thumb|Plan Bydgoszczy i zamku Erika Dahlberga z 1657 r.|250px thumb|Zamek bydgoski na pocz. XVII w. – rycina Augusta Wolffa|250px thumb|Rekonstrukcja planu wyspy zamkowej wykonana przez Gustawa Reicherta i Emila Schulza w 1890 r.|250px thumb|Kłódka z zamku bydgoskiego – ze zbiorów Muzeum Okręgowego w Bydgoszczy|250px thumb|250px|Lokalizacja zamku nałożona na siatkę współczesnych ulic Bydgoszczy Zamek w Bydgoszczy – budowla obronna i administracyjna z czasów Kazimierza Wielkiego, istniejąca w latach 1346–1656 (ruiny do 1895). W latach 1370–1377 był rezydencją Kazimierza słupskiego (wnuka Kazimierza Wielkiego), później aż do potopu szwedzkiego - rezydencją starostów bydgoskich. Przebywali w nim prawie wszyscy królowie polscy, a szczególnie często Kazimierz Jagiellończyk (podczas wojny trzynastoletniej), zaś w 1577 roku przez trzy miesiące mieszkał w nim król Stefan Batory.
Położenie Zamek bydgoski zbudowano na planie prostokąta na wzgórzu, gdzie znajdował się gród bydgoski, w 1330 spalony przez Krzyżaków. Wzgórze otoczone było ze wszystkich stron ciekami wodnymi: rzeką Brdą od północy i fosami z pozostałych stron.
Zamek był budowlą wzniesioną na wschód od miasta lokacyjnego, z niezależnym systemem fortyfikacji. Z czasem jednak oba zespoły zostały połączone. Zbudowano bramkę w parkanie oddzielającym miasto od zamku (odkrytą w 2019 w czasie rewitalizacji Teatru Kameralnego) oraz most nad fosą zamkową. Zbudowano również fortyfikacje bastionowe, chroniące oprócz zamku również przedpole miasta.
Obecnie miejsce, na którym znajdował się zamek jest zniwelowanym obszarem położonym na północ od ul. Grodzkiej i na wschód od ul. Przy Zamczysku.
Architektura Zamek bydgoski uznaje się za jeden z większych obiektów obronnych wzniesionych przez Kazimierza Wielkiego w północnej części Królestwa Polskiego. Wzniesiono go z cegły na wzór zamków krzyżackich (np. w Kętrzynie, Morągu, Węgorzewie).
Główny budynek miał wymiary około 36x30 m. Budowla składała się z trzech prostopadłych skrzydeł mieszkalnych o szerokości około 13 m. Skrzydła te były masywne, trójkondygnacyjne, kryte dwuspadowym dachem z trójkątnymi szczytami. Wewnątrz znajdował się dziedziniec o wymiarach około 35 × 14 m. Wjazd na dziedziniec odbywał się przez ceglaną wieżę bramną o wymiarach około 11 × 10 m. Oprócz niej istniały trzy narożne wieże, zaopatrzone w dwa rzędy strzelnic. Gmach zamku otaczał mur obwodowy o długości ok. 240 m i szerokości 1,5 m z nakrytym daszkiem krenelażem. W kompleksie zamkowym znajdowały się m.in. kancelaria, kaplica, pomieszczenia mieszkalne i składy broni. Zbudowana w zamku kaplica zastąpiła wykorzystywany do tego celu dawniej (1250-1350) kościół św. IdziegoLech Łbik: Narodziny bydgoskiej parafii, średniowieczne świątynie, parafialny laikat, dekanat [w:] Kronika Bydgoska, tom specjalny, Bydgoszcz 1999.
W I połowie XVII w. warownię otoczyły fortyfikacje bastionowe. Dwa główne bastiony strzegły newralgicznych punktów twierdzy: drogi wjazdowej do Bramy Kujawskiej oraz mostu prowadzącego na zamek. Umocnienia miały konstrukcję murowano-ziemną (wewnątrz ziemia, na zewnątrz mur). W górnej części bastionów znajdował się chodnik wałowy, umożliwiający komunikację.
Historia Zamek wzniesiono z polecenia króla Kazimierza Wielkiego jako jeden z węzłów umocnień północnych rubieży Królestwa Polskiego na linii Noteci i Wisły. Budowa trwała 10-20 lat prawdopodobnie od 1343 do przełomu lat 50./60. XIV wieku. W 1346, kiedy nastąpiła lokacja miasta Bydgoszczy, na zamku rezydował już burgrabia. Zamek od połowy XIV wieku był siedzibą starostów bydgoskich.
Po śmierci Kazimierza Wielkiego zamek w latach 1370–1377 był własnością królewskiego wnuka, księcia słupsko-szczecińskiego Kazimierza. Książę tutaj zlokalizował swoją kancelarię, dwór i tutaj 2 stycznia 1377 zmarł. Po nim władzę nad zamkiem objął książę Władysław Opolczyk. Warownia wróciła w skład państwa polskiego w 1390 roku.
