thumb|300px|Różne rodzaje tortur. Ilustracja z encyklopedii Brockhausa (przełom XIX-XX w.) Tortura (zwykle w liczbie mnogiej: tortury) – celowe zadawanie komuś bólu fizycznego lub psychicznego w okrutny sposób.
Tortury najczęściej mają związek z działaniami funkcjonariuszy państwowych (z ich udziałem bądź za ich zgodą czy poleceniem), stanowiąc niekiedy element śledztwa (jako brutalna forma przesłuchania). Stosowane są jednak, również przez osoby prywatne (np. przez przestępców). Stosowanie tortur miało miejsce już od starożytności, zaś najpowszechniejsze stało się w okresie od XVI do XVIII wieku. Współcześnie praktyki tego typu są bezwzględnie zakazane co stanowi jedno z podstawowych praw człowieka, mimo to nadal zdarzają się przypadki ich stosowania (w tym również przez aparat państwowy).
Cel stosowania Prawdopodobnie najważniejszym celem tortur było zmuszenie osoby torturowanej do przyznania się do winy, co do której nie było pewności lub możliwości udowodnienia. Przykładami takich działań są: tortury zadawane schwytanym przestępcom w czasach średniowiecznych metody śledztwa stosowane przez NKWD, Gestapo, DINA, CIA
Równie istotnym celem stosowania tortur było uzyskanie od torturowanego zeznań lub informacji, których nie chciał lub nie mógł udzielić dobrowolnie. Miało to miejsce, między innymi, w następujących sytuacjach: uzyskanie "dowodu" w postaci przyznania się torturowanej osoby do winy w trakcie procesów o czary uzyskanie od torturowanego należącego do nielegalnej grupy, organizacji lub spisku informacji o wspólnikach (w takim celu torturowano np. Guya Fawkesa i Szymona Konarskiego) poddanie torturom członka organizacji spiskowej w celu uzyskania wiedzy o miejscu i terminie planowego zamachu torturowanie jeńca wojennego, szpiega, agenta w celu uzyskania informacji o charakterze militarnym lub politycznym.
Kolejną przyczyną stosowania tortur była zwyczajna chęć zastraszenia bądź złamania oporu osoby torturowanej lub osoby blisko z nią związanej. Szczególnym przykładem było torturowanie osoby trzeciej w celu wydobycia informacji, zeznań czy przyznania się do winy osoby, wobec której bezpośrednio stosowane tortury nie dawały rezultatu. Przykładem może być opisywane przez Sołżenicyna w Archipelagu GuŁag postępowanie funkcjonariuszy NKWD, którzy nie mogąc w żaden sposób zmusić podejrzanego do przyznania się do winy, w końcu na jego oczach poddają torturom członków jego rodziny (np. żonę lub córkę). Tego rodzaju postępowanie z reguły prowadziło do szybszego załamania psychicznego niż bezpośrednie zadawanie bólu.
Znamiona tortur noszą również kary cielesne, które jednak jako przewidziane przez prawo sankcje nie są torturami w ścisłym znaczeniu tego słowa, choć również powodują cierpienie (np. łamanie kołem bądź obcięcie kończyny). Także niektóre ordalia były w istocie torturami.
Historia Starożytność Tortury stosowane były zarówno w starożytnej Grecji, jak i starożytnym RzymiePrzyznanie się oskarżonego do winy w rzymskim procesie karnym, Ustawodawstwo Konstantyna Wielkiego dotyczące przeprowadzania i oceny dowodów. Powszechnie stosowano je wobec niewolnikówKilka uwag na temat zeznań niewolników w procesie karnymWłaścicielom niewolników zakazano ich torturowania, dopuszczalna była chłosta niewolników w celu ich poprawy (ius castigandi), śmierć w wyniku chłosty uchodziła za nieumyślną ( Zagadnienie nierówności społecznej w "De Gubernatione Dei" Salwiana z Marsylii : aspekty prawne s. 342; Andrzej Chmiel Studia profesora Adama Wilińskiego nad rzymskim prawem karnym s. 124; o prawie karcenia w późniejszych czasach: Józef Koredczuk, Prawo karne w pracach Profesora Kazimierza Orzechowskiego s. 39n)., więźniów skazanych na śmierć,O traktowaniu więźniów : Humanitaryzm w rzymskim późnoantycznym ustawodawstwie cesarskim na przykładzie konstytucji zamieszczonych w CTh 9.3. «De custodia reorum», Traktowanie więźniów w konstytucjach cesarskich z okresu dominatu gladiatorów (w celu zmuszenia ich do walki) czy wyzwoleńców (których jednak torturować było wolno jedynie w wypadku podejrzenia o zdradę).
