Historia Gdyni – dzieje miasta od czasów osadnictwa do czasów współczesnych.
Średniowiecze: między własnością cysterską a rycerską mały|lewo|Oksywie, kościół parafialny (widok współczesny) Początki Gdyni nie są znanePierwsze ślady osadnictwa na terenie obecnej Gdyni pochodzą z ery neolitu (Redłowo, Demptowo), Tomasz Rembalski, Dzieje osadnictwa na terenie współczesnych gmin Gdynia i Kosakowo od XIII do XV wieku, Gdynia 2006, , s. 84.. Po raz pierwszy została wspomniana w dokumencie biskupa włocławskiego Wolimira z 1253 r.; rozstrzygał on spór terytorialny między proboszczami w Rumi i OksywiuHistoria Gdyni, czyli historia morzem pisana, [w:] serwis nadmorski 24 [dostęp 26 stycznia 2022].. Pod nazwą GdinaGrzegorz Niewiadomy, Trójmiasto: Gdańsk, Sopot, Gdynia, przewodnik krajoznawczy, Gdynia 2009, , s. 221. wieś została wymieniona jako wchodząca w skład parafii oksywskiej; żadnych innych informacji o wsi dokument nie podawał. Oksywie było pierwszą miejscowością wchodzącą w XXI w. w skład Gdyni kiedykolwiek wymienioną w dokumentach; w roku 1209 książę Mściwój I przekazał Oksywie – wymienione pod nazwą „Oxhoft”Port of Gdynia. Review and History, [w:] serwis World Port Source [dostęp 26 stycznia 2022]. – zakonowi norbertanek w ŻukowieJarosław Barbarski, Najdawniejsze dzieje Gdyni, [w:] serwis Nasza Gdynia [dostęp 26 stycznia 2022].. mały|160px|Winrich von Kniprode Kwestia feudalnej podległości wsi w okresie średniowiecznym jest niejasna. Według niektórych źródeł w połowie XIII wieku wieś Gdynia i położone na południe od niej miejscowości wchodzące obecnie w skład miasta były własnością klasztoru cystersów z Oliwy, a w ciągu następnego stulecia na podstawie nieznanego mechanizmu jej właścicielem został bogaty pomorski szlachcic, Jan z Różęcina (dziś Rusocin), wnuk kasztelana puckiego Wojsława z RóżęcinaMałgorzata Sokołowska, Izabella Greczanik-Filipp, Wiesława Kwiatkowska, Encyklopedia Gdyni, Gdynia 2006, , s. 283.. Inni autorzy uważają natomiast, że Gdynia pierwotnie była własnością książęcą, przekazaną na przełomie XIII i XIV wieku Rusocińskim; od tego czasu pozostawała przez około 100 lat rodową własnością rycerską, aż odziedziczył ją kolejny przedstawiciel rodu Rusocińskich, właśnie Jan z RóżęcinaSokołowska et al. 2006, s. 246..
W roku 1365 Gdynia otrzymała z rąk wielkiego mistrza Winricha von Kniprode (od roku 1308 Pomorze należało do Zakonu) przywilej lokacyjny na prawie chełmińskimRembalski 2006, s. 84, Władysław Szulist, Gdynia i jej dzisiejsze dzielnice przed powstaniem miasta, [w:] Zenon Ciesielski et al. (red.), Gdynia, Gdańsk 1968, s. 10.. Władzę lokalną sprawowali dwaj sołtysi, zobowiązani do lekkozbrojnej służby konnej, wszyscy gburzy obciążeni byli podatkiem i rentą produktową na rzecz dworu, a prawo połowu w morzu również uwarunkowane było uiszczeniem opłaty. W latach 80. XIV wieku Jan z Różęcina za zgodą administracji krzyżackiej ufundował w lasach kaszubskich klasztor, do którego sprowadził zakon kartuzów; z czasem w miejscu tym powstaną Kartuzy. W roku 1382 Jan dokonał kolejnej donacji i przekazał Gdynię sprowadzonym kartuzomRembalski 2006, s. 86.. Przynależne wsi tereny liczyły wówczas wraz z nieużytkami ok. 680 ha.
