczenie norm stanu dobrego dla różnych postaci azotu i fosforu, wskaźników zasolenia czy BZT5 oraz aldehydu mrówkowego. Znacznie mniej przekroczeń stwierdzono w okolicy Kąclowej, a odcinek w okolicach Lubaszowej miał pośrednie wartości wskaźników. O stanie chemicznym poniżej dobrego zadecydowało głównie przekroczenie norm dla PBDE i heptachloru w tkankach ryb. Na Białej znajdują się ujęcia wody pitnej w Bobowej i Stróżach.
Fitobentos W latach 2010–2011 w Białej stwierdzono 205 taksonów (gatunków lub odmian) okrzemek, w większości typowych dla wód zasadowych i eutroficznych. W górnym biegu dominują Achnanthidium pyrenaicum i Achnanthidium minutissimum var. minutissimum, niżej zaś: Cocconeis placentula var. lineata, Diatoma moniliformis, Encyonema minutum, Encyonema ventricosum i Navicula lanceolata. Występuje również stosunkowo rzadki górski gatunek Didymosphenia geminata. 24 stwierdzone taksony znajdują się na czerwonej liście glonów Polski, w tym pięć ma status wymierających: Pinnularia rupestris, Pinnularia schoenfelderi, Pinnularia subrupestris, Pinnularia viridiformis i Fallacia lenzii.
Rybostan W Białej żyje 21 gatunków ryb, 15 z nich potrzebuje do rozwoju kamienistego i żwirowego podłoża, część z nich to ryby wędrowne, które nie mogą się obejść bez okresowego dostępu do wody słonej.
W rzece występują m.in.: klenie (Squalius cephalus), brzany (Barbus barbus), szczupaki (Esox lucius), płocie (Rutilus rutilus), kiełbie (Gobio gobio), lipienie (Thymallus thymallus), a w górnym biegu pstrągi potokowe (Salmo trutta trutta) i strzeble potokowe (Phoxinus phoxinus). Rzeka zarybiana była również łososiem (Salmo salar) i trocią wędrowną (Salmo trutta). W górnym biegu wiodącym gatunkiem jest pstrąg. W dolnym odcinku rzeka, w klasyfikacji stref rybnych, zaliczana jest do krainy brzany.
Obszary chronione Obszary chronionego krajobrazu