SMS Admiral Spaun – austro-węgierski z okresu I wojny światowej. Był pierwszym austro-węgierskim okrętem wyposażonym w turbiny parowe. Krążownik miał wyporność 4007 ton i osiągał prędkość 27 węzłów, a jego główne uzbrojenie stanowiło siedem dział kalibru 100 mm. Zwodowany 30 października 1909 roku w stoczni w Poli, został przyjęty do służby w Kaiserliche und Königliche Kriegsmarine 15 listopada 1910 roku. Nazwę otrzymał na cześć dowódcy austro-węgierskiej floty od 1897 do 1904 roku – admirała Hermanna von Spauna.
W momencie wejścia do służby „Admiral Spaun” był uznawany za jeden z najlepszych na świecie w swojej klasie. Okręt wziął czynny udział w działaniach wojennych na Adriatyku, uczestnicząc m.in. w operacji bombardowania Ankony. W obliczu upadku Monarchii Austro-Węgierskiej 31 października 1918 roku krążownik został przekazany nowo powstałemu Państwu Słoweńców, Chorwatów i Serbów, lecz decyzja ta nie została uznana przez zwycięskie mocarstwa i okręt został przejęty przez Włochów. Jesienią 1920 roku w wyniku podziału floty austro-węgierskiej „Admiral Spaun” został przekazany Wielkiej Brytanii, po czym sprzedany włoskiej stoczni złomowej i rozebrany w 1922 roku.
Doświadczenia z jego eksploatacji stały się podstawą do opracowania okrętów typu Novara (nazywanych także ulepszonym typem Admiral Spaun).
Historia powstania W wielkim programie rozbudowy floty austro-węgierskiej autorstwa wiceadmirała Maximiliana von Sternecka z 1884 roku znalazły się, prócz okrętów pancernych, także szybkie krążowniki, których zadaniem miało być prowadzenie rozpoznania, ochrona torpedowców, reprezentowanie bandery na świecie i uczestnictwo w wyprawach i ekspedycjach naukowych. Parlamenty austriacki i węgierski corocznie zmniejszały jednak fundusze na rozbudowę floty i w rezultacie w latach 1885–1890 na budowę i wyposażenie nowych okrętów otrzymano zaledwie 19,7 mln forintów (całość budżetu floty wyniosła w tych latach 70,9 mln forintów). Po 1891 roku nastąpiło dalsze ograniczanie budżetu marynarki, co spowodowało zastój w jej rozwoju. Mimo to do końca XIX wieku do służby trafiły m.in. pancerniki obrony wybrzeża , , „Budapest”, „Monarch” i „Wien”, krążowniki pancerne „Kaiserin und Königin Maria Theresia” i „Kaiser Karl VI”, krążowniki pancernopokładowe „Panther”, „Leopard”, „Tiger”, „Kaiser Franz Joseph I”, „Kaiserin Elisabeth”, „Aspern”, „Szigetvár” i „Zenta”, siedem kanonierek torpedowych i kilkadziesiąt torpedowców.
5 grudnia 1897 roku nowym dowódcą marynarki został wiceadmirał Hermann von Spaun, który otrzymał pożyczkę od komisji budżetowej na rozbudowę floty w wysokości 121,5 mln koron. Dzięki tym funduszom powstały pancerniki „Habsburg”, „Árpád” i „Babenberg” oraz „Erzherzog Karl”, „Erzherzog Friedrich” i „Erzherzog Ferdinand Max”, a także krążownik pancerny „Sankt Georg”. Wkrótce jednak minister wojny Heinrich von Pitreich nakazał marynarce spłatę pożyczki w rocznych ratach wynoszących 25 mln koron (połowę rocznego budżetu floty), co spowodowało w 1904 roku podanie się von Spauna do dymisji, mimo osobistej mediacji cesarza Franciszka Józefa I.
Następcą Spauna na stanowisku dowódcy Kaiserliche und Königliche Kriegsmarine został wiceadmirał Rudolf Montecuccoli. Lata jego rządów przypadły na wyścig zbrojeń morskich między mocarstwami europejskimi, spowodowany m.in. zbudowaniem przez Wielką Brytanię pierwszego pancernika z artylerią główną ujednoliconego kalibru i napędzanego turbinami parowymi – HMS „Dreadnought”. Budowa przez Royal Navy nowoczesnych drednotów, krążowników liniowych, niszczycieli i znalazła licznych naśladowców, wśród których nie zabrakło k.u.k. Kriegsmarine. Owocem było nie tylko powstanie pierwszych austro-węgierskich drednotów typu Tegetthoff, ale także nowoczesnych krążowników lekkich o napędzie turbinowym, klasyfikowanych oryginalnie jako szybkie krążowniki (niem. Rapidkreuzer).
