Jerzy Vetulani

Jerzy Adam Gracjan Vetulani (ur. 21 stycznia 1936 w Krakowie, zm. 6 kwietnia 2017 tamże) – polski psychofarmakolog, neurobiolog, biochemik, profesor nauk przyrodniczych, w latach 1956–2017 pracownik Instytutu Farmakologii Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, gdzie był kierownikiem Zakładu Biochemii (1976–2006), zastępcą dyrektora do spraw naukowych (1994–2002) i wiceprzewodniczącym Rady Naukowej (2003–2017); współautor ponad dwustu czterdziestu prac badawczych w recenzowanych czasopismach naukowych, popularyzator nauki, członek Polskiej Akademii Nauk i Polskiej Akademii Umiejętności.

Ukończył studia z biologii i chemii na Uniwersytecie Jagiellońskim. Odbył roczne stypendium badawcze na University of Cambridge (1966–1967). W latach 1973–1975 pracował jako Research Associate Professor w Vanderbilt University. Tam wspólnie z Fridolinem Sulserem sformułowali hipotezę β-downregulacji jako mechanizmu działania leków przeciwdepresyjnych. W 1983 został laureatem Międzynarodowej Nagrody Anna-Monika II klasy za badania nad mechanizmami działania elektrowstrząsu. Poza zaburzeniami depresyjnymi wśród jego głównych zainteresowań badawczych były: pamięć, uzależnienia i choroby neurodegeneracyjne. Znalazł się w opracowanym przez Andrzeja Pilca zestawieniu najczęściej cytowanych polskich naukowców w dziedzinie biomedycyny za lata 1965–2001.

W Instytucie Farmakologii PAN jako kierownik Zakładu Biochemii współpracował z młodszymi koleżankami i kolegami po fachu. Promotor w dziewięciu przewodach doktorskich. Nauczyciel akademicki, organizator życia naukowego i tłumacz a w latach 1981–2002 redaktor naczelny czasopisma Wszechświat.

Zaangażowany w działalność kulturotwórczą i społeczną. W latach 50. XX wieku był prelegentem dyskusyjnego klubu filmowego, współtworzył Piwnicę pod Baranami (1954–1961), w której pod nieobecność Piotra Skrzyneckiego był konferansjerem. Członek Związku Młodzieży Polskiej, Stowarzyszenia Ateistów i Wolnomyślicieli, a od 1980 członek Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”. Od 1978 roku zarejestrowany jako tajny współpracownik Służby Bezpieczeństwa o kryptonimie „Laborant”. Przez około pół wieku utrzymywał znajomość z Karolem Wojtyłą (od 1978 papieżem Janem Pawłem II).

Od lat 90. XX wieku działał na rzecz legalizacji marihuany i postulował szeroką depenalizację substancji psychoaktywnych używanych rekreacyjnie. Krytykował politykę ścigania konsumentów substancji zmieniających świadomość. Twierdził, że należy edukować i nieść pomoc osobom uzależnionym, a nie stosować metody policyjne. W 2002 roku w wyborach samorządowych bez powodzenia kandydował na prezydenta Krakowa.

Został wybrany w skład Polskiej Akademii Umiejętności (w 1991 na członka korespondenta, w 1996 na członka czynnego), a w 2007 na członka korespondenta Polskiej Akademii Nauk. W latach 1999–2001 był prezesem Polskiego Towarzystwa Badań Układu Nerwowego. W latach 1997–2001 i 2006–2008 był członkiem Centralnej Komisji do Spraw Stopni i Tytułów. Prowadził wykłady otwarte dla publiczności. Opublikował jako autor i współautor osiem książek popularnonaukowych, w tym Mózg: fascynacje, problemy, tajemnice (2010) i Sen Alicji, czyli jak działa mózg (z Marią Mazurek i Marcinem Wierzchowskim, 2017). Prowadził bloga Piękno neurobiologii (2010–2016) i kanały w mediach społecznościowych. W latach 2010–2015 występował w magazynie mówionym Gadający Pies. W 2014 roku wziął udział w Marszu Wyzwolenia Konopi w Warszawie. W latach 2015–2017 protestował przeciw rządom Zjednoczonej Prawicy.

Doktor honoris causa Śląskiej Akademii Medycznej i Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, członek honorowy Indian Academy of Neurosciences i Oxford Neurological Society. Otrzymał Medal 40-lecia Polski Ludowej, Złoty Krzyż Zasługi i Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski. Zmarł w 2017 roku w wyniku obrażeń odniesionych w wypadku drogowym, w którym został potrącony na przejściu dla pieszych przez kierującego Volkswagenem Caddy. W 2022 ukazała się biografia Vetulani. Piękny umysł, dzikie serce autorstwa Katarzyny Kubisiowskiej.

