Serbia Nemaniczów – państwo serbskie istniejące w okresie pomiędzy 1170 a 1371 pod rządami dynastii Nemaniczów, od 1217 jako królestwo, a od 1346 jako carstwo.
Po zrzuceniu zwierzchnictwa bizantyńskiego przez Stefana Nemanię w 1190 i zakończeniu przez niego zbierania ziem serbskich, jego syn i następca Stefan Nemanicz koronował się w 1217 na króla Serbii. Ustanowienie królestwa Serbii spowodowało stopniowo wyjście z użycia dotychczasowej nazwy państwa – Raszka. W tym czasie doszło również do uniezależnienia Kościoła serbskiego poprzez utworzenie autokefalicznego biskupstwa serbskiego, w 1345 przekształconego w patriarchat serbski. Po przejściowym kryzysie państwa, pod koniec XIII wieku władcy z dynastii Nemaniczów podjęli ekspansję na południowy wschód. W połowie XIV wieku za panowania Stefana Duszana w granicach Serbii znalazły się Macedonia, Epir, Tesalia i zachodnia Tracja. Skłoniło to Stefana Duszana do ogłoszenia się w 1346 carem Serbów i Greków. Po śmierci cara Duszana, za panowania jego syna Urosza (1355–1371), ostatniego władcy serbskiego z dynastii Nemaniczów, carstwo zaczęło się gwałtownie rozpadać. Śmierć ostatniego z Nemaniczów położyła kres istnieniu królestwa serbskiego.
Historia Serbii Nemaniczów Uniezależnienie Serbii od Bizancjum mały|Serbia w okresie panowania NemaniiNemaniczów mały|Seebii Namniczów herb Około 1168 cesarz bizantyński Manuel I Komnen, pragnąc utrzymać panowanie bizantyńskie w Serbii, zrzucił z tronu wielkożupańskiego sprawiającego kłopoty Bizancjum Desę i osadził na nim Tihomira, najstarszego syna Zawidy, przydzielając również dzielnice jego młodszym braciom: Stefanowi Nemanii, Stracimirowi i Mirosławowi. Około 1170 Nemania zbuntował się przeciw Tihomirowi I i dwukrotnie pokonał go przy pomocy braci. Tihomir zginął w czasie ucieczki z pola bitwy. Po zwycięstwie nad starszym bratem Nemania, wbrew woli cesarza, objął tron w Raszce. Dwaj młodsi bracia otrzymali nowe, rozleglejsze dzielnice, tym razem z ręki Nemanii. W 1172 roku Stefan Nemania musiał ukorzyć się przed cesarzem, uznając jego zwierzchnictwo, znalazł się nawet przejściowo jako więzień cesarski w Konstantynopolu . Ponownie wystąpił przeciw Bizancjum dopiero w 1183, w przymierzu z Belą III, królem węgierskim – przyłączył wówczas do swego państwa ziemie położone wokół Niszu i Sredca. W tym samym roku podbił też resztki Królestwa Zety i osadził w niej swego najstarszego syna Wukana. Podbił również nadmorskie miasta Górnej Dalmacji: Danj, Sarda, Drivast, Svač, Ulcinj, Bar i Kotor. W 1186, po nieudanym oblężeniu Dubrownika, przeprowadzonym wspólnie z braćmi Stracimirem i Mirosławem, zawarł z miastem traktat pokojowy przyznający Dubrownikowi prawo prowadzenia swobodnego handlu „według starego zwyczaju” w całej Serbii, a zwłaszcza na targu Drijeva położonym u ujścia Neretwy do Adriatyku. Pod koniec życia podobne przywileje Nemania nadał również kupcom ze Splitu. Przyniosło to w następnych dziesięcioleciach rozkwit kolonii kupieckich i rzemieślniczych na ziemiach serbskich .
W 1190 Stefan Nemania wykorzystał przemarsz przez Bałkany krzyżowców pod wodzą Fryderyka Barbarossy i związane z tym konflikty pomiędzy krzyżowcami a Bizancjum i opanował północną i wschodnią Macedonię ze Skopjem, Pernikiem i Welbużdem (obec. Kiustendił). Po odejściu krzyżowców poniósł jednak klęskę nad Morawą. Bizantyńczycy odzyskali utracone terytoria, ale w zawartym układzie pokojowym uznali niezależność ziem Stefana Nemanii obejmujących Raszkę, Zetę, albańskie porty Pilot i Hvosno (obec. Metohija) i Kosowe Pole. Układ przypieczętowano małżeństwem drugiego syna Nemanii Stefana z bratanicą cesarza Eudoksją oraz nadaniem synowi Nemanii tytułu sebastokratora, podkreślającego zależność Serbii od Bizancjum .
W 1190 lub 1191, wykorzystując śmierć brata Stracimira, Nemania strącił z tronu humskiego brata Mirosława i osadził na nim swego najmłodszego syna Rastka. W ten sposób pod koniec życia zjednoczył ziemie serbskie pod jednym berłem Zdaniem I. Czamańskiej Stefan Nemania podporządkował sobie Hum już w 1181 roku..