Projekt i budowa 1 maja 1906 roku Komitet Techniki Morskiej marynarki (niem. Marinetechnisches Komitee der k.u.k. Kriegsmarine) w Poli na zamówienie Sekcji Marynarki Wojennej w Wiedniu rozpoczął proces projektowania szybkiego krążownika zwiadowczego o wyporności konstrukcyjnej 3500 ton, mającego rozwijać większą prędkość od będących w użytkowaniu lub dopiero budowanych współczesnych jednostek tej klasy (m.in. brytyjskich krążowników typu i , niemieckich typu Dresden czy amerykańskiego ). Do napędu jednostki konstruktorzy wybrali reakcyjne turbiny parowe napędu bezpośredniego systemu , przewidując montaż aż sześciu ich zespołów: dwóch wysokoprężnych, napędzających zewnętrzne linie wałów zakończone śrubami, oraz dwóch niskoprężnych i dwóch marszowych, obracających dwie śruby wewnętrzne. Masa tak zestawionego układu napędowego była wysoka (choć i tak niższa niż stosowanych powszechnie do napędu okrętów pionowych maszyn parowych potrójnego rozprężania), co uniemożliwiło instalację większej liczby dział artylerii głównej. Innowacją w stosunku do budowanych ówcześnie krążowników rozpoznawczych był system opancerzenia, zrywający z dotychczasową ideą wyposażania jednostek tej klasy jedynie w wypukły pokład pancerny – okręt miał otrzymać pas pancerza burtowego, uzupełnionego przez pokład pancerny. Układ taki stał się standardem dla nowej klasy okrętów – krążowników lekkich, których jednym z pierwszych reprezentantów był austro-węgierski Rapidkreuzer. Głównym uzbrojeniem krążownika miały być szybkostrzelne działa kalibru 100 mm, co wobec faktu instalowania na pokładach zagranicznych jednostek tej klasy armat kalibru 76, 102 i 105 mm, uznano za wystarczające. Kadłub jednostki został zaprojektowany przez stocznię w Trieście. 1 lutego 1907 roku Komitet Techniki Morskiej rozpoczął tworzenie planów okrętu, a 18 lipca wydano zezwolenie na zbudowanie turbiny mającej napędzać krążownik. Jednostka otrzymała tymczasową nazwę „Kreuzer F” względnie „Ersatz Zara” (zamiennik starego krążownika torpedowego ).
Krążownik zbudowany został w stoczni w Poli z wykorzystaniem pochylni, na której powstał wcześniej kadłub krążownika pancernego „Sankt Georg”. Stępkę okrętu położono 30 maja 1908 roku, a jego kadłub zwodowany został 30 października 1909 roku – z zainstalowanymi kotłami, ale bez turbin i pancerza burtowego. Nazwa jednostki – „Admiral Spaun” – została nadana na cześć żyjącego jeszcze dowódcy austro-węgierskiej floty od 1897 do 1904 roku – admirała Hermanna von Spauna, co stanowiło wyjątek w zasadach nazewnictwa okrętów austro-węgierskich. Koszt budowy jednostki wyniósł 10 400 400 koron.
Podczas prób morskich 2 marca 1910 roku okręt osiągnął prędkość 26,4 węzła przy mocy 21 500 KM, a 6 sierpnia osiągnięto prędkość 26,3 węzła przy mocy 20 600 KM przy 497 obr./min, zaś przy przeciążeniu maszyn do 25 130 KM (przy 528 obr./min) osiągnięto prędkość 27,07 węzła.
Dane taktyczno-techniczne Charakterystyka ogólna „Admiral Spaun” był zbudowanym ze stali krążownikiem o bardzo długim, ukształtowanym do osiągania wysokiej prędkości kadłubie z podwyższonym pokładem dziobowym (współczynnik długości do szerokości wynosił 10:1). Stewa dziobowa miała kształt prosty z niewielkim występem, a w części podwodnej zainstalowano po obu stronach długie stępki przechyłowe. Poszycie burtowe miało zróżnicowaną ze względu na oszczędności tonażowe grubość, która wynosiła od 14 mm w najniżej położonym pasie do 9 mm na górze; ściany boczne nadbudówki dziobowej miały grubość 7 mm. Nadbudówki były niewielkie: dziobową stanowiło opancerzone i pomost bojowy, a rufową szyb maszynowni ze świetlikami, zapasowe stanowisko dowodzenia i platforma z reflektorami. Na okręcie zainstalowano dwa wysokie i odchylone do tyłu maszty; na umieszczonym za pomostem maszcie dziobowym znajdowało się bocianie gniazdo.
