thumb|Polska za panowania Bolesława Chrobrego Bruno z Kwerfurtu (również Bruno Bonifacy z Kwerfurtu, Brunon z Kwerfurtu lub Bonifacy; ur. ok. 974-978 w Kwerfurcie, zm. 14 lutego albo 9 marca 1009 w Jaćwieży) – mnich benedyktyński, kapelan cesarski, biskup misyjny, autor pierwszych utworów literackich dotyczących Polski, męczennik, święty Kościoła katolickiego, patron Warmii, diecezji łomżyńskiej i ełckiej.
Źródła Informacje o św. Brunonie wśród polskich kronikarzy pojawiły się jedynie w „Roczniku Kapitulnym Krakowskim” i „Roczniku Wielkopolskim” w 1009 roku. Nie ma wzmianki o nim u Wincentego Kadłubka, Jana Długosza czy Galla Anonima. Jest natomiast opisywany wśród autorów saskich: w Kronice Thietmara z Merseburga czy w Hystoria de predicacione episcopi Brunonis mnicha Wiperta.
Życiorys Urodził się między 974 a 978 rokiem w Kwerfurcie, jako syn Brunona i Idy, krewnych dynastii panującej Ludolfingów. Miał trzech braci Gebharda, Dietricha i Wilhelma. Jego krewnym był także Thietmar z Merseburga. Już będąc w wieku dziecięcym, jego rodzice przeznaczyli go do życia duchownego. Jego pierwszym nauczycielem był ksiądz rezydujący na dworze rodziców, a następnie Bruno został wysłany do szkoły katedralnej w Magdeburgu. Studiował tam między innymi sztuki wyzwolone, teologię, historię i literaturę starożytną w latach 985-994. Podczas studiów poznał Ottona III, Wojciecha Sławnikowica czy Gerberta z Aurillac. Po ukończeniu szkoły w 995 roku został kanonikiem katedralnym w Magdeburgu i kapelanem na dworze cesarskim. Wiosną 996 roku udał się z Ottonem do Rzymu, celem umocnienia wpływów cesarskich i ostatecznie obsadzenie na Tronie Piotrowym Grzegorza V. Jesienią tego samego roku przebywał w Moguncji i Kolonii, gdzie spotkał się z Wojciechem Sławnikowicem, zanim ten wyruszył na misję.
Po otrzymaniu informacji o śmierci Wojciecha, w 998 roku Bruno postanowił zrezygnować z kariery kościelnej i wstąpił do opactwa benedytyńskiego na Awentynie, przyjmując imię zakonne Bonifacy, na cześć Bonifacego-Winfrida. Rok później złożył profesję zakonną. Tam poznał Nila z Rossano i Romualda z Camaldoli i wkrótce potem opuścił Awentyn, przyłączając się do wspólnoty Romualda w Pereum niedaleko Rawenny, który tworzył zakon kamedułów. W 1001 roku erem odwiedził Otton III, a wkrótce potem Bruno postanowił udać się na misje. Możliwe, że sam cesarz miał w tym udział, natomiast książę Polski Bolesław I wyraził na to zgodę. Pod koniec 1001 roku Bruno, wraz z Benedyktem z Benewentu i Janem z Wenecji miał wyruszyć do Polski, jednak mieli oni najpierw nauczyć się języka słowiańskiego. Ponadto Bruno musiał uzyskać sakrę biskupią, dlatego udał się do Rzymu. Zawirowania polityczne (śmierć Ottona III, groźba rebelii Krescencjuszy, zajęcie przez Bolesława I Marchii Łużyckiej) spowodowały opóźnienie powrotu Bruna z Rzymu. Pod koniec 1002 roku otrzymał nominację papieską na biskupa misyjnego oraz paliusz, jednak o sakrę miał się wystarać w Madgeburgu, a także miał uzyskać zgodę nowego cesarza Henryka II. Święcenia biskupie przyjął latem 1004 roku z rąk arcybiskupa Tagina.
Po uzyskaniu sakry udał się do Siedmiogrodu, by ewangelizować Szeklerow. W 1005 roku przybył do Polski, gdzie spotkał się z księciem Bolesławem, odwiedził w Gnieźnie relikwie św. Wojciecha, a potem zaczął organizować misję do Szwecji. W 1007 roku udał się na Węgry, by albo prosić Stefana I o zachowanie neutralności w wojnie polsko-niemieckiej, albo z misją do księcia Banatu Achtuma. Na początku 1008 roku udał się do Kijowa, gdzie spotkał się z księciem Włodzimierzem I, by stamtąd udać się z misją chrystianizacji Pieczyngów. 29 czerwca 1008 roku przekroczył, wraz z Włodzimierzem, granicę Rusi Kijowskiej i Chanatu Pieczyngów. Zostali przyjaźnie przyjęci przez mieszańców i zawarli porozumienie polegające na przyrzeczeniu pokoju w zamian za przyjęcie chrześcijaństwa. Miał później przybyć do Polski na spotkanie z Bolesławem I, jednak ta informacja jest podawana w wątpliwość.
