Krzeszowice – gmina miejsko-wiejska w województwie małopolskim, w powiecie krakowskim. Utworzona z dawnych gmin: Krzeszowice (miejskiej), Krzeszowice (wiejskiej), Nowa Góra, Tenczynek i części Rudawa. W latach 1975–1998 gmina położona była w województwie krakowskim. Położona jest na zachód od Krakowa (ok. 14 km od jego granicy). Siedziba gminy to Krzeszowice. Według danych statystycznych GUS, gminę na dzień 31 grudnia 2022 zamieszkiwało 31 970 osób.

Struktura powierzchni Według danych z 2013 gmina Krzeszowice ma obszar 139,37 km², w tym: użytki zabudowy mieszkaniowej: 12,8%, użytki zabudowy mieszkaniowej wielorodzinnej: 0,3%, użytki zabudowy usługowej: 1,9%, użytki zabudowy techniczno-produkcyjnej, przemysłowej: 2,5%, użytki komunikacyjne: 0,1%, użytki rolne: 30%, użytki zieleni i leśne: 52%.

Gmina stanowi 11,33% powierzchni powiatu.

Demografia Dane z 31 grudnia 2022: Opis Ogółem Kobiety MężczyźniJednostka osób % osób % osób %Populacja 31 970 100 16 526 51,7 15 444 48,3Gęstość zaludnienia[mieszk./km²] 232 117,2 107,6

Druga pod względem liczby mieszkańców gmina (po gminie Skawina) powiatu krakowskiego.

thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców gminy Krzeszowice w 2014 roku thumb|Zamek Tenczyn thumb|Pałac Potockich w Krzeszowicach thumb|Stok narciarski w Paczółtowicach thumb|Łazienki Zofia w Krzeszowicach obecnie Centrum Rehabilitacji Narządów Ruchu thumb|Stacja kolejowa Krzeszowice thumb|Krzeszowicki Stary Pałac Potockich nad Krzeszówka thumb|Krzeszowicka kapliczka jako zbiornik wody siarczanej thumb|Zdrój Główny w Krzeszowicach thumb|Jedna z byłych synagog przy ul. Wąskiej w Krzeszowicach thumb|Vauxhall w Krzeszowicach na rogu Rynku i Walkowskiego w Krzeszowicach thumb|Willa Japonka przy krzeszowickiej ul. Ogrodowej thumb|Rondo Jana Pawła II z ul. Wyki (po prawej str.), ul. Daszyńskiego (w środku) i ul. Walkowskiego (po lewej) w Krzeszowicach thumb|Krzeszowicki rynek z budynkiem tzw. Kółkiem thumb|Mostek w parku pałacowym w Krzeszowicach thumb|Zabytkowa chałupa w Nawojowej Górze thumb|Dolina Racławki thumb|Diabelski Most (Rezerwat przyrody Dolina Eliaszówki) thumb|Rezerwat przyrody Dolina Potoku Rudno thumb|Skałka pod sosną w Tenczynku thumb|Willa Eliza w Tenczynku z końca XIX w. thumb|Brama Zwierzyniecka thumb|Tenczyński browar za nim Góra Buczyna thumb|Leśniczówka i Staw Rzeczki w Tenczynku thumb|Skały i kamienie w Tenczynku thumb|Kopalnia diabazu Niedźwiedzia Góra thumb|Czerwieniec – szczyt thumb|Droga Krakowska (okolice wsi Zalas) thumb|Czarny Staw thumb|Las Zwierzyniecki, kopalnia diabazu, w oddali Zamek Tenczyn thumb|Była Kopalnia Krystyna II thumb|Leśna polana Celiny k. Doliny Borowca

Wspólnoty religijne

Kościół rzymskokatolicki 11 parafii wraz z kościołami w: Krzeszowicach, Filipowicach, Nawojowej Górze, Nowej Górze, Ostrężnicy, Paczółtowicach, Sance, Tenczynku, Woli Filipowskiej i Zalasie, oraz zgromadzenia zakonne (Krzeszowice, Czerna, Tenczynek, Siedlec).

Świadkowie Jehowy 3 zbory: Krzeszowice–Wschód, Krzeszowice–Zachód, Ostrężnica. Sale Królestwa w Krzeszowicach, Łanach i Rudnie, w sumie ok. 300 głosicieli.

Kościół Zielonoświątkowy w RP Zbór Kościoła Zielonoświątkowego „Słowo Życia” w Krzeszowicach

Miejscowości W skład gminy wchodzi miasto Krzeszowice, oraz następujące wsie: Czerna, Dębnik, Dubie, Filipowice, Frywałd, Miękinia, Nowa Góra, Łany (sołectwo), Nawojowa Góra, Ostrężnica, Paczółtowice, Rudno, Sanka, Siedlec, Tenczynek, Wola Filipowska, Zalas oraz Żary.