Okręt miał długość całkowitą wynoszącą 130,64 metra (125,2 metra między pionami i 129,65 metra na linii wodnej), maksymalną szerokość 12,79 metra i maksymalne zanurzenie 5,29 metra. Wyporność normalna wynosiła 3438 ton (3383,85 ts), a pełna 4007 ton (3943,38 ts).
Załoga okrętu składała się 327 oficerów, podoficerów i marynarzy. Załoga rezerwowa składała się z 11 oficerów i 181 podoficerów i marynarzy, załoga alarmowa liczyła pięciu oficerów i 80 marynarzy, a podczas przebywania okrętu w rezerwie obsadzony był przez trzech oficerów oraz 39 marynarzy. Pomieszczenia oficerskie znajdowały się na rufie, a marynarskie wewnątrz nadbudówki dziobowej, gdzie także znajdował się kambuz; pod pokładem znalazło się miejsce dla lazaretu.
Urządzenia napędowe Okręt był napędzany sześcioma turbinami parowymi Parsonsa, wyprodukowanymi na licencji w stoczni STT w Trieście, pracującymi na cztery linie wałów zakończonych trójłopatowymi śrubami napędowymi o średnicy 2,1 metra, wykonanymi z brązu manganowego. Dwie turbiny wysokoprężne sprzęgnięte były z wałami zewnętrznymi, natomiast dwie turbiny niskoprężne i dwie marszowe połączone były z wałami wewnętrznymi (i tylko wały wewnętrzne przystosowane były do biegu wstecznego). Parę dostarczało 16 opalanych węglem kotłów wodnorurkowych Yarrow z 44 paleniskami, rozmieszczonych w czterech kotłowniach. W kotłowni dziobowej zainstalowane były kotły z ośmioma paleniskami, a w trzech kotłowniach rufowych kotły miały po 12 palenisk. Maszyny osiągały łączną maksymalną moc 25 130 KM, co pozwalało na osiągnięcie prędkości maksymalnej 27 węzłów. Spaliny odprowadzane były do czterech wąskich i wysokich, pochylonych w kierunku rufy kominów, z których przedni był nieco węższy od pozostałych. Zasobnie o powierzchni 925 m² mieściły 786 ton węgla (lub 648 ton brykietów), co zapewniało zasięg 1600 Mm przy prędkości 24 węzłów. Na rufie znajdował się pojedynczy, półzrównoważony ster, o maksymalnym kącie wychylenia 30°.
Uzbrojenie Główną bronią artyleryjską krążownika było siedem pojedynczych dział kalibru 100 mm K 10 L/50 produkcji zakładów Škoda, osłoniętych maskami. Dwa znajdowały się na podwyższonym pokładzie dziobowym, obok siebie, cztery umieszczono na śródokręciu (po dwa z każdej burty), a jedno zainstalowano na pokładzie rufowym. Masa działa z zamkiem wynosiła 2120 kg, a wraz z maską pancerną 6900 kg. Kąt podniesienia lufy wynosił od -4° do +14°. Działa wykorzystywały naboje scalone o masie 25,8 kg (pocisk ważył 13,75 kg, a ładunek prochowy M/97f 6,2 kg). Maksymalna donośność wystrzeliwanego z prędkością początkową 880 m/s pocisku wynosiła 10 000 metrów, a szybkostrzelność 20–25 strzałów na minutę. Łączny zapas amunicji kalibru 100 mm wynosił 1400 sztuk. Kierowanie ogniem odbywało się z wykorzystaniem elektrycznego przesyłu danych odległości od celu, bębna odczytu kątów pionowych oraz automatycznego przesuwu celownika lunetowego przy określaniu kąta wyprzedzenia.
Na pokładzie okrętu przewożono też przenośną armijną, szybkostrzelną armatę kalibru 47 mm Škoda SFK L/44 z zapasem 400 pocisków, która przeznaczona była do ewentualnego wsparcia desantu, a także karabin maszynowy kalibru 8 mm M 01 (z zapasem 4000 sztuk amunicji).
Broń torpedową stanowiły umieszczone po obu stronach czwartego komina dwie pojedyncze obracalne w zakresie 140° wyrzutnie kalibru 450 mm, z łącznym zapasem sześciu torped. Pokład przystosowany też był do montażu torów minowych, na których mogło się znaleźć maksymalnie 60 min.
Opancerzenie