Ferenc Molnár, właśc. Ferenc Neumann (ur. 12 stycznia 1878 w Budapeszcie, Austro-Węgry, zm. 1 kwietnia 1952 w Nowym Jorku) – węgierski pisarz, dramaturg i dziennikarz.

Jeden z najbardziej znanych przedstawicieli węgierskiej literatury mieszczańskiej pierwszej połowy XX wieku. Światowy rozgłos przyniosła mu powieść Chłopcy z Placu Broni, która została przetłumaczona na inne języki i została wydana w setkach tysięcy egzemplarzy. Doczekała się też siedmiu adaptacji filmowych. Międzynarodową renomę zyskał również jako dramaturg, autor 42 sztuk teatralnych wystawianych na scenach europejskich i amerykańskich. Jego dramaty, niezmiennie obecne w światowym repertuarze teatralnym XX wieku, osiągały tak duże sukcesy, że ich autora okrzyknięto mianem „Węgierskiego Molièra”.

Życiorys Urodził się jako Ferenc Neumann, w zamożnej zasymilowanej rodzinie żydowskiej. Jego ojciec, Mór Neumann, był znanym i szanowanym lekarzem wojskowym; matka, Jozefa z domu Wallfisch, była miłośniczką literatury i sztuki. W dzieciństwie bardzo dużo czytał, co było swoistą ucieczką przed nudą i monotonią rodzinnego życia. W 1895 ukończył gimnazjum kalwińskie, zdając z wyróżnieniem egzamin maturalny. Dalszą naukę chciał kontynuować w szkole oficerskiej, jednak zgodnie z sugestią ojca podjął studia prawnicze, najpierw na Uniwersytecie w Budapeszcie, a później w Genewie, gdzie otrzymał dyplom. Po powrocie do Budapesztu zmienił nazwisko na Molnár (węg. „młynarz”).

Jeszcze w okresie studiów nawiązał współpracę z budapeszteńskimi dziennikami („Budapesti Hírlap”, „Budapesti Napló”, „Pester Lloyd”) i jako korespondent relacjonował z Genewy głośne wówczas wydarzenia ze świata nauki i polityki. Opisał m.in. wykład włoskiego antropologa Cesarego Lombroso o wrodzonych predyspozycjach przestępców oraz proces anarchisty Luccheniego, który śmiertelnie ranił cesarzową Sissi, małżonkę władcy Austro-Węgier Franciszka Józefa. Reportaże Molnára zaczęto systematycznie drukować za granicą, m.in. w „Berliner Tageblatt” i wydawanym przez koncern Hearsta „New York Americans”, co nadało rozpędu jego dziennikarskiej karierze. thumb|Ferenc Molnár jako korespondent wojenny (1916) Był autorem wielu artykułów na temat życia budapeszteńskiej bohemy, do której sam należał. Poza pracą dziennikarską zajmował się przekładami z literatury francuskiej, a po 1897 przede wszystkim własną twórczością literacką, którą zapoczątkowały publikacje pierwszych opowiadań i powieści społecznej Az éhes város (Głodne miasto, 1901). Do 1914 stał się znanym i cenionym pisarzem i dramaturgiem, autorem bestsellerowej powieści Chłopcy z Placu Broni oraz ośmiu sztuk teatralnych, włącznie z tragikomedią Liliom (1909), które odnosiły ogromne sukcesy w kraju i poza jego granicami (Francja, Austria, Niemcy, Włochy, Stany Zjednoczone).

Wybuch I wojny światowej przerwał passę teatralnych sukcesów. Mimo wady wzroku – niedowidział na jedno oko i stale nosił monokl – został korespondentem wojennym na pierwszej linii frontu wschodniego w Galicji. Opisywał m.in. miejsca najkrwawszych bitew (pod Limanową i na przełęczy Dukielskiej) oraz odbicie z rąk Rosjan Przemyśla i Lwowa. Jego relacje – na pół reporterskie, na pół literackie, łączące dziennik osobisty z zapiskami wojennego korespondenta – cieszyły się ogromnym zainteresowaniem czytelników budapeszteńskiej popołudniówki „Az Est”. Były również przedrukowywane w londyńskim „The Morning Post” i w prasie amerykańskiej. Reportaże te zostały potem wydane w zbiorze Egy haditudósito emlekei (Galicja 1914–1915. Zapiski korespondenta wojennego). Zawarte tam relacje dotyczą m.in. terenów dzisiejszej Polski (Stary i Nowy Sącz, Limanowa, Kraków, Gorlice, Krosno, Biecz, Przemyśl, Grybów, Tarnów) oraz II Rzeczypospolitej (Lwów, Brześć, Stryj, Halicz). Zbiór tych reportaży przyniósł mu uznanie i przyczynił się do powołania go w 1918 w skład Węgierskiej Akademii Nauk. Cesarz odznaczył go za nie Krzyżem Oficerskim Orderu Franciszka Józefa, jednak wielu jego znajomych-pacyfistów, oskarżało go o pochwałę wojny.