Życiorys Pochodzenie Jego przodkowie z rodziny Vetulanich, wywodzącej się z Toskanii, przybyli do Polski w XVIII wieku. Jego ojciec Adam Vetulani pochodził z Sanoka, był profesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego, kierownikiem Katedry Prawa Kościelnego i Katedry Historii Państwa i Prawa Polskiego UJ; synem Romana Vetulaniego (profesora gimnazjalnego) i Elżbiety z domu Kunachowicz (pochodzącej ze zubożałej rodziny ziemiańskiej). Matka Jerzego Vetulaniego, Irena Vetulani z domu Latinik, była biolożką, pracownicą naukową w Zakładzie Anatomii Porównawczej UJ, córką generała Franciszka Latinika i Heleny z domu Stiasny-Strzelbickiej.

Stryjami Jerzego Vetulaniego byli: Kazimierz, Zygmunt i Tadeusz Vetulani, najbliższą ciotką Maria Vetulani („Maryla”; 1895–1945), urzędniczka bankowa; dalszymi ciotkami: Zofia, Maria i Cecylia Vetulani; kuzynami ze strony ojca: Witold de Nisau, Wanda i Zygmunt Vetulani, a kuzynami ze strony matki: Irena i Andrzej Popiel oraz Janusz i Jerzy Riegerowie.

1936–1952: Wczesne lata, bunt thumb|Kilkuletni Jerzy z matką Ireną Latinik-Vetulani, biolożką, autorką książek popularnonaukowych, która – jak potem wspominał – zaraziła go pasją do biologii (1938) Jerzy Vetulani urodził się 21 stycznia 1936 w prywatnym szpitalu ginekologicznym przy ulicy Garncarskiej w Krakowie. W 1938 na świat przyszedł jego młodszy brat, Jan Vetulani. Rodzina zajmowała mieszkanie na parterze domu profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego przy placu Inwalidów, zatrudniając pokojówkę, kucharkę i wychowawczynię dla dzieci. Rodzicami chrzestnymi Jerzego Vetulaniego zostali Tadeusz Lehr-Spławiński i Maria Dobrowolska. Jerzy Vetulani miał również starszą siostrę Krystynę (córkę Adama Vetulaniego ze związku z Anną Szewczyk), o czym dowiedział się pod koniec lat 60. XX wieku.

Adam Vetulani, ojciec Jerzego i Jana, wziął udział w wojnie obronnej we wrześniu 1939. Internowany w Rumunii, przedostał się na zachód i wiosną 1940 wziął udział w kampanii francuskiej. W latach 1940–1945 przebywał na internowaniu w Szwajcarii, organizując obozy szkolne dla polskich żołnierzy.

Pozostali w Krakowie Irena Vetulani wraz z synami po wkroczeniu armii hitlerowskiej we wrześniu 1939 zostali zmuszeni do opuszczenia zajmowanego mieszkania. Otrzymali czterdzieści osiem godzin na wyprowadzenie się z możliwością zachowania dobytku ruchomego. Przenieśli się do lokalu przy ulicy Garncarskiej 4, gdzie schronienia udzieliła im Józefa Onitsch, wdowa po generale Zygmuncie Zielińskim. Dzięki dobrej znajomości języka niemieckiego Irena Vetulani uzyskała pracę jako tłumaczka w monopolu spirytusowym. Jerzy i Jan pozostawali w latach wojennych pod jej opieką. Matka wychowywała synów „w patriotycznym poczuciu honoru” – w każdą niedzielę w domu odbywało się „misterium” i śpiewano Boże, coś Polskę. W dzieciństwie Jerzy Vetulani był chłopcem religijnym, przez pewien czas służył jako ministrant w kościele Mariackim. W czasie wojny rodzinę wspierał przebywający w Krakowie stryj Jerzego i Jana, Tadeusz Vetulani.

Od dzieciństwa Jerzy Vetulani interesował się przyrodą, czytał książki popularnonaukowe. Twierdził, że pasją do biologii zaraziła go matka. Wspominał lata okupacji jako ciekawe i pełne eksplorowania otaczającego świata, nie dające poczucia „wojennej grozy”. Wraz z młodszym bratem i przyjacielem z kamienicy, Andrzejem Mirockim, założyli klub zbieraczy owadów, w ramach którego zgromadzili m.in. różnorodną kolekcję motyli.

W 1942 Jerzy Vetulani zaczął uczęszczać na tajne komplety prowadzone przez panią Iwiczową. Poszedł od razu do drugiej klasy, bo umiał już wcześniej czytać i pisać. Po zakończeniu okupacji uczęszczał do Szkoły Ćwiczeń przy Państwowym Pedagogium w Krakowie. Od 1948 uczęszczał do IV Państwowego Liceum im. Henryka Sienkiewicza w Krakowie, a następnie, po jego likwidacji, do Liceum Ogólnokształcącego im. Bartłomieja Nowodworskiego, które ukończył w 1952, uzyskując świadectwo dojrzałości z wyróżnieniem. W 1949 zdał egzamin Krakowskiego Zrzeszenia Kół Krajoznawczych Młodzieży Szkolnej na przewodnika po Krakowie. W tym okresie zaczął aktywnie uprawiać żeglarstwo.