Wiosną 1196 Stefan Nemania przekazał tron swemu średniemu synowi Stefanowi. Złożył w Studenicy śluby zakonne, przyjmując imię Symeona, a po upływie roku udał się na górę Atos, gdzie przebywał już jego najmłodszy syn Rastko. W czasie swego pobytu w klasztorze Stefan-Symeon posłał syna do Konstantynopola w celu uzyskania zgody cesarza Aleksego III Angelosa na założenie na górze Atos monasteru serbskiego, na ruinach monasteru Chilandar. Zmarł 13 lutego 1200 I. Czamańska podaje jako datę śmierci 13 lutego 1199..
Ustanowienie królestwa mały|Stefan Pierwszy Koronowany, fresk z cerkwi w Prizrenie Rozgoryczony pominięciem przez ojca jego praw do tronu Wukan rozpoczął zabiegi na Węgrzech i w Rzymie zmierzające do przejęcia władzy w państwie. Sytuacja Stefana Nemanicza zaczęła się gwałtownie pogarszać w związku z szybko postępującym upadkiem potęgi jego głównego sojusznika – Bizancjum. Wiosną 1202 przy pomocy sił węgierskiego króla Emeryka Wukan zaatakował ziemie swego brata. Jeszcze w 1202 wojna zakończyła się zwycięstwem WukanaWedle G. Ostrogorskiego Wukan objął rządy w 1203 (Dzieje, s. 289).. Stefan Nemanicz zbiegł na dwór cara bułgarskiego Kałojana. W zamian za Nisz wraz z rejonem wokół niego uzyskał pomoc bułgarską, która pozwoliła mu w następnym roku odzyskać władzę . Zwycięstwo Stefana wzmogło jeszcze wpływy kościoła wschodniego w jego państwie. Przyczynił się do tego również sam Stefan Nemanicz, starając się rozwinąć kult twórcy drugiego państwa serbskiego – swego ojca, Stefana Nemanii. W lutym 1208 jego brat Sawa przywiózł szczątki ojca z Chilandaru na Atosie do monasteru w Studenicy i objął godność archimandryty studenickiego. W 1209 na życzenie Stefana Nemanicza Sawa dokonał kanonizacji Stefana Nemanii. Kult ojca, czczonego pod imieniem świętego Symeona, umacniał pozycję syna, wielkiego żupana Stefana. Przedstawiał on własne sukcesy polityczne i militarne jako cuda świętego Symeona. Wzorem ojca Stefan tępił na swoich ziemiach mającą charakter opozycji feudalnej herezję bogomilską. Wypędzeni z Serbii bogomili schronili się w Dalmacji i Bośni, gdzie zaczęto ich nazywać patarenami .
W tym czasie sytuacja na Bałkanach uległa daleko idącym przeobrażeniom. W wyniku zdobycia Konstantynopola w 1204 przez uczestników IV krucjaty Cesarstwo Bizantyńskie rozpadło się na kilka państw łacińskich i greckich. Dziedzictwo greckie przejęły Cesarstwo Nicejskie i Despotat Epiru. W najbliższych latach to jednak łacinnicy przejęli inicjatywę polityczną. W następnych latach Stefan zacieśnił związki z katolicką Wenecją. Sojusz wzmocniło małżeństwo z wnuczką doży Henryka Dandolo. W 1217 Stefan uzyskał od papieża Honoriusza III koronę królewską – koronację królewską przeprowadził legat papieski. Oznaczało to powstanie drugiego na ziemiach serbskich królestwa, tym razem z ośrodkiem w RaszcePierwszym było istniejące w XI i XII wieku Królestwo Zety. .
W dwa lata po koronacji Stefan Nemanicz, zwany odtąd Pierwszym Koronowanym (Prvovenčani), umiejętnie wykorzystując napięcia pomiędzy łacinnikami i grekami, uzyskał wspólnie z bratem Sawą od patriarchy, wygnanego z Konstantynopola do bityńskiej Nicei, zgodę na utworzenie autokefalicznego biskupstwa serbskiego. Pierwszym arcybiskupem serbskim został Sawa, wybierając na swą stolicę biskupią monaster w Żiczy. Uzyskanie niezależności kościelnej stanowiło dla młodego królestwa niemałe osiągnięcie. Przypuszcza się, że Sawa jako metropolita serbski mógł ponownie koronować swego brata Hipotezę tę zdecydowanie odrzuca G. Ostrogorski (Dzieje, s. 407)..
Kryzys Następcy zmarłego w 1227 Stefana Pierwszego Koronowanego – jego dwaj starsi synowie – rządzili krótko: Radosław przez siedem lat (1227–1234), Władysław przez lat dziewięć (1234–1243). Obydwaj byli władcami zależnymi; Radosław rządził w oparciu o potęgę swego teścia, cesarza Tesaloniki Teodora Angelosa, a po zwycięstwie Bułgarów nad Teodorem utracił władzę na rzecz Władysława. Tenże, wyniesiony na tron przez stronnictwo probułgarskie, został pozbawiony władzy po załamaniu się potęgi bułgarskiej wskutek najazdu tatarskiego.