Lata powojenne to dalsze pasmo literackich sukcesów Molnára i licznych nagród oraz wyróżnień, które otrzymywał za swoją twórczość. Firmin Gémier, dyrektor paryskiego Odeonu, dał w 1920 premierowe we Francji wystawienie Łabędzia, po którym Molnár otrzymał francuską Legię Honorową V klasy. W roku 1927 odwiedził Stany Zjednoczone, gdzie został uroczyście przyjęty w Białym Domu przez ówczesnego prezydenta Calvina Coolidge’a. W 1935 otrzymał Laur Korwina (Corvin-koszorú) z rąk węgierskiego regenta, Miklósa Horthyego.

Po dojściu Adolfa Hitlera do władzy zakazano w Niemczech wystawiania sztuk Molnára ze względu na jego żydowskie pochodzenie. Narastający antysemityzm skłonił go do emigracji. W połowie lat 30. XX wieku wyjechał do Szwajcarii. 31 grudnia 1939 wsiadł na statek, który zawinął do Nowego Jorku w dniu jego 62. urodzin, 12 stycznia 1940. W Nowym Jorku zamieszkał w Hotelu Plaza. Pobyt na emigracji był dla niego wygnaniem, jednak nigdy nie wrócił na Węgry, ponieważ jego stosunek do komunizmu był tak samo wrogi, jak do faszyzmu. Nowojorski Hotel Plaza stał się jego domem aż do śmierci.

Twórczość literacka thumb|Ferenc Molnár, rysunek Miklósa Vadásza Twórczość literacka Molnára jest bardzo różnorodna pod względem rodzaju i gatunku. Obejmuje szkice, eseje, humoreski, opowiadania, nowele, powieści i aż 42 utwory sceniczne. Pod względem treści dostrzec można wyraźny dualizm tematyczny. Z jednej strony są to kwestie żydowskiej tożsamości i asymilacji, nierówności społecznych oraz patriotyzmu (obecne głównie w prozie), z drugiej – zabarwiony freudyzmem socjologiczny portret budapeszteńskiej burżuazji okresu fin de siècle’u (eksploatowany w dramatach).

Proza Wywodził się ze zasymilowanej żydowskiej burżuazji. Żydzi w owym czasie stanowili blisko 25% populacji Budapesztu i debaty o asymilacji, antysemityzmie, czy żydowskiej tożsamości były wszechobecne i nieuniknione w codzienności Molnára. W zasadzie był niepraktykującym Żydem i nie interesował go judaizm, a nawet w połowie lat 30. XX wieku rozważał konwersję na chrześcijaństwo. Napisał wówczas dwa niezbyt udane utwory o tematyce religijnej: A király szolgálólánya (Królewska pokojówka, 1936) oraz nigdy nie wystawiony kaznodziejski Csoda a hegyek között (Cud w górach, 1936), o starym żydowskim straganiarzu, który wśród wyrzuconych książek znajduje Nowy Testament i przechodzi duchową przemianę.

Często obecna w jego utworach była kwestia asymilacji budapeszteńskich Żydów, nieustannie przez pisarza wyśmiewana i krytykowana, mimo że w gruncie rzeczy dotyczyła również jego samego. Ulubionym protagonistą Molnára był niezdecydowany Żyd, który ośmiesza się, próbując naśladować otoczenie, bądź – jak w powieści Andor (Andrzej, 1918) – zatraca swoją tożsamość ulegając społecznym dewiacjom.

We wczesnych utworach prozatorskich poruszał również kwestie nierówności społecznej i rozdźwięku między bogactwem a ubóstwem. Pisarz kontestował wpajane mu od dziecka burżuazyjne wartości i z zaangażowaniem piętnował wady swojej klasy społecznej, wskazując na nieunikniony rozkład schyłku Monarchii Austro-Węgierskiej. W noweli Széntolvajok (Złodzieje węgla, 1918) utożsamiał się emocjonalnie (i tylko emocjonalnie) z miejską biedotą i nędzarzami. W powieści Az éhes város (Głodne miasto, 1900) z realistyczną bezwzględnością ukazał wewnętrzny rozkład burżuazyjnej moralności. thumb|Chłopcy z Placu Broni – uliczne rzeźby w Budapeszcie

