Jadwiga Tressenberg, z domu Stefańska (ur. 27 maja 1924 w Sopoćkiniach koło GrodnaE. Hrudeń, Życie i twórczość Jadwigi Tressenberg, praca magisterska, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, Olsztyn 2011, s. 12., zm. 29 grudnia 2004 w Kutach), nauczycielka polska, popularyzatorka baśni mazurskich.
Życiorys Urodziła się jako jedyne dziecko Jana Stefańskiego (oficera inspekcyjnego formacji ochrony pogranicza, zm. 1935) i Jadwigi z domu Jeglińskiej – urodzonej w USA i posiadającej obywatelstwo amerykańskie (zm. 1959)T. Oracki, Twórcy i działacze kultury w województwie olsztyńskim w latach 1945–1970. Materiały biograficzne, Olsztyn 1975, s. 179.. Ukończyła Państwowe Gimnazjum i Liceum im. Emilii Plater w Grodnie. W roku akademickim 1944/1945 studiowała filologię rosyjską w grodzieńskim Instytucie Pedagogicznym. W 1945, po ustaleniu nowych granic państwowych, wraz z matką przyjechała do Polski, a w 1945 podjęła studia na Wydziale Geograficzno-Przyrodniczym WSP w Gdańsku. Studiów nie ukończyła (wzięła urlop dziekański). Na Mazury przyjechała latem 1946 w celu odbycia praktyk geologicznych pod kierunkiem geografa Józefa Staszewskiego. Zauroczona regionem zdecydowała się na przeprowadzkę i osiadła z matką w Jurkowie Węgorzewskim (gmina Kruklanki)A. Styrańczak, Dusza potwora w ostatniej wronie, „Gazeta Giżycka”, 2001, nr 16 (513), s. 6.Moje życie z Jadwigą Tressenberg, audycja Radio Olsztyn, 13 października 2015.. W 1947 roku, w dużej mierze dzięki jej staraniom, reaktywowano szkołę podstawową w Jurkowie Węgorzewskim, w której uczyła wraz z matkąJ. Tressenberg, Najpierw były ugory, [w:] Wspomnienia chłopów z lat 1939–1948, t. 4: Siła życia, red. W. Chodorowska, Z. Lubowicz, M. Bóg-Świoster, Warszawa 1970, s. 275, 283.. Uczyła nie tylko języka polskiego i historii, ale też geografii i plastyki. Prowadziła nieformalne kółko dramatyczne, reżyserowała przedstawienia i propagowała czytelnictwo wśród dzieci, młodzieży i dorosłych.
W 1949 roku wyszła za Ludwika Tressenberga, leśniczego z Puszczy Boreckiej, pochodzącego również z Grodzieńszczyzny (ur. w Rakowszczyźnie, zm. 2008, pochowany w rodzinnym grobie w Kutach)E. Hrudeń, Życie i twórczość Jadwigi Tressenberg, praca magisterska, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, Olsztyn 2011, s. 15.. Mieli dwóch synów: Daniela (1951–2009), dziennikarza, oraz Macieja, właśc. Gniewomira (1953–2002), przedsiębiorcę i działacza charytatywnegoM. Wiśniewski, Puszcza, „Gazeta Współczesna”, 1983, nr 215 (9991), s. 4–5..
W 1954 roku, po przeniesieniu męża do tamtejszej leśniczówki, osiedliła się w Kutach (gmina Pozezdrze). Pracowała w wiejskiej szkole jako nauczycielka, następnie jako bibliotekarka. W 1963 roku została kierowniczką istniejącej od 1948 roku Gromadzkiej Biblioteki Publicznej oraz dyrektorką nowo założonego Gromadzkiego Ośrodka Kultury. Organizowała m.in. spotkania autorskie z pisarzami i dziennikarzami (pierwsze z nich z Jalu Kurkiem)J. Tressenberg, „… a jednak najwdzięczniejsza jest rola bibliotekarza pośrednika”, „Bibliotekarz Olsztyński”, 1973, nr 1, s. 30–31..
