Archeoraptor (Archaeoraptor liaoningensis) – nieformalna nazwa rodzajowa nadana skamieniałości z Chin w 1999 przez magazyn „National Geographic”, która później okazała się fałszerstwem złożonym z części różnych zwierząt.
Początkowo została ona uznana za „brakujące ogniwo między naziemnymi dinozaurami a ptakami”, mimo że już przed publikacją artykułu na ten temat istniały poważne wątpliwości co do autentyczności skamieliny archeoraptora. Zhou i inni stwierdzili, że czaszka i górna część ciała należy w rzeczywistości do kopalnego ptaka janornisaZhou, Zhonghe, Clarke, Julia A., Zhang, Fucheng. "Archaeoraptor's better half." Nature Vol. 420. 21 November 2002. pp. 285.. W 2002 wykazano, że ogon należy naprawdę do niewielkiego upierzonego dromeozaura mikroraptoraMayell, Hillary (2002-11-20). "Dino Hoax Was Mainly Made of Ancient Bird, Study Says". National Geographic. https://archive.is/20080512151354/http://news.nationalgeographic.com/news/2002/11/1120_021120_raptor.html. [Data dostępu 2008-06-13]., podczas gdy stopy i nogi należą do nieznanego obecnie zwierzęcia. Archeoraptor wywołał skandal w nauce. Dzięki niemu zwrócono większą uwagę na niezgodne z prawem chińskie interesy. Owo „znalezisko” uwydatniło potrzebę dokładnego naukowego przeglądu skamielin rozsławianych w pismach popularnych jako „brakujące ogniwa”. Archeoraptor był wykorzystywany przez kreacjonistów jako argument przeciw dinozaurowemu pochodzeniu ptaków, mimo iż odnaleziono liczne dowody potwierdzające wyewoluowanie ptaków z teropodów.
Skandal Archeoraptor został zaprezentowany na konferencji prasowej magazynu „National Geographic” w październiku 1999. Na tej samej konferencji zaprezentowano plany zwrócenia skamieliny archeoraptora Chinom z powodu jej nielegalnego importu z tego kraju. W listopadzie 1999 „National Geographic” opisał artykuł autorstwa Christophera Sloana poświęcony tej skamielinie. Artykuł ten omawiał głównie pierzaste dinozaury i pochodzenie ptaków. Owa skamielina została w tym artykule nazwana Archaeoraptor liaoningensis (co znaczy pradawny rabuś z LiaoningSloan, Christopher P. (November 1999). "Feathers for T. rex?". National Geographic 196 (5): 98–107.). Ów artykuł od razu spotkał się z krytyką Storrsa L. Olsona – kustosza wydziału ptaków w Narodowym Muzeum Historii Naturalnej w Waszyngtonie. W biuletynie tego muzeum określił nadania naukowej nazwy w popularnym piśmie bez recenzji badaczy jako koszmarDalton, Rex. "Feathers fly over Chinese fossil bird's legality and authenticity" Nature Vol. 403. 17 February 2000. pp. 689 – 690. 3 lutego 2000 „National Geographic” wydało komunikat prasowy, że skamielina może być sfałszowana i że rozpoczęło się dochodzenia wewnętrzne w tej sprawie. Bill Allen, redaktor „National Geographic”, powiedział czasopismu „Nature”, że jest wściekły, ponieważ skamielina może okazać się fałszerstwem. W wydaniu marcowym tego magazynu umieszczono list Xu Xinga, w którym stwierdza on, że tylna część ciała archeoraptora nie pasuje do przedniej. W październiku 2000 „National Geographic” opublikował poświęcony tej sprawie raport dziennikarza śledczego Lewisa M. Simmonsa i ogłosił, że archeoraptor w rzeczywistości jest fałszerstwem. Poinformował również, że każdy uczestnik projektu „National Geographic” popełnił jakieś błędySimons, Lewis M. (2000) "Archaeoraptor Fossil Trail", National Geographic 198(4):128-132..