Różnorakim torturom poddawano w czasach rzymskich (m.in. za panowania Nerona i Domicjana) prześladowanych chrześcijanProcesy chrześcijan w świetle korespondencji Pliniusza Młodszego. Tertulian twierdził, że bezsensowne jest stosowanie wobec chrześcijan kryminalnych procedur procesowych. Torturowanie złoczyńców ma na celu zmuszenie do przyznania się do popełnionego przestępstwa. Tymczasem chrześcijan torturuje się, aby odstąpili od swej wiary. [...] Tertulian, stając w obronie chrześcijaństwa, nie podważał, jak się zdaje, zasadności stosowania tortur jako takich, choćby wobec przestępców. (Tortury – wielowiekowa debata.). Warto wspomnieć, że także Jezus Chrystus według Ewangelii był torturowany w śledztwie: Tymczasem ludzie, którzy pilnowali Jezusa, naigrawali się i bili Go. Zasłaniali mu oczy i pytali: „Prorokuj, kto Cię uderzył”. (Łk 22, 63-64)
Średniowiecze thumb|Przesłuchanie więźnia torturowanego na łożu sprawiedliwości W całej Europie nastąpiło w średniowieczu rozpowszechnienie tortur w związku z prawem, ustanawiającym przyznanie się do winy jako główny i najważniejszy dowód.
Torturom zasadniczo poddawano osoby powyżej czternastego roku życia i nie będące w podeszłym wieku. Nie poddawano torturom kobiet w ciąży i ludzi chorych. Przeszkodą do podjęcia tortur był również stan szlachecki lub duchowny bądź piastowany wysoki urząd. Wszystkie te przeszkody traciły jednak znaczenie, gdy sprawa dotyczyła przestępstwa politycznego.
Mimo że tortury były stosowane właściwie wszędzie, ich wykonywanie było w wielu miejscach ograniczone do specjalnych sytuacji. W Anglii na przykład przywilej stosowania tortur miały jedynie sądy specjalne.
Tortury nie rozpowszechniły się wszędzie jednakowo szybko. O ile we Francji zgodnie z prawem stosowano tortury już w XII wieku, to w Polsce jeszcze w wieku XIV stosowanie tortur było sporadyczne. thumb|Inkwizytor przy torturach mężczyzny Do stosowania tortur znacząco przyczyniło się powstanie inkwizycji, poszukującej i sądzącej heretyków. Na stosowanie tortur wobec podejrzanych o herezję czy czary zezwolił papież Innocenty IV w swojej bulli Ad extirpanda już w 1252. Warto jednak w tym miejscu zwrócić uwagę na ograniczenia, jakie inkwizycja nałożyła na stosowanie tortur podczas procesów. Tortury mogły zostać wprowadzone w sytuacji „bez wyjścia”, czyli gdy oskarżony wbrew dowodom nie przyznawał się do winy, jednak nie potrafił potwierdzić swej niewinności materiałem dowodowym. Obowiązywały także zakazy podobne do (wyżej wymienionych) tych, które obowiązywały w prawie świeckim, tzn. nie można było torturować szlachciców, duchownych, wysokich urzędników, kobiet w ciąży, dzieci i starców (choć procedura przewidywała wyjątki). Oskarżony mógł także, powołując się na chorobę bądź kalectwo, zażądać wizyty lekarza, jednak inkwizytor nie miał obowiązku brać pod uwagę jego medycznej opinii. Przy samych torturach obecni musieli być, zgodnie z nakazami dekretału Multorum querela, sędziowie trybunału inkwizycyjnego (inkwizytor i ordynariusz diecezji, gdzie zatrzymano oskarżonego), lub ich oficjalni wikariusze. Tortury można było powtarzać jedynie po dokładnej analizie przypadku i głębokim przemyśleniu sprawyFranco Cardini, Marina Montesano „Historia Inkwizycji” Kraków 2008, WAM s. 62-63.. Inkwizytorzy mieli jednak możliwość obejścia tego zakazu, „zawieszając” tortury.
Poszukiwanie winnych poprzez tortury zarówno w sprawach świeckich, jak i kościelnych było powszechne aż do początków XVIII wieku, jednak jej stosowanie przez sądy kościelne zdarzały się rzadziej niż w sądach świeckich. Dlatego w średniowiecznej Anglii stosowanie tortur zostało ograniczone instytucją przywilej kleru (benefit of clergy).