W czasie wielkiej wojny z zakonem krzyżackim w latach 1409–1410, zamek bydgoski był terenem zaciętych walk. Pod koniec sierpnia 1409 roku, na skutek nieudanego wypadu pod Świecie, znaczna część załogi zamku została wzięta do niewoli, a pozostali obrońcy, nie widząc możliwości obrony, oddali twierdzę bez walki w ręce wojsk zakonnych. Odbicia zamku z rąk krzyżackich dokonał Władysław Jagiełło, szturmując go w ciągu 8 dni, od 28 września do 6 października 1409 roku. Tutaj właśnie król podpisał rozejm z wielkim mistrzem krzyżackim Ulrichem von Jungingen, który obowiązywał do 24 czerwca 1410. W roku następnym, po wygaśnięciu tego rozejmu, armia Jagiełły i księcia Witolda rozegrały słynną kampanię, w której złamały potęgę militarną państwa zakonnego pod Grunwaldem. Jesienią 1409 remont zamku nadzorował osobiście król Władysław JagiełłoEncyklopedia Bydgoszczy. t.1. praca zbiorowa pod red. Włodzimierza Jastrzębskiego. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2011. , str. 33.
W 1441 roku zamek wraz z miejscowym starostwem został przekazany pod zastaw długu, jaki zaciągnął król Władysław Warneńczyk. Od tego czasu aż do 1600 roku urząd starosty sprawowali wierzyciele królewscy – przedstawiciele rodu Kościeleckich. W 1466 roku z chwilą wcielenia krzyżackiego Pomorza i ziemi chełmińskiej, zamek utracił charakter kluczowej twierdzy pogranicza, a kolejni starostowie nie prowadzili w obiekcie większych prac remontowych. Częściowej odbudowy warownia doczekała się w latach 1632–1645, gdy starostą bydgoskim był kanclerz wielki koronny Jerzy Ossoliński. Dostojnik wyłożył wówczas m.in. sumę potrzebną na remont zrujnowanej wieży narożnej oraz budowę systemu fortyfikacji bastionowych otaczających zamek.
Katastrofę dla warowni przyniosły działania wojenne podczas potopu szwedzkiego (1655–1658). Oddziały szwedzkie zajęły twierdzę w sierpniu 1655, aby ustąpić z niej pod naporem wojsk Stefana Czarnieckiego w kwietniu 1656 roku. W ręce Szwedów zamek ponownie wpadł w maju 1656. W październiku 1656 nastąpił kolejny szturm wojsk polskich, podczas którego Szwedzi stawiali zacięty opór. Twierdza została wysadzona w powietrze, a eksplozja ładunków wybuchowych zniszczyła skrzydła mieszkalne oraz otaczające wzgórze fortyfikacje bastionowe.
Zamek po zniszczeniach wojennych nie został już odbudowany. W 1773 roku na rozkaz dowódcy miejscowego garnizonu znaczna część pozostałych jeszcze murów i fundamentów została rozebrana, a uzyskany w ten sposób materiał posłużył do budowy koszar pruskich huzarów. W 1774 na terenie dawnego zamku kupcy bracia Schickler, założyli rafinerię cukru trzcinowego, co przyczyniło się do dalszego niszczenia pozostałości po warowni. W 1794 w ruinach warowni bronili się pruscy żołnierze podczas szturmu miasta przez wojsko gen. Jana Henryka Dąbrowskiego.
W XIX wieku ruiny zamku były dalej niszczone, a uzyskiwana z nich cegła posłużyła do budowy wielu obiektów w mieście, zwłaszcza kamienic przy ulicy Długiej. Ostatecznej rozbiórce obiekt uległ w 1895 roku. Związane to było z kompleksowymi pracami, jakie przedsięwzięły władze pruskie w celu uporządkowania i zagospodarowania dawnego wzgórza zamkowegoCzachorowski Antoni red.: Atlas historyczny miast polskich. Tom II Kujawy. Zeszyt I Bydgoszcz. Uniwersytet Mikołaja Kopernika. Toruń 1997. Zasypano pozostałości fosy, na której miejscu w latach 1900–1903 wybudowano świątynię ewangelicką, dzisiejszy kościół Jezuitów przy Placu Kościeleckich 7. Obecnie w miejscu zniszczonych ostatnich ruin twierdzy znajduje się budynek Przedszkola nr 23, położony na ulicy Przy Zamczysku.
W 2019 wysunięto koncepcję odbudowy zamku, której koszt oszacowano na ok. 30 mln zł. Władze miasta nie wykluczyły włączenia odbudowy do Strategii Rozwoju Bydgoszczy do roku 2030Najważniejsze wydarzenia roku 2019. Wielki strajk, plama i wybory. Realizacji koncepcji sprzyja zamknięcie w lipcu 2020 przedszkola "Alf", mieszczącego się w budynku powstałym w miejscu zamkuMiasto likwiduje przedszkole. Będzie wolna działka po zamku królaNadal nie wiadomo, co z działką, gdzie działało przedszkole "Alf".