W 1243 roku możnowładcy serbscy osadzili na tronie trzeciego z braci, Stefana Urosza I (1243–1276). Jego panowanie przyniosło powolną odbudowę znaczenia państwa.
Stefan Urosz I położył przede wszystkim podwaliny pod szybki rozwój gospodarczy Serbii w następnym stuleciu. Jego długie panowanie przyczyniło się do ożywienia handlu, prowadzonego przede wszystkim przez kupców dubrownickich, oraz do rozwoju targów i osad wczesnomiejskich, do których napływali przybysze z Dalmacji, a następnie z Włoch. W 1254 Stefan Urosz I zmusił ponadto Dubrownik do płacenia – za prawo prowadzenia handlu – rocznego trybutu w wysokości 2 tysięcy złotych monet, tzw. perperów . Za jego panowania została też wznowiona eksploatacja porzuconych u schyłku starożytności kopalń srebra i ołowiu. Stefan Urosz I sprowadził też do Serbii z Siedmiogrodu górników saskich, uciekinierów przed Mongołami. Pierwsze kopalnie powstały w okolicach Brskowa nad górną Tarą w zachodniej Serbii. Sasi założyli w pobliżu kopalni własne gminy miejskie, które królowie serbscy obdarzyli samorządem działającym na podstawie saskiego prawa górniczego. Do dochodów królewskich oprócz dochodów z eksploatacji kruszców wchodziły również dochody z cła i regalia mennicze – od wybijanej w dużej liczbie monety srebrnej.
W 1268 roku Stefan Urosz I zaatakował Węgry. Pustosząc banat Maczwy, dostał się jednak do niewoli i musiał zapłacić okup za swoje uwolnienie. W 1276 roku jego syn Dragutin, wsparty posiłkami węgierskimi, pokonał go w bitwie pod Gackiem. Stefan Urosz I abdykował na rzecz zwycięzcy i wstąpił do klasztoru.
Dragutin i Milutin mały|Stefan Dragutin mały|Stefan Milutin Dragutin zdetronizował ojca z pomocą Węgrów. Zawarł też sojusz z Karolem Andegaweńskim, dążącym do wskrzeszenia zlikwidowanego przez Greków w 1261 Cesarstwa Łacińskiego . Objąwszy władzę Dragutin pod naciskiem, możnowładztwa wyznaczył swej matce Helenie rozległą dzielnicę obejmującą Zetę, Trawunię z wybrzeżem konawlańskim i zachodnią Serbię ze źródłami Ibaru i górnym Limem. W 1282 nieszpory sycylijskie położyły kres ambitnym zamiarom Karola Andegaweńskiego, wplątując go w wojnę w jego królestwie. Sabor serbski w Deževie zmusił wówczas króla do abdykacji na rzecz młodszego brata, Stefana Urosza II Milutina (1282–1321)Wedle relacji arcybiskupa Daniły, to Dragutin zwołał sabor do Deževa. Przyczyną był upadek z konia i bardzo poważne złamanie nogi, połączone z infekcją, a może nawet gangreną. Ze względu na stan swego zdrowia Dragutin abdykował na saborze na rzecz Milutina. Zdaniem większości uczonych za zwołaniem saboru stało jednak możnowładztwo serbskie, dla którego, doznany przez Dragutina uraz, był tylko pretekstem do dalszego osłabienia władzy królewskiej. Mavromatis uważa, że w Deževie doszło nie tyle do abdykacji, co do podziału królestwa (J. Fine, The Late Medieval Balkans, s. 217-218). Dragutin zachował posiadłości na północy państwa nad Zachodnią Morawą i wokół Rudnika, połączone terytorialnie z ziemiami, które otrzymał w lenno od króla węgierskiego – banatem Maczwy, obejmującym dolinę rzeki Kolubary i ziemię belgradzką.
Po objęciu władzy Stefan Milutin podjął ekspansję na południe w stronę Macedonii, którą Michał VIII Paleolog, jeszcze jako dowódca bizantyński, zdobył w 1259 częściowo na Epirze, a częściowo na Serbii (w 1258 Stefan Urosz I przejściowo opanował bowiem Skopje, Prilep i Kičevo). W 1282 i 1283 Milutin podbił północną Macedonię ze Skopjem, lecz dopiero w 1299, po trwającej wiele lat wojnie, zostało to usankcjonowane – cesarz Andronik II przekazał ją królowi serbskiemu jako wiano swej córki Simonidy Paleologiny, która została czwartą żoną Milutina. W 1308 Stefan Milutin ustalił przebieg granicy z Cesarstwem, zajmując dalsze ziemie w Macedonii.