Środowisko geograficzne Gmina Krzeszowice położona jest w południowej części Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, na obszarze Rowu Krzeszowickiego oraz Garbu Tenczyńskiego. Potrzaskana w czasie alpejskich ruchów górotwórczych płyta wyżyny kryje w sobie liczne intruzje magmowe, stąd na obszarze gminy występują: porfiry, dolomity, diabazy oraz tuf. Począwszy od dewonu, reprezentowane są tu wszystkie ery geologiczne. Wapienne podłoże Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej oraz Garbu Tenczyńskiego odsłania się w wielu miejscach, ukazując formy krasowe – liczne jaskinie, doliny krasowe oraz ostańce, należące do osobliwości tego regionu. Dla ochrony wszystkich tych niezwykłości w 1981 utworzono Zespół Jurajskich Parków Krajobrazowych. Jest ich 6, z czego 3 leżą częściowo na terenie gminy Krzeszowice: Rudniański – obejmujący niewielki wycinek Garbu Tenczyńskiego, Tenczyński – z pozostałą częścią Garbu Tenczyńskiego, Dolinki Krakowskie – z południową częścią Płaskowyżu Ojcowskiego.

W środkowej części Miękini, tuż pod powierzchnią ziemi rozciąga się duża płyta zastygłej lawy porfirowej, grubej na kilkadziesiąt metrów. Płyta przecięta jest Doliną Miękini na dwa oddzielne płaty, znacznie większa jest po zachodniej stronie tej doliny. Eksploatowana była głównie płyta porfiru po zachodniej stronie doliny, w pobliżu Miękińskiej Góry (446 m n.p.m.), kilka mniejszych łomów znajdowało się też po wschodniej stronie wsi. Wulkan znajdujący się we wsi, był czynny na początku okresu permskiego, a „porfir miękiński” powstał wskutek wylewu powierzchniowego (tzw. trap magmowy). Rozpoczęcie jego wydobycia sięga XVIII w.

Rudno położone jest na wzgórzu zbudowanym z permskich skał wylewnych (melafirów). W melafirach, odsłaniających się w kamieniołomie w centrum wsi, występuje mineralizacja agatowa oraz zeolity. Agaty spotykane są także na okolicznych polach.

Na terenie Czatkowic naukowcy z Instytutu Paleobiologii im. Romana Kozłowskiego PAN odkryli m.in. szczątki prażaby Czatkobatrach (Czatkobatrachus polonicus), w brekcji kostnej, fragment kości szczękowej długoszyjego archozauromorfa Czatkowiella, fragment czaszki rodzaju lepidozauromorfa Sophineta, przednią część kości szczękowej bazalnego przedstawiciela Archosauriformes Osmolskina czatkowicensis, jeden kręg szyjny niewielkiego archozauromorfa o nazwie Collilongus oraz kość czaszki i szkielet pozaczaszkowy Parotosuchus speleus.

Historia

Sanka zwana była dawniej Sosnka; pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1269. Pierwsza historyczna wzmianka o Krzeszowicach pochodzi z 1286, kiedy to biskup Paweł z Przemankowa nadał Fryczkowi Fretonowi z Bytomia przywilej na założenie w istniejącej już wsi Cressouicy sołectwa na zasadzie prawa magdeburskiego.

Pierwsza wzmianka dotycząca okolic zamku Tenczyn, datowana jest na 24 września 1308, kiedy to Władysław Łokietek z oddziałem rycerstwa przebywający w lasach in Thanczin wydał dokument dla klasztoru o. cystersów w Sulejowie. Przyjmuje się, że pierwszy zamek (drewniany) zbudował ok. 1319 kasztelan krakowski Nawój z Morawicy, on też wzniósł największą na zamku wieżę, zwaną do dziś „Nawojową Wieżą”. Właściwym twórcą zamku murowanego był syn Nawoja, Jędrzej, wojewoda krakowski i sandomierski. Wzniósł on dalszy fragment zamku na najwyższej, pn.-wsch. części wzgórza, gdzie mieszkał i zmarł w 1368. On także pierwszy przyjął nazwisko Tęczyński. Syn Jędrzeja, Jaśko, odnowił i znacznie rozbudował zamek, a także założył kaplicę. Z tego okresu pochodzi pierwsza odnotowana w dokumentach historycznych wzmianka dotycząca bezpośrednio zamku. Władysław II Jagiełło więził tu niektórych ważniejszych jeńców krzyżackich, wziętych do niewoli w czasie bitwy pod Grunwaldem.

Pierwotna nazwa Siedlca brzmiała „Osiedlec”, od ‘osiedlania się’ osadników na wykarczowanych gruntach. W 1394, z którego pochodzi pierwsza wzmianka o Siedlcu, właścicielem jej był Pietrasz z Siedlca.

Nowa Góra została spalona podczas najazdu tatarskiego w XIII w. Parafia w Nowej Górze, należąca wówczas do dekanatu sławkowskiego, istniała już w 1313. Wkrótce potem (1335) miejscowość została siedzibą dekanatu nowogórskiego.