Jako nastolatek zbuntował się przeciwko rodzicom i obecnej w domu religijnej tradycji. Porzucił religię i przestał uczestniczyć w rytuałach religijnych. Zapisał się do Klubu Ateistów i Wolnomyślicieli. W 1948 zapisał się do Związku Młodzieży Polskiej. Jako aktywista ZMP wniósł skargę do dyrekcji I Liceum Ogólnokształcącego w Krakowie na ucznia Stefana Maciejewskiego, w następstwie której Maciejewski został wyrzucony z liceum. Jerzy Vetulani został usunięty z ZMP wskutek literówki zrobionej w artykule do gazetki szkolnej, gdy w jednym z tekstów zamiast „podstawy socjalizmu” przez pomyłkę napisał „podsrawy socjalizmu”. W rozmowie z Maciejem Zborkiem stwierdził, że nie żałuje tego, że był w ZMP.

1952–1973: Studia, kabaret, Instytut Farmakologii thumb|upright|Jerzy Vetulani ukończył biologię i chemię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Po tragicznej śmierci brata obronił w 1966 doktorat (lata 60. XX wieku) W 1952 rozpoczął studia biologiczne na Uniwersytecie Jagiellońskim ze specjalnością fizjologia zwierząt. Wśród jego wykładowców byli m.in. Andrzej Pigoń, Maria Skalińska, Zygmunt Grodziński i Stanisław Smreczyński. W 1953 został członkiem zarządu Koła Przyrodników Studentów UJ pierwszego roku Wersja zarchiwizowana.. W marcu 1956 podjął pracę jako wolontariusz w Zakładzie Farmakologii PAN, kierowanym wówczas przez Janusza Supniewskiego. W 1957 roku obronił pracę magisterską na temat wpływu kwasu askorbinowego na obraz krwi królika, po czym został zatrudniony w Zakładzie Farmakologii PAN na stanowisku asystenta. Z tą jednostką, przemianowaną następnie na Instytut Farmakologii PAN, Jerzy Vetulani był związany przez ponad sześćdziesiąt lat, aż do końca swojego życia.

Jesienią 1953 poznał Joannę Olczak. Związał się z kręgiem osób skupionym wokół rodziny Mortkowiczów-Olczaków w Domu Literatów przy ulicy Krupniczej, którą to znajomość opisywał: „Można by ich chyba nazwać krakowską cyganerią. (...) Sporo lewicującej młodzieży i inteligencji żydowskiej o postępowych poglądach, która przetrwała wojnę. (...) Pamiętam uroczą babcię Janinę, fantastyczną kobietę i taką prawdziwą żydowską matkę rodu. (...) Dla mnie, początkującego biologa, zetknięcie z tym środowiskiem stanowiło istotne doświadczenie, bo jak wlazłem w grono humanistów, nagle otworzył się przede mną inny świat”.

Odbył zasadniczą służbę wojskową. W 1954 na „studium wojskowym, gdzieś na tyłach Uniwersytetu Jagiellońskiego” Jerzy Vetulani poznał Piotra Skrzyneckiego: „Przegadaliśmy całą noc. Bardzo się polubiliśmy”. W połowie lat 50. wraz z grupą przyjaciół: Edmundem Jaroszem, Bronisławem Chromym i Lalą Skąpską, pomagał odgruzować piwnice pałacu „Pod Baranami”, w których powstała wkrótce potem Piwnica pod Baranami. Jerzy Vetulani wspominał: „Jest mnóstwo legend, kilkanaście równoległych prawd, na temat powstania Piwnicy pod Baranami. Ja sądzę, że idea kabaretu narodziła się, kiedy na moich urodzinach w 1954 na ulicy Garncarskiej spotkali się Joanna Olczak i Piotr Skrzynecki”.

Jerzy Vetulani był wśród założycieli Piwnicy pod Baranami, do której chodził regularnie od 1956. W 1958, gdy Piotr Skrzynecki wyjechał do Paryża, Jerzy Vetulani zastąpił go w roli konferansjera. Jako prowadzący rewii znany był z dosadnego, szyderczego humoru i uszczypliwego języka, jak wspominała Barbara Nawratowicz: „Czarująco lżył publiczność, oznajmiając, że za wiele żądają za swoje parszywe pieniądze”. Według Jerzego Vetulaniego, stosunki pomiędzy nim i Piotrem Skrzyneckim ochłodziły się, gdy Skrzynecki wrócił z Paryża. Skrzynecki miał wówczas spostrzec popularność, jaką zdobyły występy Vetulaniego, i okazać zazdrość. Według Jerzego Vetulaniego, Piotr Skrzynecki nie chciał z nikim dzielić swojej roli w Piwnicy, która była jego „ukochanym dzieckiem, córką, matką”. Zdaniem Zygmunta Koniecznego Jerzy Vetulani miał „ewidentny talent estradowy”.