Obserwatorium Astronomiczne im. Mikołaja Kopernika Uniwersytetu Jagiellońskiego – obserwatorium astronomiczne, Instytut Wydziału Fizyki, Astronomii i Informatyki Stosowanej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Powstało w 1792. Zajmuje się fizyką komet, fotometrią i modelami gwiazd zmiennych, obserwacjami radiowego promieniowania Słońca, badaniem pozagalaktycznych radioźródeł, aktywnych jąder galaktyk, materią międzygwiezdną i międzygalaktyczną, fizyką galaktyk, polami magnetycznymi we Wszechświecie, wielkoskalową strukturą Wszechświata oraz innymi tematami. Prace prowadzone są we współpracy z licznymi ośrodkami w Polsce i za granicą, z wykorzystaniem wielu instrumentów i obserwacji satelitarnych.
Obserwatorium znajduje się w forcie Skała przy ulicy Orlej 171 w Krakowie, około 10 km na zachód od centrum miasta.
thumb|Obserwatorium Astronomiczne UJ, Radioteleskop RT-15, Fort Skała, Kraków, 2013
Historia Obserwatorium Działania przygotowawcze Obserwatorium Uniwersytetu Jagiellońskiego, powstałe w 1792, działa nieprzerwanie od roku założenia do dziś. Zapisano w nim i zachowano najdłuższą, nieprzerwaną serię obserwacji meteorologicznych. Tradycje astronomiczne w Krakowie są znacznie starsze niż instytucjonalne obserwatorium uniwersyteckie. Już w XV w. uczeni europejscy uważali poziom astronomii w Uniwersytecie Krakowskim za bardzo wysoki. Do dziś zachowały się w dobrym stanie przenośne instrumenty obserwacyjne Marcina Bylicy z Olkusza: wspaniałe astrolabia (w tym jedno z XI wieku), torquetum i skomplikowany globus astronomiczny, co świadczy o tym, że uprawiano w Krakowie astronomię obserwacyjną, a nie tylko teoretyczną.
Początek samej instytucji był jednak trudny. Pomysł utworzenia obserwatorium astronomicznego w Krakowie w pierwszej połowie XVIII w. nie miał sprzyjającej atmosfery. Astronomiczne tradycje Akademii Krakowskiej z XV w. zostały zapomniane, a heliocentryczna teoria Mikołaja Kopernika, najwybitniejszego ucznia krakowskiego uniwersytetu, nie została przyjęta. Program nauczania, obejmujący wykłady z astronomii według Ptolemeusza i Peuerbacha, był obowiązkowy do 1750 i później.
thumb|Pierwsza siedziba Obserwatorium Astronomicznego UJ, obecnie Collegium Śniadeckiego w Krakowie
Pierwszy sygnał o potrzebie utworzenia obserwatorium astronomicznego w Krakowie możemy znaleźć w opracowanym przez ks. prof. Józefa Grzegorza Popiołka Ordinatio cursus, który przygotował po powołaniu go w 1750 w skład komisji do przygotowania programu projektowanej przez Andrzeja S. Załuskiego katedry nauk matematycznych. W piśmie tym domagał się prowadzenia w uniwersytecie systematycznej obserwacji gwiazd. Kolejne kroki przygotowawcze podjął w latach 60. prof. Jakub Niegowiecki, który podczas kilkumiesięcznego pobytu naukowego w obserwatorium wiedeńskim wraz z dyrektorem, ks. prof. Maksymilianem Piekłem, nabył tam kilka instrumentów dla przyszłego obserwatorium.
W wyniku pierwszego rozbioru Polski w 1772 pogorszyły się warunki finansowe Akademii Krakowskiej, jednak dwa wydarzenia historyczne w 1773: powołanie Komisji Edukacji Narodowej (KEN) i rozwiązanie zakonu jezuitów miały istotne i pozytywne znaczenie dla rozwoju obserwatorium astronomicznego w Krakowie. Komisja posłała do Krakowa ks. Hugona Kołłątaja w celu zreformowania Uniwersytetu. Reforma kołłątajowska (1777–1786) zmieniła strukturę uczelni, a sama uczelnia zmieniła nazwę na Szkoła Główna Koronna.