Frywałd powstał w 2. poł. XIV w. jako kolonia niemiecka. Podkomorzy Mikołaj Krzywosąd na swoim terenie osadził przybyłych ludzi, najprawdopodobniej z Brandenburgii. Początki Paczółtowic datuje się na 1335, jako najwcześniej poświadczoną datę, pod którą w źródłach występuje „villa Paczoldi” (wieś Paczolda). Tenczynek założono prawdopodobnie na pocz. XIV w. przez Nawoja z Morawicy, od początku pełnił rolę służebną wobec zamku Tęczyn.

W 1337 prawdopodobnie istniał krzeszowicki kościół. Według Długosza w 2. poł. XV w. w Krzeszowicach stał drewniany kościół pw. św. Marcina, istniała szkoła, karczma i folwark plebański. Nazwa Filipowice pochodzi prawdopodobnie od właściciela lub jej założyciela o imieniu Filip, który był ok. 1340 najprawdopodobniej sołtysem.

Po bitwie pod Grunwaldem w 1410 Andrzej Tenczyński na swoim terenie w pobliżu Frywałdu osadził właśnie Tatarów i Rusinów. W 1415 w Dębniku odkryto marmuru uczynił to dziedzic Trzebini Mikołaj Klauskezinger. W 1422 była pierwsza wzmianka o dębnickiej osadzie spisana przez niemieckiego historyka niemieckiego Hartmana Schädela. Na pocz. XVI w. datuje się sprowadzenie włoskich kamieniarzy przez królową Bonę. Nowa Góra była miastem już w poł. XV w. założonym na prawie magdeburskim. Jest wspomniana przez Długosza w Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis, gdzie kronikarz nazwał ją oppidum, czyli miasteczko, i wymienił, że posiada drewniany kościół.

W 1528 na południowym zboczu Łysej Góry w Sence (od strony Dubia rozpoczęto budowę fundamentów pod klasztor karmelitów bosych, ale szybko ją przerwano, ponieważ klasztor postanowiono wybudować w pobliskiej Czernej). W 1529 wieś weszła w skład dóbr Tęczyńskich z Krzeszowic. W 1543 powstał folwark w Żarach. W 1555 Krzeszowice stały się własnością Stanisława Tęczyńskiego i weszły w skład hrabstwa tęczyńskiego. W następnych latach były własnością m.in. Sieniawskich, Opalińskich, Czartoryskich, Lubomirskich, a od 1816 Potockich. Od średniowiecza osada była znana z górnictwa galmanu i srebra. Z tego też powodu holendersko-niemiecki kartograf Andreas Cellarius znał Nową Górę i wymienił ją w swoim Descriptio Poloniae (Amsterdam 1639). W czasach Jana Kazimierza wydobywano w Nowej Górze sporo rud ołowiu, z których odlewano kule armatnie. Król nadał mieszkańcom przywilej na odbywanie jarmarków raz w miesiącu jako zadośćuczynienie za dewastację okolicznych gruntów przy wydobywaniu ołowiu. Króla Jana II Kazimierza wspomina kolumna przez niego samego ufundowana i ustawiona na rynku w Nowej Górze. Przywilej królewski, wystawiony na pergaminie, był jeszcze na pocz. XX w. przechowywany przez lokalną gminę. Pod koniec istnienia I Rzeczypospolitej Nowa Góra była ważnym ośrodkiem rzemieślniczo-produkcyjnym, skupiającym 63 rzemieślników, w tym 22 tkaczy i 21 garbarzy. Miasteczko liczyło wówczas (ok. 1794) 750 mieszkańców i było głównym ośrodkiem targowym dóbr tenczyńskich, a także ważnym ośrodkiem wydobycia galmanu. Jednak w 1827 pozostały w Nowej Górze już tylko 2 kopalnie galmanu, sygnalizując zmierzch tej dziedziny eksploatacji w miasteczku.

W latach 1581–1625, z inicjatywy Adama Świerczewskiego, kościół w Sance był zborem kalwińskim. klasztor w Czernej został ufundowany jako erem w 1629 przez Agnieszkę z Tęczyńskich Firlejową. Wapień dębnicki był szczególnie popularny w XVII i XVIII w., gdy zdobiono nim wiele barokowych kościołów w Polsce (np. klasztor w Czernej, będący właścicielem kamieniołomu). Na początku XVII w. – zaczęto wysyłać marmur dębnicki do Warszawy, a Bartłomiej Stopano i Szymon Spadi zostali pierwszymi dzierżawcami kamieniołomów. W XVII w. odkryto lecznicze właściwości tutejszych wód siarczanych. Pierwszy zapis o wykorzystaniu tutejszych wód siarczanych do leczenia bydła dokonany został przez miejscowego proboszcza, w kronice parafialnej zanotowano w 1625.