Garnizon W okresie funkcjonowania zamku stacjonowały na nim różne liczby żołnierzy: 49 rycerzy krzyżackich w 1409 roku, 50 rycerzy polskich pod wodzą Janusza Brzozogłowego w 1410 roku 100 rajtarów szwedzkich w 1656 roku
Wizerunki zamku Najwartościowsze rysunki zamku wykonał szwedzki Inżynier Erik Dahlbergh, podążający z wojskami Karola Gustawa podczas potopu szwedzkiego (1657). Inny wizerunek pochodzi spod pióra Johanna Storna w 1661. Sytuację topograficzną zamku przedstawiają plany z 1657, 1774,1789 i 1800 roku.
Badania archeologiczne Badania archeologiczne na terenie zamku prowadzone są sukcesywnie od 1880 roku – daty powstania Towarzystwa Historycznego Obwodu Nadnoteckiego w Bydgoszczy. Szerokopłaszczyznowe badania archeologiczne podjęto jednak dopiero w 1992, po utworzeniu Zespołu do Badań Dziejów Bydgoszczy.
Lata 1889–1910 Najwcześniejsze prace wykopaliskowe w strefie dawnego wzgórza zamkowego (1889) przyniosły odkrycie licznych fragmentów ceramiki i kości, łyżew kościanych i żelaznego toporka. Podczas rozbiórki zamku w 1895 pozyskano kilkanaście kamiennych kul armatnich, czaszkę tura, fragmenty poroża oraz późnośredniowieczną kielnię murarską. Kolejne badania z 1910 roku dostarczyły kilkanaście fragmentów ceramiki i kości.
Lata 1963–1970 W 1963 roku badania przeprowadzili pracownicy działu archeologii Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy przy okazji budowy plebanii kościoła Jezuitów przy Placu Kościeleckich. Analizy odwiertów wskazywały na istnienie w tym rejonie dwóch fos oraz wału drewniano-ziemnego. Kolejne badania przeprowadzone w 1970 roku na dziedzińcu obecnego gmachu Seminarium Duchownego odsłoniły stok wzgórza grodowego z warstwami rumowiskowo-zasypiskowymi oraz fragmentem fosy.
Lata 1992–1997 Badania prowadził Zespół do Badań Dziejów Bydgoszczy w ramach Uniwersyteckiego Centrum Archeologii Średniowiecza i Nowożytności UMK w Toruniu.
W strefie zamku eksplorowano 24 wykopy położone w strefie obrysu, dziedzińca wewnętrznego i przedpola dawnej budowli. Badania wykazały niemal całkowitą destrukcję obiektu. Wykryto jedynie pozostałość kamienno-ceglanego fundamentu wschodniej wieży narożnej oraz duże ilości gruzu ceglanego, zaprawy i spalenizny. Nieopodal znaleziono liczne przemieszane relikty ceramiki wczesnośredniowiecznej (z okresu egzystencji grodu bydgoskiego) oraz z okresu XV-XVII wieku (czasu egzystencji zamku).
2008 rok Podczas wykopów pod ciepłociąg w ciągu ul. Grodzkiej we wrześniu 2008 odkryto fundamenty narożnika północno-zachodniej wieży zamku. Stwierdzono, że wieżę usytuowano na płaszczu kamiennym spoczywającym na drewnianych konstrukcjach wału obronnego wczesnośredniowiecznego grodu kasztelańskiegoDygaszewicz Elżbieta: Skrawki wykopanej historii. [w.] Kalendarz Bydgoski 2010.
2016 rok Badania realizowane w związku z rozpoczęciem budowy biurowca Immobile K3 przy Placu Kościeleckich (rejon dawnej fosy zamkowej) - od czerwca do września 2016. W toku badań wydobyto między innymi porcelanowe fajki, naczynie liturgiczne ze złotej blachy oraz kulę armatnią z XV wiekuMarta Leszczyńska Archeolodzy będą kopać pod bydgoskim zamkiem..
2017 rok Przy okazji prac prowadzonych przez Komunalne Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej u zbiegu ulic: Przy Zamczysku, Grodzkiej oraz Placu Kościeleckich odkryto fundamenty południowo-zachodniego narożnika zamku bydgoskiego.
Relikty Reliktami zamku są pojedyncze eksponaty, zachowane w zbiorach Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy. Są to m.in.: gotyckie cegły, kule armatnie, kielnia murarska, gotyckie kafle piecowe oraz późnośredniowieczne naczynia, pozyskane w XIX w. przez historyków amatorów oraz w latach 90. XX w. podczas prac archeologicznych Zespołu do Badań Dziejów Bydgoszczy.
Wizyty królów