Opis śmierci Brunona znany jest z łacińskiej relacji Hystoria de predicacione episcopi Brunonis, autorstwa mnicha Wiperta, który towarzyszył w wyprawie Brunona i jako jedyny ocalał. Na początku 1009 roku Bruno postanowił udać się z misją ewangelizacyjną do Prus. Wraz z nim wyruszyło osiemnastu ludzi, w tym pięciu kapłanów: Aicus, Apichus, Hezichus, Thiemicus i Wipert. Trasa wędrówki biegła przez ziemie jaćwińskie, do granicy Prus, Rusi i Litwy. Bruno spotkał tam wodza plemiennego Nethimera, którego nawrócił na chrześcijaństwo. Jednak młodszy brat Nethimera, Zebedem zabił Brunona i jego towarzyszy. Datę dzienną śmierci źródła podają 14 lutego i 9 marca 1009 roku. Bardziej prawdopodobna jest data marcowa, którą zanotowały Roczniki Kwedlinburskie. Miejsce śmierci również jest trudne do ustalenia. Według mnicha Wiperta i Piotra Damianiego misja miała miejsce w Prusach; Thietmar z Merseburga przekazuje, że na pograniczu Rusi i Prus, natomiast Roczniki Magdeburskie i Kwedlinburskie umiejscawiają ją na pograniczu Rusi i Litwy. Zakładając prawdziwość podawanych przez kronikarzy informacji, historycy dokonują uzgodnienia w połączeniu tych faktów w sztuczną całość. Wobec tego miejsce śmierci Brunona sytuuje się na terenie Jaćwieży. Ze względu na zanik kultu Bruna w Polsce i brak informacji w polskich kronikach, nie wiadomo gdzie misjonarz został pochowany.
Dzieła Św. Bruno napisał dwa dzieła hagiograficzne: Żywot św. Wojciecha, Żywot Pięciu Braci Męczenników.
Święty napisał również List do króla Henryka II, w którym potępił króla niemieckiego za wojnę z Polakami.
Bruno z Kwerfurtu mógł być również autorem zaginionej Pasji św. Wojciecha, wzmiankowanej w Kronice Galla Anonima (opisując Zjazd gnieźnieński, w księdze I w rozdziale szóstym autor kroniki dodał uwagę: „jak o tym dowiedzieć się można bardziej szczegółowo z księgi o męczeństwie tego świętego”, tj. św. Wojciecha). Brunonowi przypisywane bywa też autorstwo epigrafu Ossa trium, odkrytego w 1959 na uszkodzonej tablicy nagrobnej w archikatedrze gnieźnieńskiej, a poświęconego prawdopodobnie trzem spośród Pięciu Braci Męczenników.
W sztuce thumb|Krzyż św. Brunona w Giżycku W XVI i XVII w. obrazy, freski i posągi świętego powstały we Włoszech w klasztorze kamedułów Sacro Eremo Tuscolano we Frascati, klasztorze Eremo di Monte Giove i kaplicy San Severo w Perugii (fresk Piotra Perugino). Na ziemiach I Rzeczypospolitej fresk przedstawiający ściętego Brunona zachował się w klasztorze w Świętym Krzyżu na Łysej Górze. W klasztorze kamedułów w Pożajściu na Litwie powstały freski pędzla Michelangelo Palloniego przedstawiające misję i męczeństwo Brunona, w Krakowie – obrazy w klasztorze na Bielanach, w Warszawie – obraz w kościele na Bielanach.
W kościele św. Brunona w Giżycku znajduje się obraz z ok. 1911 przedstawiający świętego w stroju pontyfikalnym, autorstwa Juliana Wałdowskiego z Wrocławia. Na frontonie tegoż kościoła umieszczono w 1975 mozaikę ukazującą św. Brunona w otoczeniu wojów pruskich. W Łomży w kościele św. Michała Archanioła w prawej nawie znajduje się witraż poświęcony Brunonowi, zaś w kaplicy Matki Bożej Bolesnej rzeźba świętego.
Pomnik męczeńskiej śmierci św. Brunona na ziemiach polskich znajduje się w Giżycku. Miejsce to było począwszy od końca XIX wieku uważane przez Niemców za miejsce kaźni świętego, co jednak nie znajduje potwierdzenia w źródłach.
Z okazji 1000-lecia jego męczeńskiej śmierci Poczta Polska wydała okolicznościowy znaczek pocztowy z jego podobizną – fragment obrazu M. Załuskiego z 1860 r. „Misja św. Brunona” znajdującego się w katedrze św. Michała Archanioła w Łomży.
Kult i pamięć Wspomnienie liturgiczne św. Brunona w Kościele katolickim obchodzone jest 12 lipca.