Jan Śniadecki rozpoczął studia w Akademii Krakowskiej w 1772 roku. Po uzyskaniu stopnia magistra i doktora w 1776 rozpoczął wykłady z algebry. Kołłątaj zamierzał powierzyć mu stanowisko profesora matematyki, w związku z tym zaproponował Śniadeckiemu studiowanie matematyki za granicą przed objęciem tego stanowiska. Śniadecki studiował przez rok w Getyndze, gdzie pracował jednocześnie w lokalnym obserwatorium. Następnie przejechał przez Holandię do Paryża, gdzie przez półtora roku studiował matematykę u Jacques’a J.A. Cousina i astronomię u Jérôme'a Lalande'a. Współpracował także z francuskim astronomem Charlesem Messierem oraz matematykiem i fizykiem Jeanem Le Rond d’Alembertem. Po powrocie do kraju w 1781 KEN mianowała Śniadeckiego szefem katedry i profesorem matematyki wyższej i astronomii. 22 lipca 1782 ks. H. Kołłątaj został wybrany rektorem, a Śniadecki został jego sekretarzem. Wykłady prowadził w języku polskim a nie po łacinie, jak było wcześniej. Pierwszy wykład z astronomii, 30 września 1782, z okazji otwarcia Kolegium Fizycznego poświęcił Mikołajowi Kopernikowi i jego teoriom: „Pochwała Mikołaja Kopernika, akademika krakowskiego, astronomii odrodziciela”.
W 1783 rozpoczęto wstępne prace związane z utworzeniem ogrodu botanicznego w miejscu dawnego ogrodu Czartoryskich, który w 1752 kupili jezuici. Po kasacie zakonu został on przekazany Komisji Edukacji Narodowej, która w ramach reformy Akademii Krakowskiej założyła ogród botaniczny jako zakład pomocniczy katedry chemii i historii naturalnej. Śniadecki wystąpił z wnioskiem o utworzenie na jego terenie obserwatorium astronomicznego. W tym celu zaadaptowano budynek z pierwszej połowy XVIII w. Początkowe prace rozpoczęły się w 1787. W tym samym roku Śniadecki udał się w podróż do Anglii, aby poszerzyć wiedzę o potrzebach obserwatorium i niezbędnym wyposażeniu. W drodze przez Niemcy i Francję odnowił dawne znajomości i zawiązał nowe. W Anglii zwiedził uniwersytety w Cambridge i w Oxfordzie, poznał Londyn i Królewskie Obserwatorium Astronomiczne w Greenwich. Kolejno udał się do Slough niedaleko zamku Windsor, gdzie William Herschel konstruował teleskopy i dokonywał kolejnych odkryć astronomicznych. Po powrocie do Krakowa Śniadecki zaobserwował zaćmienie Słońca 4 czerwca 1788 i zaćmienie Księżyca 28 kwietnia 1790. Pierwsze obserwacje, dotyczące wysokości Słońca, dokonane zostały jeszcze przed otwarciem Obserwatorium w październiku 1791. Oficjalne otwarcie nastąpiło 1 maja 1792.
Od otwarcia do pierwszego kryzysu (1792–1824) Początkowy program Obserwatorium obejmował obserwacje: pozycje Słońca i Księżyca, zaćmienia satelitów Jowisza, tranzyty planet przed dyskiem słonecznym, a także zakrycia gwiazd i planet przez Księżyc. Powyższe dane były wykorzystywane do określenia długości geograficznej, podczas gdy obserwacje wysokości Słońca, Księżyca i gwiazd w kulminacji, a także zenitowe odległości gwiazd osiągające punkt kulminacyjny w pobliżu zenitu służyły do określenia szerokości geograficznej. Zaobserwowano również pozycje punktów równonocy i przesilenia. Pozycje planet były zapisywane w celu dokonania korekty teorii ich ruchów. Śniadecki planował także obserwacje komet i gwiazd zmiennych.
thumb|Obserwatorium Astronomiczne UJ, Fort Skała, Kraków
Pierwsza lista instrumentów nowego obserwatorium była raczej skromna, zawierała m.in.: mosiężny kwadrant o promieniu trzech stóp paryskich wykonany przez Jaquesa Canivet w Paryżu, mosiężny kwadrant o promieniu 14 cali z dwiema lunetkami achromatycznymi wykonany przez Jessiego Ramsdena w Londynie, lunetę przejściową achromatyczną wykonaną w Paryżu przez mechanika Charite pod dozorem Messiera, analogiczną do tej, jaka była w Obserwatorium Paryskim, trzy zegary wahadłowe: konstrukcji Francuzki Lepaute, wiedeński na wzór zegarów angielskich i zegar Sheltona, lunetę paralaktyczną długości 5 stóp i 5 cali z mikrometrem romboidalnym, dwie achromatyczne lunety Dollonda, dwa teleskopy zwierciadłowe: jeden typu Newtona, drugi typu Gregory’ego. Śniadecki posiadał także komplet przyrządów meteorologicznych.