thumb|left|200px|Skamieniałość mikroraptora – dinozaura, którego szczątków użyto do stworzenia skamieliny archeoraptora
Historia Zgodnie z raportem Lewisa M. Simmonsa, opublikowanym w „National Geographic”, wszystko zaczęło się w lipcu 1997 w Xiasanjiazi (Chiny), gdzie rolnicy trudnili się wydobyciem szybikowym skamielin spośród pokładów łupków i ich sprzedażą za parę dolarów. Praktyka ta była powszechna, choć niezgodna z prawem. Odnaleziono wówczas rzadką skamielinę uzębionego ptaka. Pierwotnie była ona dobrze zachowana - włącznie z odciskami piór, ale rozpadła się w czasie przechowywania. Rolnik, który odnalazł skamielinę, połączył ją więc ze szczątkami znalezionymi w tym samym miejscu (ogonem i kończynami tylnymi), aby drożej ją sprzedać (kompletne skamieliny miały większą wartość). Skamielina została sprzedana w czerwcu 1998 nieznanemu handlarzowi, który nielegalnie przemycił ją do USA (zgodnie z chińskim prawem żadna skamielina nie może legalnie opuścić Chin). W tym samym roku podczas dorocznego spotkania członków Stowarzyszenia Paleontologii Kręgowców w Utah krążyły plotki o cennej skamielinie prymitywnego ptaka przebywającej w rękach prywatnego kolekcjonera. Została ona wystawiona przez nieznanego sprzedawcę na giełdzie kamieni szlachetnych w Tucson (Arizona, USA).
Stephen A. Czerkas i jego żona Sylvia Czerkas, prowadzący Muzeum Dinozaurów w Blanding (Utah), zakupili skamielinę przez pośrednika, którym był Dale Slade, za 80 000$. Państwo Czerkas nie byli z wykształcenia paleontologami, ale miłośnikami dinozaurów i artystami. Zakup skamieliny został dokonany w celu badań nad nią i uniemożliwienia zniknięcia jej w prywatnej kolekcji. Czerkasowie skontaktowali się z paleontologiem Philem Currie, który z kolei poinformował o tym Towarzystwo National Geographic. Zgodził się przebadać skamielinę pod warunkiem, że zostanie ona ostatecznie zwrócona Chinom. Towarzystwo chciało otrzymać skamielinę po jej opisie w fachowym piśmie „Nature”, a następnie zorganizować konferencję prasową i opisać skamielinę w swoim czasopiśmie. Redaktor „National Geographic” Bill Allen prosił wszystkich członków tego projektu o utrzymanie go w tajemnicy, aby „National Geographic” miało udział w historii. Slade i Czerkasowie zamierzali prezentować skamieniałość jako główną atrakcję muzeum przez pięć lat. Sloan twierdzi, że poleciał wiosną 1999 do Utah, aby przekonać Stephena Czerkasa do zwrotu skamieliny Chinom od razu pod jej opisie, ponieważ w przeciwnym razie Phil Currie nie przebada jej, a National Geographic nie opisze znaleziska. Czerkas wtedy zgodził się na to. Currie skontaktował się z Instytutem Paleontologii Kręgowców i Paleoantropologii w Pekinie, a członkowie National Geographic polecieli do tego muzeum, aby stać się częścią zespołu badającego archeoraptora. Już podczas wstępnego przeglądu skamieliny 6 marca 1999 Currie stwierdził, że obie stopy są zaskakująco do siebie podobne i że skamielina powstała z dwóch połączonych ze sobą płyt. Zauważył również, że ogon i reszta ciała nie pasują do siebie.
W lipcu 1999 Currie i Czerkasowie wykonali w Teksasie wysokiej jakości zdjęcia rentgenowskie okazu. Tomografię komputerową tej skamieniałości dokonał Timothy Rowe. 29 lipca tego samego roku stwierdził on, że ogon i kończyny tylne początkowo nie były częścią skamieliny. 2 sierpnia 1999 poinformował on Czerkasów, że istnieje szansa na to, że nienazwany jeszcze wtedy archeoraptor jest fałszerstwem. Jednak naciski ze strony państwa Czerkasów sprawiły, że Currie i Rowe utrzymywali swoje zastrzeżenia w tajemnicy. W pierwszym tygodniu września Currie wysłał preparatora Kevina Aulenbacka do Muzeum Dinozaurów w Blanding, aby przygotować okaz na dokładniejsze badania. Aulenback stwierdził, że skamielina w rzeczywistości jest złożona z trzech, maksymalnie pięciu innych okazów, ale Czerkasowie gniewnie temu zaprzeczyli. Currie nie poinformował „National Geographic” o tych wydarzeniach. 13 sierpnia 1999 do czasopisma „Nature” wysłano rękopis zatytułowany A New Toothed Bird With a Dromaeosaur-like Tail (czyli Nowy zębaty ptak z dromeozauropodobnym ogonem). Został on podpisany jako napisany przez Stephana Czerkasa, Currie'go, Rowe i Xu. W tym dokumencie stwierdzono, że płyta z ogonem i jedną nogą została doklejona później do płyty zresztą ciała. 20 sierpnia pismo „Nature” odrzuciło artykuł wskazując na Czerkasa, który stwierdził odmowę opóźnienia publikacji ze strony „National Geographic”, przez co brakowało czasu na wzajemną weryfikację. Rękopis ten później został wysłany do pisma „Science”, jednak dwaj jego recenzenci odmówili jego publikacji i stwierdzili, że okaz ów został nielegalnie zakupiony i przewieziony z Chin i że został sfałszowany w Chinach, aby zwiększyć jego wartość. Jak twierdzi Sloan, Czerkasowie nie poinformowali członków „National Geographic” o przyczynie odrzucenie rękopisu przez pismo „Science”. W tym czasie artykuł o archeoraptorze przeznaczony do publikacji w „National Geographic” był już gotowy, ale nie został zrecenzowany przez ekspertów.