Chłopcy z Placu Broni

Zupełnie inna w wymowie jest bestsellerowa powieść dla młodzieży A Pál utcai fiúk (Chłopcy z Placu Broni, 1907), w której Molnár skupił się na wartościach godnych naśladowania, takich jak poświęcenie, lojalność, hart ducha, męstwo, patriotyzm. Powieść ta, napisana z polotem i swadą, mimo swojej moralizatorskiej na pozór tematyki, cieszyła się ogromnym powodzeniem wśród młodzieży. Doczekała się tłumaczenia na 43 języki, była wydawana na całym świecie w setkach tysięcy egzemplarzy i stała się najbardziej znaną węgierską powieścią, również w Polsce. Dwukrotnie była tłumaczona na język polski. Po raz pierwszy w 1913 przez Janinę Mortkowiczową ze skróconej niemieckiej wersji. W 1989 wydawnictwo „Nasza Księgarnia” wydało nową, pełną wersję powieści przełożonej bezpośrednio z węgierskiego oryginału przez Tadeusza Olszańskiego. Po 1945 wydrukowano w Polsce blisko 2,5 mln egzemplarzy tej powieści, obejmujących łącznie 41 wydań (stan na czerwiec 2007). W 2022 wydano nowy przekład z węgierskiego, którego dokonał Wojciech Maziarski pod tytułem Chłopaki z ulicy Pawła.

Dramaty thumb|Ferenc Molnár (1918) Molnár był z jednej strony typowym przedstawicielem generacji patriotycznych intelektualistów schyłkowego okresu monarchii austro-węgierskiej, wierzącym w możliwość pełnej asymilacji węgierskich Żydów. Z drugiej – był kosmopolitą, przedstawicielem i piewcą budapeszteńskiego stylu życia, intensywnie zabarwionego żydowską burżuazją i temperamentem artystycznej bohemy okresu fin de siècle’u. Charyzmatycznym hedonistą, wyrafinowanym smakoszem życia, eleganckim uwodzicielem kobiet. Jego środowiskiem naturalnym były kawiarnie, kluby, redakcje i teatry. Jako dramaturg miał niezwykłe wyczucie sceny i umiejętność konstruowania akcji, a przy tym inteligentny, cięty dowcip i doskonałe poczucie humoru. Jego styl był błyskotliwy, świeży i niepowtarzalny, mimo że garściami czerpał z komedii Wilde’a, dramatów psychologicznych Schnitzlera, symbolizmu Maeterlincka, mistycyzmu Hauptmanna, bulwarówek Bernsteina i z psychoanalitycznej koncepcji Freuda.

Diabeł Pierwszym utworem scenicznym, który przyniósł mu światowy rozgłos był impresjonistyczny dramat Az ördög (Diabeł, 1907). Ukazywał wewnętrzną walkę młodej mężatki tkwiącej w konwencjonalnej moralności, z własnymi podświadomymi pragnieniami, wcielonymi w postać diabła. Sztuka była doskonała warsztatowo. Miała świetne tempo, idealnie rozłożone akcenty, pomysłowe dialogi, zaskakujące pointy. Ale największą jej siłę stanowił temat (zakazana miłość, „kusząca i irytująca jak nowe perfumy”) oraz sposób jego przedstawienia oscylujący między klasycznym Faustem a modnym wówczas Freudem.

Prapremiera sztuki, którą wyreżyserował sam autor, odbyła się w listopadzie 1907, w budapeszteńskim teatrze komediowym Vigszinhaz. Sukces był oszałamiający. Znany włoski aktor Ermete Zacconi, który w tym czasie występował ze swoim zespołem w Budapeszcie, był tak oczarowany sztuką, że przetłumaczył ją na włoski i wystawił w Turynie. Krótko potem sztukę wystawiono w Berlinie (w reżyserii słynnego Ottona Brahma), a następnie w Wiedniu, Warszawie, Nowym Jorku, Sofii, Trieście i Petersburgu.

Jego sztuki cieszyły się ogromną popularnością nie tylko z powodu ich niewątpliwie wysokiej wartości artystycznej. Niemniej istotne dla rozplotkowanej publiczności były wykorzystywane w utworach fakty z życia budapeszteńskiej cyganerii, a zwłaszcza skandalizujące romanse, w które uwikłany był również sam Molnár. Diabeł miał łatwe do odczytania drugie dno. Molnár napisał tę sztukę dla odtwórczyni roli głównej, Irén Varsányi, w owym czasie czołowej węgierskiej aktorki, z którą był w bardzo bliskich relacjach. Po premierze zazdrosny mąż aktorki wyzwał Molnára na pojedynek. Skandal znalazł finał w sądzie, który skazał pisarza na dwa tygodnie więzienia. Nie zakończyło to jednak romansu. Molnár napisał dla Varsányi jeszcze dwie sztuki: A Testőr (Gwardzista, 1910) i A Farkas (Wilk, 1912). Obie odniosły wielki sukces i były odbierane przez budapeszteńską publiczność jako kontynuacja faktycznych miłosnych relacji Molnára i Varsányi. Zwłaszcza Gwardzista, po którego budapeszteńskiej prapremierze aktorzy byli wywoływani oklaskami na scenę aż 25 razy. thumb|Irén Varsányi i Gyula Csortos w sztuce Liliom (1909)

Liliom