Wbrew dzisiejszym wyobrażeniom w czasach średniowiecznych tortury nie były tak rozpowszechnione jak w okresach późniejszych. W średniowieczu przeważały kary kompozycyjne, polegające na zapłaceniu kary na rzecz państwa i pokrzywdzonego, tzw. płat. Tortury na szeroką skalę zaczęto stosować w XIV wieku; zostały przewidziane przez Statuty miast włoskich. Apogeum stosowania tortur przypada na XVI-XVII wiek, czyli kilkaset lat po okresie Średniowiecza. W większości krajów europejskich zniesione w XIX wieku.
Czasy nowożytne Około roku 1750 coraz więcej przeciwników tortur występowało otwarcie przeciwko ich stosowaniu. Było to oczywiście po części podyktowane względami humanitarnymi, z drugiej zaś argumentami nieprawdziwości zeznań wymuszonych cierpieniem.
Działania przeciwników tortur okazały się skuteczne, bo w kolejnych państwach europejskich zabraniano stosowania tortur (w Prusach w 1754, w Austrii i Polsce w 1776, w Rosji w 1801). Początek wieku XIX przyniósł zakaz stosowania tortur właściwie w całej Europie i Stanach Zjednoczonych, gdzie stosowanie tortur zniesiono 8. poprawką do konstytucji.
XX wiek Powstanie w XX wieku systemów totalitarnych przyniosło powrót do szerokiego stosowania tortur w czasie śledztwa, jak i dla samego zadania cierpień osobom torturowanym.
Działające w nazistowskich Niemczech służby, szczególnie Gestapo, radzieckie NKWD, a także tajna policja włoskich faszystów (OVRA) oraz japońska specjalna żandarmeria wielokrotnie i na różne sposoby stosowały tortury zarówno wobec przeciwników politycznych, jak i jeńców oraz osób cywilnych w czasie II wojny światowej. Wiele cech tortur noszą pseudomedyczne eksperymenty prowadzone w obozach koncentracyjnych, na przykład w Auschwitz-Birkenau.
Także po wojnie reżimy totalitarne nowo powstałego bloku sowieckiego stosowały powszechnie tortury w walce z opozycją polityczną. W Polsce do instytucji słynących ze stosowania w śledztwie tortur należało Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego.
Tortury stosowały także reżimy w Chinach, Kambodży, Chile.
Współczesność thumb|Tortury w Abu-Ghraib Mimo wielu ustanowionych przepisów i konwencji w wielu miejscach na świecie nadal w sposób niejawny stosowane są tortury, przede wszystkim wobec różnego rodzaju opozycji politycznej bądź różnego rodzaju separatystów – także w krajach uznawanych za demokratyczne.
Amnesty International informuje, że współcześnie tortury są stosowane w Chinach, Rosji, Białorusi, Turcji, Uzbekistanie, Arabii Saudyjskiej, Stanach Zjednoczonych, Korei Północnej, Turkmenistanie i wielu innych krajach.
Głośne stały się również oskarżenia o stosowanie tortur przez żołnierzy amerykańskich w bazie Guantanamo na Kubie i w więzieniu Abu-Ghraib w Iraku.
Podejrzewa się, że w latach 2000. w polskim Ośrodku Kształcenia Kadr Wywiadu w Starych Kiejkutach torturowani. byli członkowie Al-Ka’idy, na przykład Chalid Szajch Muhammad, uważany za głównego organizatora zamachu na World Trade Center. Podczas pobytu w Polsce miał on być około 180razy poddany torturze polegającej na kontrolowanym topieniu (ang. waterboarding).
Również policja polska oskarżana jest o częste stosowanie tortur względem przesłuchiwanychRaport Komitetu ds. Zapobiegania Torturom w sprawie Polski za 2013 r. .
Prowadzenie tortur Warunki prowadzenia tortur thumb|Sala tortur na XVIII w. ilustracji Najczęściej tortury prowadzono w wydzielonym pomieszczeniu, tzw. sali tortur (zwanej też izbą tortur lub katownią). Pomieszczenia takie były najczęściej zbudowane w sposób zapewniający izolację od otoczenia, by na zewnątrz nie dochodziły krzyki torturowanych. Z tego powodu katownie znajdowały się w lochach zamkowych, podziemiach ratusza czy wydzielonych budowlach (np. Katownia w Gdańsku albo pełniąca dawniej funkcje katowni wieża na Kapellbrücke w Lucernie).