Kanonizacja św. Brunona odbyła się prawdopodobnie między latami 1019 a 1025 poza Rzymem w rodzinnej diecezji świętego w Halberstadt, w której następnie obchodzono 8 marca święto św. Brunona męczennika. Na początku XII w. w Lüdersburgu powstał benedyktyński klasztor pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny i św. Brunona (od 1147 przeniesiony do Eilwardsdorf koło Kwerfurtu). W XVI w. zanotowane zostały legendy o życiu Brunona krążące w okolicach jego rodzinnego Kwerfurtu. Św. Brunon był znany i czczony również pod jego zakonnym imieniem Bonifacy (w ten sposób określał go m.in. Piotr Damiani).
W XVI i XVII w. czczono błędnie osobno dwóch świętych, Brunona i Bonifacego, który to błąd skorygowano na początku XVIII w., występował jednak czasami jeszcze do wieku XX. Jako św. Bonifacy wymieniony został w traktacie Summa historialis sive Chronicon dominikanina Antoniego z Florencji (wyd. 1484), dziele Piotra de Natalibus (1493, 1514), pierwszym wydaniu dzieła Piotra Damianiego o św. Romualdzie (1513). Odrodzenie pamięci jako o św. Brunonie wiązało się z wydaniem Kroniki Thietmara w 1580 i 1600. W 1590 życiorys Brunona, aczkolwiek niezbyt rzetelny, pojawił się w kronice C. Spangenberga. Jean Bolland umieścił postać Brunona w zbiorze żywotów świętych Acta Sanctorum. Inny bollandysta, Conradus Janning, udowodnił w 1715, że Brunon i Bonifacy to ta sama postać. W XVI i XVII święty stał się popularny wśród kamedułów włoskich. W 1673 Stolica Apostolska wydawała Officium, które podniosło święto Brunona (Bonifacego) do rangi „semiduplex” (święto niższego rzędu).
Ponowne odkrycie i wydanie dzieł Brunona miało miejsce w wieku XIX, pojawiły się też wtedy nowe miejsca jego kultu i pamięci. W latach 1882–1883 w Bartoszycach (ówcześnie Prusy Wschodnie) zbudowano kościół katolicki pod wezwaniem św. Brunona, zaś na początku XX w. umieszczono w nim witraż przedstawiający świętego. Szczególne znaczenie zyskała legenda o śmierci Brunona w Giżycku. Niemiecki historyk Heinrich Gisbert Voigt w latach 1907–1909, opierając się na błędnej interpretacji średniowiecznych przekazów, uznał, że Bruno poniósł męczeńską śmierć w okolicach Giżycka. Miejscowe elity, z pastorem Ernstem Trinckerem i gminą ewangelicką, podjęły tę legendę, wystawiając w 1910 krzyż ku czci Brunona na wzgórzu nad brzegiem jeziora Niegocin. W 1909 poświęcono w Giżycku katolicką kaplicę ku czci św. Brunona, a w 1937 – kościół parafialny.
Kult w Polsce Zainteresowanie Brunonem w Polsce pojawiło się na przełomie XVI i XVII w. głównie w środowiskach benedyktyńskim i kamedulskim oraz na Warmii. Marcin Boroniusz uznał Brunona za patrona Polski, zaś kult Brunona rozwijał się w klasztorze w Świętym Krzyżu na Łysej Górze. Św. Brunon lub Bonifacy czczony był również przez polskich kamedułów.
W 2. połowie XIX w. rozwinęła się tradycja łącząca z Łomżą działalność Brunona, któremu błędnie przypisano założenie kościoła na Wzgórzu Świętego Wawrzyńca. W 1963 św. Brunon Bonifacy został uznany za głównego patrona diecezji łomżyńskiej, zaś w 1982 erygowano w Łomży parafię św. Brunona z Kwerfurtu.
W 1980 kościół św. Brunona w Bartoszycach został obdarzony możliwością uzyskania odpustu zupełnego w dniu św. Brunona. Od 2002 kościół ten zyskał rangę sanktuarium św. Brunona. W 1999 rada miasta uznała Brunona za patrona Giżycka. W 2009 św. Brunon został oficjalnie patronem Bartoszyc, a na skwerze obok urzędu miasta odsłonięto pomnik ku jego czci.
W Kościele katolickim w Polsce odprawia się uroczystości liturgiczne w diecezji łomżyńskiej (patronat od 1963) i archidiecezji warmińskiej. Brunon jest patronem diecezji ełckiej (od 1992 roku), łomżyńskiej i warmińskiej. Jest także patronem Warmii (od 2009 roku).
Zobacz też Święci i błogosławieni Kościoła katolickiego Polscy święci i błogosławieni Modlitwa za wstawiennictwem świętych kult świętych Kościół św. Brunona Biskupa i Męczennika w Giżycku
Przypisy
Bibliografia
Grzegorz Białuński, Misja Prusko-litewska biskupa Brunona z Kwerfurtu, Monumenta Literaria Prussiae, Seria C: Monografie, nr 1, Olsztyn 2010,
Linki zewnętrzne Kościół pw. św. Brunona z Kwerfurtu w Bartoszycach na stronie serwisu miasta Bartoszyce
Kategoria:Apostołowie Kategoria:Niemieccy benedyktyni Kategoria:Niemieccy biskupi katoliccy Kategoria:Niemieccy święci katoliccy