Prowadziła działalność społeczną, będąc pośredniczką między ludnością napływową a wysiedlanymi rdzennymi Mazurami. Zainteresowania miejscową kulturą skoncentrowała na baśniach mazurskich. Jej debiut literacki to opowieść Zemsta mieszkanki znad Żywego w zbiorowej antologii warszawskiego „Czytelnika” Kiermasz bajek (1957)W. Gębik, Do czytelników, [w:] Kiermasz bajek, Warszawa 1957, s. 5.. W antologii Nowy kiermasz bajek (1965) ukazały się trzy jej opowieści: Straszna Jachta, Francuski strach z Gawlickiego Lasu i Królowa KutW. Gębik, Posłowie, [w:] Nowy kiermasz bajek, wyd. 5, s. 297.. Pierwszy artykuł poświęcony Mazurom zamieściła na łamach „Głosu Olsztyńskiego” we wrześniu 1959J. Tressenberg, Rzecz o Kutach, „Głos Olsztyński”, 12–13 września 1959, nr 218 (2443), s. 6., w kolejnych latach publikowała w „Głosie” i „Warmii i Mazurach”.
W Kutach założyła izbę pamiątek polskości Mazur (1963). Była to pierwsza izba regionalna w powiecie węgorzewskim, utworzona w kuckiej bibliotece; pierwszym eksponatem był „Kancjonał Mazurski” (27 II 1963). W 1980 roku M. Pokropek odnotował ją jako placówkę o pow. 23 m² z ponad stu eksponatami, czynną codziennie prócz poniedziałkówM. Pokropek, Przewodnik po izbach regionalnych w Polsce, Warszawa 1980, s. 128–129.. Po przejściu Jadwigi Tressenberg na emeryturę izba przestała funkcjonowaćB. Grąziewicz-Chludzińska, Społeczni opiekunowie zabytków, „Warmińsko-Mazurski Biuletyn Konserwatorski”, nr 14, 2022, s. 238–258., a jej siedzibę w połowie lat 90. sprzedanoW. Katarzyński, Świetliki Morenowych Wzgórz, „Gazeta Olsztyńska”, 1997, nr 85, s. 3..
Wiosną 1970, podczas rozbiórki przybudówki szkolnej w Kutach, odnaleziono ukryte w murze dokumenty z archiwum miejscowej parafii. Jadwiga Tressenberg zabezpieczała je wraz z uczniami i mieszkańcami wsi; większość z nich przejęło następnie Archiwum Państwowe w Olsztynie„Głos Olsztyński”, 2 czerwca 1970; „Słowo na Warmii i Mazurach”, nr 32 (898), 8–9 sierpnia 1970.. Była również społeczną opiekunką zabytków, m.in. odbudowywanego kościoła w Kutach.
W latach 1978–1984 była radną Gminnej Rady Narodowej w Pozezdrzu. W 1989 roku z jej inicjatywy (i przy wsparciu męża leśnika) powstał rezerwat przyrody Piłackie WzgórzaM. Wiśniewski, Ocalić od zapomnienia, „Gazeta Współczesna”, nr 301 (11296), 24–27 grudnia 1987, s. 7; W. Katarzyński, Świetliki Morenowych Wzgórz, „Gazeta Olsztyńska”, 1997, nr 85, s. 3.. Na emeryturę przeszła w 1983 roku. Po śmierci młodszego syna Macieja (2002) podupadła na zdrowiu; zmarła 29 grudnia 2004 w wieku 80 latS. Kędzierski, Zostaną po niej baśnie, „Gazeta Olsztyńska”, 2005, nr 2, s. 9..