Okaz został zaprezentowany podczas konferencji „National Geographic” 15 października 1999, a artykuł o tej skamielinie autorstwa Sloana został opublikowany na łamach magazynu „National Geographic” w listopadzie tegoż roku. Skamielina została tam nazwana Archaeoraptor liaoningensis, ale jak pisze sam autor, z powodu braku formalnego opisu nazwa ta nie jest liczona w nomenklaturze biologicznej. 11 listopada 1999 Storrs L. Olson – kustosz wydziału ptaków w Narodowym Muzeum Historii Naturalnej – napisał list otwarty, w którym twierdził, że okaz na pewno jest nielegalnie importowany. Protestował w nim także przeciwko panującemu dogmatowi, że ptaki ewoluowały z dinozaurów. Olson napisał także, że okazja na nazwanie nowego organizmu została nieumyślnie zabrana przez jakiegoś bezmyślnego dziennikarza i jest to najgorszy koszmar wielu biologów. W październiku 1999 Xu zauważył, że ogon archeoraptora w rzeczywistości należy do nieznanego maniraptora, którego właśnie badał, a który później został opisany pod nazwą Microraptor zhaoianusDalton, Rex. "Fake bird fossil highlights the problem of illegal trading" Nature Vol 404, 13 April 2000. pp.696 W czasie podróży po Liaoning znaleziono dość kompletny szkielet niewielkiego dromeozaura, którego ogon był zaskakująco podobny do ogona archeoraptora. Podobieństwo to było tak duże, że na obu skamielinach widoczne były dwie żółte plamy tlenku. 20 grudnia 1999 Xu Xing wysłał e-mail do Sloana w którym stwierdził, że archeoraptor jest fałszerstwem. 3 lutego 2000 „National Geographic” ogłosił, że skamielina archeoraptora może być złożona ze szczątków kilku zwierząt i że dochodzenie w tej sprawie już się rozpoczęło. 4 kwietnia 2000 Stephan Czerkas powiedział grupie paleontologów w Waszyngtonie, że on i jego żona popełnili idiotyczny, kostny, głupi błąd. Currie, Allen i Sloan również wyrazili żal. Rowe, przekonany o słuszności swoich tomograficznych badań, przedstawił całą tę sprawę jako dowód, że były one prawidłowe. Rowe opublikował krótki komunikat na temat w czasopiśmie „Nature” w 2001. Stwierdził on, że do samego stworzenia tylnej części ciała wykorzystano parę okazów. Stwierdził on, że kość udowa pochodzi od pierwszego okazu, piszczel od drugiego, a stopy od trzeciego. Jego zdaniem do stworzenia ogona, złożonego z pięciu części, użyto co najmniej jednego okazuRowe, T., Ketcham, R.A., Denison, C., Colbert, M., Xu, X., Currie, P.J. Nature vol. 410 29 March 2001 pp.539-540.. W czerwcu 2000 skamieniałość archeoraptora została zwrócona ChinomDalton, Rex. "Feathered fossils cause a flap in museums" Nature Vol. 429. 6 May 2004. pp. 5.. W październiku tego samego roku „National Geographic” opublikowało wyniki śledztwa w tej sprawie.
Chwilowe zamieszania Afera związana z archeoraptorem doprowadziła od krótkiego zamętu w nauce. W grudniu 2000 mikroraptor – zwierzę, od którego pochodził ogon archeoraptora, został formalnie opisanyXu, X., Zhou, Z., and Wang, X. (2000). "The smallest known non-avian theropod dinosaur" Nature, 408: 705-708.. Zhou i inni (2002) stwierdzili, że górna część ciała archeoraptora należy do kopalnego ptaka janornisa.
Broszura Muzeum Dinozaurów