thumb|Obserwatorium Astronomiczne UJ, Fort Skała, Kraków
Starszy wykaz pochodzący z 1780, kiedy to z myślą o przyszłym obserwatorium profesor matematyki, proboszcz kościoła św. Anny, ks. Adam Jagielski przyjął dla reformowanej Akademii Krakowskiej pewną liczbę instrumentów astronomicznych, obejmuje: kwadrant o promieniu 13 cali 4 linie (miary paryskiej) wykonany przez Ramsdena w Anglii i zaopatrzony dwiema małymi lunetkami, mały refraktor roboty Dollonda z obiektywem achromatycznym o średnicy 42 linii i długości ogniskowej 3 stopy 7 cali, luneta paralaktyczna wykonana przez Canivet pochodzącą z byłego jezuickiego obserwatorium astronomicznego w Poznaniu. Te trzy instrumenty podarował Szkole Głównej Koronnej król Stanisław August Poniatowski. mały reflektor w układzie Gregory’ego - ofiarował dla przyszłego obserwatorium krakowskiego biskup płocki Krzysztof Hilary Szembek. Trzy lata później Śniadecki uzupełnił ten zestaw instrumentów wypraszając od króla zgodę na zakup drugiego refraktora achromatycznegoy Dollonda z obiektywem o średnicy 25 linii i długości ogniskowej 28 cali. Następnie przejął z pojezuickiego obserwatorium w Poznaniu od Józefa Rogalińskiego: kwadrant o promieniu 3 stóp wykonany przez Caniveta, teleskop reflektor Teillera, zegar wahadłowy Lepaute'a, sferę armilarną, globus niebieski, globus ziemski, zegar bijący sekundy i minuty – roboty Bouchera. W 1786 r. doszła do tego jeszcze zakupiona z funduszów Kolegium Fizycznego luneta południkowa.
Po przyłączeniu Krakowa do Austrii uniwersytet uległ reorganizacji. Nowa struktura wydziałowa została przekopiowana z uniwersytetów austriackich, a jej autonomia została znacznie ograniczona w centralistycznym systemie państwa zaborczego. Te nowe okoliczności skłoniły Śniadeckiego do przejścia na emeryturę, jednak nie zrezygnował z działalności obserwacyjnej i zgodził się patronować, aż do 1803, poczynaniom swojego następcy, Józefa Łęskiego, mającego przygotowanie inżynieryjno-wojskowe.
Po wyjeździe Śniadeckiego w 1803 Łęski prowadził za jego przykładem obserwacje astronomiczne, w których pomagał mu profesor mechaniki i hydrauliki, Feliks Radwański. Rok później Łęski wyjechał do Warszawy, po nim – przez kolejny rok – opiekował się Obserwatorium Józef Czech, po którym kierowali formalnie Obserwatorium: prof. Wacław Voit (bardzo krótko), a następnie, przez dwa lata profesor matematyki i miernictwa, Franciszek Kodesch, przeniesiony do Krakowa z uniwersytetu lwowskiego.
Pierwszym dyrektorem dorównującym kwalifikacjami, choć nie doświadczeniem Śniadeckiemu był następca Kodescha Johann Joseph Littrow, który objął funkcję dyrektora Obserwatorium i profesora matematyki i astronomii z początkiem 1808 w wieku 26 lat. Wskutek następstw kampanii napoleońskiej w 1809, zdecydował się wyjechać w 1810 do Kazania, gdzie miał zorganizować obserwatorium. Po jego wyjeździe przez rok pieczę nad Obserwatorium trzymał Joachim Karkowski, nauczyciel gimnazjalny. W 1811 powrócił Łęski, już jako profesor astronomii, po dwuletnich studiach w Paryżu. Podjął starania, aby wyposażyć Obserwatorium w nowe instrumenty, jednak wyniki prac obserwacyjnych były stosunkowo skromne, mimo faktu, że po Kongresie Wiedeńskim w 1815 utworzono Wolne Miasto Kraków jako niezależne państwo a profesorowie uniwersytetu odgrywali w nim dużą rolę polityczną. Od roku 1817 uczelnia nosi dzisiejszą nazwę: Uniwersytet Jagielloński. Współpraca Łęskiego z asystentami Pawłem Krzyżanowskim, a następnie Wincentym Karczewskim nie układała się dobrze, co wpłynęło na jego rezygnację w 1824 i pogłębienie, oczywistego już wówczas, upadku krakowskiego Obserwatorium.
Rozwój Obserwatorium (1825–1916)