Jej tekst autobiograficzny Najpierw były ugory ukazał się w tomie Wspomnienia chłopów z lat 1939–1948. Siła życia (1970)J. Tressenberg, Najpierw były ugory, [w:] Wspomnienia chłopów z lat 1939–1948, t. 4: Siła życia, red. W. Chodorowska, Z. Lubowicz, M. Bóg-Świoster, Warszawa 1970, s. 265–288.. Za pracę na rzecz rozwoju lokalnej kultury otrzymała wiele nagród i odznaczeń, m.in. Srebrny Krzyż Zasługi (1964), odznakę „Zasłużony Działacz Kultury” (1972), nagrodę Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Olsztynie (1973), odznakę „Zasłużony dla Warmii i Mazur” (1973)„Bibliotekarz Olsztyński”, 1972, nr 1, s. 47; 1973, nr 3, s. 69.. Otrzymała ponadto nagrodę Ministra Kultury i Sztuki z okazji 40-lecia powrotu Ziem Zachodnich i Północnych do MacierzyM. Wiśniewski, Ocalić od zapomnienia, „Gazeta Współczesna”, nr 301 (11296), 24–27 grudnia 1987, s. 7.. W 1966 reprezentowała powiat węgorzewski na Kongresie Kultury Polskiej w Warszawie.
Jej pierwszymi publikacjami autorskimi były Bajki, legendy i opowiadania mazurskie (Muzeum Kultury Ludowej w Węgorzewie, 1995; 3 teksty) oraz tomik Tajemnica Złotej Góry (2000, nakład 30 egz.)J.M. Łapo, [recenzja], „Masovia”, t. 4, 2001, s. 186–191.. W 2000 staraniem Szkoły Podstawowej w Pozezdrzu ukazał się zbiór 24 opowieści pt. Mazurskie opowieści (nakład 400 egz., z 7 rysunkami Michała Asanowicza z Giżycka)S. Sobieraj, [recenzja], „Mrągowskie Studia Humanistyczne”, t. 3, 2001, s. 140–142.; drugie wydanie, poszerzone o trzy niepublikowane wcześniej opowieści: Wilhelmina i jej diabelskie ziele, Zło z Gębałki i Zimowa noc Naderki, ukazało się już po śmierci Jadwigi Tressenberg wiosną 2005 w oficynie „Z bliska” (Biblioteka Publiczna w Gołdapi), z reprodukcjami dzieł sztuki; inicjatorem i mecenasem wydania był Dariusz MatyjasK. Chojnowska, Na sztuce da się zarobić!, „Gazeta Współczesna”, 31 maja 2009..
W uznaniu wieloletniej działalności kulturalnej imię Jadwigi Tressenberg – jeszcze za jej życia (2000) – nadano szkole podstawowej w Pozezdrzu. Uroczystość odbyła się 14 października 2000 roku (Dzień Komisji Edukacji Narodowej), staraniem długoletniej dyrektorki szkoły i byłej uczennicy Danuty Choroszko; wtedy też zaprezentowano pierwsze wydanie Mazurskich opowieściE. Hrudeń, Życie i twórczość Jadwigi Tressenberg, praca magisterska, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, Olsztyn 2011, s. 64–66..
Upamiętnienie i recepcja W 2025 roku Mazurska Fundacja Sztuki ART PROGRESS z Giżycka wydała kolejną edycję Mazurskich opowieściJ. Tressenberg, Mazurskie opowieści, Mazurska Fundacja Sztuki ART PROGRESS, Giżycko 2025..
W latach 2005–2006, na kanwie jej opowieści, z inicjatywy Stowarzyszenia Rozwoju Regionalnego „Puszcza Borecka” i we współpracy z Gminną Biblioteką Publiczną w Pozezdrzu powstał 102-kilometrowy pieszo-rowerowy „Szlak mazurskich legend i opowieści” (27 przystanków: 13 w gminie Kruklanki i 14 w gminie Pozezdrze) z rzeźbami Józefa Niewińskiego i tablicami ze streszczeniami opowieściB. Fronckiewicz (red.), Szlakiem mazurskich legend i opowieści, Pozezdrze 2015, s. 5.B. Waś, Z diabłem do pionu, „Made in Warmia & Mazury”, nr 60, wrzesień–październik 2024, s. 46–47..
