mały|Zsámbék mały|Katedra w Pécs mały|Mánfa mały|Ócsa mały|Lebeny thumb|Rotunda św. Marcina – Wyszehrad thumb|Sivetice Europa Środkowo-Wschodnia to obszar, na który chrześcijaństwo docierało z dwóch kierunków. Wraz z misjonarzami z Bizancjum docierały wpływy architektury bizantyjskiej. Cyryl i Metody przybyli na Morawy w 864 r., ich uczniowie powędrowali w kierunku Chorwacji i Węgier. W 973 r. książę Gejza sprowadził na swoje ziemie duchowieństwo z Włoch i Niemiec. Wraz z ich przybyciem gruntują się wpływy architektury romańskiej. Po koronacji Stefana I na terenie państwa węgierskiego utrwaliły się wpływy kościoła rzymskiego i umocniła się pozycja sztuki romańskiej.
Wśród najstarszych zabytków chrześcijańskich na terenie Europy Środkowo-Wschodniej dominują kościoły budowane na planie koła. Rotundy, jako typ świątyni budowanej na terenie grodu, budowano do końca XII wieku. Większość z nich ma dobudowaną niewielką, półokrągłą absydę, w której umieszczano ołtarz. Późniejsze budowle posiadają także wysoką, zazwyczaj kwadratową wieżę od zachodu. Po przybyciu duchownych ze świata łacińskiego pojawiają się trójnawowe bazyliki z trzema absydami na zakończeniu naw. Wpływy niemieckie owocują budowlami flankowanymi dwiema wieżami od strony wejścia.
Przykłady zabytków: Chorwacja: pochodzący z czasów przedromańskich kościół św. Donata w Zadarze z początku IX wieku. Jest to rotunda z trzema niewielkimi absydami. Nawa otoczona jest dwukondygnacyjnym obejściem i przykryta kopułą na bębnie. katedra św. Anastazji z XII wieku, fasada bazyliki została ozdobiona szeregiem płytkich arkad wzorowanych na włoskich budowlach (Piza). Węgry: benedyktyńskie kościoły: św. Jerzego w Ják z XII wieku oraz w Lébény z początku XIII wieku. Są to trójnawowe bazyliki, bez transeptu z nawami zakończonymi absydami i dwiema wieżami od strony wejścia. W zachodniej części budowli umieszczone zostały empory przeznaczone dla fundatorów kościoła. katedra św. Piotra w Peczu, zachowały się fragmenty wystroju, m.in. fragmenty oprawy cyborium. (Pod panowaniem tureckim zachodnia część kościoła została zamieniona na meczet). katedra św. Wojciecha w Ostrzyhomiu (zachowały się jedynie fragmenty dekoracji rzeźbiarskiej: głowice kolumn i elementy portalu; kościół został zniszczony już w XIII wieku, podczas najazdów tureckich). Opactwo benedyktyńskie Pannonhalma Kościół w Bodrogolaszi kościół w Avas kościół w Apáti kościół w Alsódörgicse kościół w Árpás kościół w Csempeszkopács kościół w Csengersima kościół w Cserkút kościół w Egregy kościół w Egyházasdengeleg kościół w Feldebrő kościół w Ják kościół w Karcsa kościół w Lébény kościół w Őriszentpéter kościół w Mesteri kościół w Türje kościół w Zsámbék kościół w Nagygéc kościół w Mánfa kościół w Nagybörzsöny kościół w Ócsa Opactwo Somogyvár Rumunia: kościół św. Piotra we wsi Herina z przełomu XII i XIII wieku kaplica w Gurasada Katedra św. Michała w Alba Iulia kościół w Cisnădioara kościół w Herina kościół w Acâș kościół w Nou Săsesc kościół w Gușterița Czechy: rotunda św. Piotra na wzgórzu Radyně (567 m), w miejscowości Starý Plzenec koło Pilzna rotunda św. Jerzego na wzgórzu Řip z XI wieku bazylika św. Jerzego na zamku w Pradze (Hradczany) rotunda św. Wita z lat 30. X wieku pod katedrą na Hradczanach bazylika romańska pod katedrą na Hradczanach (widoczna w kryptach królewskich poniżej posadzki katedry św. Wita) rotunda św. Marcina (XI wiek) w Pradze (Wyszehrad) kaplica zamkowa w Chebie bazylika św. Prokopa w Třebíču tetrakonchos w Mikulczycach kaplica w Chrast nad Hornadem Słowacja: kościół we wsi Batyżowce kościół we wsi Bátovce kościół w Baďan kościół w Boldog kościół we wsi Borský Mikuláš kościół we wsi Bystričany kościół we wsi Kopčany kościół we wsi Veľký Klíž rotunda w Trenczynie (niezachowana) rotunda we wsi Bíňa rotunda we wsi Križovany nad Dudváhom rotunda we wsi Prihradzany rotunda we wsi Šivetice rotunda we wsi Skalica Ukraina: cerkiew św. Pantelejmona w Szewczenkowie koło Halicza z około 1219 roku (bazylika, przebudowana w XVI w. na kościół św. Stanisława i ponownie przebudowana na pocz. XXI wieku poprzez dodanie kopuły) Pobiereże koło Halicza z 2 poł. XII wieku, relikty nieistniejącej romańskiej kaplicy zbudowanej podczas panowania węgierskiegoJoannissjan Oleg, Hramy-rotondy w drevnej Rusi, [w:] W. Batalov, "Jerusalim w russkoj kulture", Moskva, 1994, s.100-147. cerkiew św. Bazylego we Włodzimierzu cerkiewka św. Trójcy w monasterze w Zimnem koło Włodzimierza Rotunda Horiańska pod wezwaniem św. Anny w Horianach w południowo-wschodniej części miasta Użgorod na Zakarpaciu Rotunda w Kijowie (nieistniejąca)
Przypisy
Bibliografia Sztuka Świata, t. 3, Wydawnictwo „Arkady”, 1999. T. Broniewski, Historia architektury dla wszystkich, Wydawnictwo Ossolineum, 1990. D.Watkin, Historia architektury zachodniej, Wydawnictwo „Arkady” 2006, .
Architektura romańska w Europie Środkowo-Wschodniej Kategoria:Architektura Czech Kategoria:Architektura Węgier