Motywy jej opowieści podejmowali lokalni artyści; na przełomie lat 60. i 70. inspirowały one m.in. rzeźbiarza ludowego Stanisława Cierniaka (1924–1981) z Kolonii Rybackiej koło OgonekH. Kurowska, Diabły z Jakunówki i inne, „Panorama Północy”, 1972, nr 20 (771), s. 13.. W 2015 roku Gminna Biblioteka Publiczna w Pozezdrzu wydała książeczkę Szlakiem mazurskich legend i opowieści z opowieściami zebranymi przez tamtejszych gimnazjalistów, a w 2022 roku Centrum Biblioteczno-Kulturalne „Polana Kultury” w Orzyszu przygotowało audiobook z 13 jej opowieściami. W tym samym roku dzieci z Kruklanek zaprezentowały wybrane opowieści w projekcie „Skrzydlata Kultura vol. 2”, łączącym taniec współczesny i hip-hopZemsta mieszkanki znad Żywego i Skrzydlata Kultura w Kruklankach, „Gazeta Olsztyńska”, 29 marca 2023.. W 2024 roku, w setną rocznicę urodzin i dwudziestą rocznicę śmierci pisarki, Fundacja Dziedzictwo Nasze przygotowała w Muzeum Tradycji Kolejowej w Węgorzewie wystawę „Portret przywołany z pamięci”.
Publikacje (wybór) Zemsta mieszkanki znad Żywego, [w:] Kiermasz bajek, Warszawa 1957 Rzecz o Kutach, „Głos Olsztyński”, 1959, nr 218 Straszna Jachta (w późniejszych wydaniach Czarna Jachta), Francuski strach z Gawlickiego Lasu, Królowa Kut, [w:] Nowy kiermasz bajek, Warszawa 1965 Najpierw były ugory, [w:] Wspomnienia chłopów z lat 1939–1948, t. 4: Siła życia, Warszawa 1970 „… a jednak najwdzięczniejsza jest rola bibliotekarza pośrednika”, „Bibliotekarz Olsztyński”, 1973, nr 1 Legenda o Annie zielarce, „Warmia i Mazury”, 1979, nr 8 Bo tak pisało na powalonej tablicy, „Jaćwież”, 1986, nr 1 Ginie świat niezwykły, „Jaćwież”, 1986, nr 3 Saga: Celestyn Myślęta – 400-lecie urodzin, „Jaćwież”, 1988, nr 2 Saga, „Jaćwież”, 1991, nr 3–4 Bajki, legendy i opowiadania mazurskie, Muzeum Kultury Ludowej, Węgorzewo 1995 (Wyspa pożeracza serc, Kokosze i pałac, Diabelski kamień z puszczy) Tajemnica Złotej Góry, 2000 Mazurskie opowieści, Pozezdrze 2000; wyd. 2 poszerzone, Gołdap 2005; Giżycko 2025
Przypisy
Bibliografia
Tadeusz Oracki, Twórcy i działacze kultury w województwie olsztyńskim w latach 1945-1970. Materiały biograficzne, Wydawnictwo Pojezierze, Olsztyn 1975 Z. Chojnowski, Edycje bajek i baśni Warmii i Mazur (przegląd oraz tendencje), „Sztuka Edycji”, 2020, nr 2, s. 79–88 B. Grąziewicz-Chludzińska, Społeczni opiekunowie zabytków, „Warmińsko-Mazurski Biuletyn Konserwatorski”, nr 14, 2022, s. 238–258 E.R. Zaniewska, Baśń w twórczości Jadwigi Stefańskiej-Tressenberg, praca dyplomowa, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, 2010 E. Hrudeń, Życie i twórczość Jadwigi Tressenberg, praca magisterska, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, 2011 Jadwiga Tressenberg, wywiad Mirosława Sochackiego, Radio Olsztyn, 1 listopada 2000
Kategoria:Odznaczeni Srebrnym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa) Kategoria:Polscy bibliotekarze Kategoria:Polscy nauczyciele Kategoria:Polscy twórcy literatury dziecięcej i młodzieżowej Kategoria:Urodzeni w 1924 Kategoria:Odznaczeni odznaką „Zasłużony Działacz Kultury” Kategoria:Zmarli w 2004 Kategoria:Odznaczeni odznaką honorową „Zasłużony dla Warmii i Mazur”