Okres nowożytny: pod rządami kartuzów mały|lewo|Kolegiata i klasztor kartuzów, Kartuzy (widok współczesny) Od schyłku XIV wieku do schyłku XVIII wieku przez kolejne 400 lat Gdynia była własnością klasztorną należącą do kartuskich kartuzów; wieś płaciła im coroczny czynsz, inne opłaty oraz zobowiązana była do szarwarków. Powrót w granice Polski po roku 1466 nie zmienił sytuacji. Z przeprowadzanych sporadycznie przez kartuzów inwentarzy wynika, że przez kolejne stulecia również wielkość Gdyni zbytnio się nie zmieniała: pojedyncze spisy z wieków XVI, XVII i XVIII wykazują liczbę 7-8 gburów i podobną liczbę zagrodników (prawdopodobnie ok. 100-120 mieszkańców razem). Wcześniejsze opracowania twierdziły, że kartuzi sprowadzali niemieckich osadników oraz że spośród nich mianowali zwykle sołtysaFranciszek Mamuszka, Województwo Gdańskie, Warszawa 1959, s. 148., ale późniejsze prace nie powtarzają tej tezy. Od połowy XVII wieku do upadku Rzeczypospolitej sołectwo należało do kolejnych przedstawicieli rodziny Blumhoffów.
Od średniowiecza istniały we wsi karczmyZob. mapka w Rembalski 2006, s. 195.; sołtys był zwykle karczmarzem. Potem kartuzi wybudowali we wsi również własną gospodę oraz cegielnię, którą wydzierżawili; funkcjonowała ona jednak stosunkowo krótko. Powiększyli też obszar Gdyni przez dodanie do areału wiejskiego obszaru sąsiednich łąk. Do istniejącego przysiółka GrabówekW roku 1429 kartuzi ustanowili jednego sołtysa dla Grabówka i Gdyni, Tadeusz Bolduan, Bedeker gdyński, Gdańsk 1997, s. 296. włączono 6 włók (ok. 100 ha) lasu na potrzeby opałowe i budowlane. Na tzw. Gdyńskich Górkach (dzisiejsza Kamienna Góra) funkcjonował folwark klasztornySokołowska et al. 2006, s. 247., a na wzniesieniach na południe od wsi klasztor założył sadMamuszka 1959, s. 148.. Również sąsiednie tereny wiejskie, które później wejdą w skład miasta Gdynia, należały w większości do instytucji kościelnychWsie znajdujące się w południowej części Kępy Oksywskiej, tj. Pogórze, Obłuże, Oksywie, stanowiły własność zakonu norbertanek z Żukowa. Wieś Gdynia wraz z Grabówkiem należała do kartuzów, Witomino do gdańskich brygidek, a Wielki Kack bezpośrednio do biskupa kujawskiego, Paweł Różyński, To kościoły decydowały o kształcie Gdyni, [w:] serwis Trójmiasto [dostęp 26 stycznia 2022].. mały|Pierwszy znany plan Gdyni, 1731 W 1634 r. hetman Stanisław Koniecpolski, a następnie inżynier wojskowy Jan Pleitner zaproponowali królowi Władysławowi IV budowę przy Gdyni portu wojennego; planu tego nie zrealizowanoFranciszek Mamuszka, Pomorze Gdańskie: panorama turystyczna, Gdańsk 1983, , s. 87.. Najtragiczniejszym do tej pory epizodem w historii wsi były toczone w roku 1734 walki między stronnikami Stanisława Leszczyńskiego i Augusta III Sasa. Podczas kampanii przeciw Gdańskowi, gdzie schronił się Leszczyński, oddziały rosyjskie spaliły niemal wszystkie domy w Gdyni: sołectwo, 7 zagród gburskich, 5 zagrodniczych i 8 innych budynków, które odbudowywano potem w trudnych warunkach zimowych. Kartuzi na 3 lata zwolnili wieś z jakichkolwiek czynszów, kontrybucji i szarwarków. W kolejnych latach zanotowano we wsi wyraźny spadek populacjiPod koniec XVII wieku Gdynia liczyła ok. 120 mieszkańców. Spis z roku 1773 zanotował liczbę 71 mieszkańców, Sokołowska et al. 2006, s. 246..
Wiek XIX: panowanie pruskie mały|lewo|Gdynia, XIX wiek Prusy zajęły Pomorze i Gdynię w ramach I rozbioru Polski w roku 1772. Niemal natychmiast po ustanowieniu własnej administracji specjalnym edyktem dokonano wywłaszczenia kartuzów, a Gdynia stała się domeną kamery królewskiej. Przeprowadzony wówczas pierwszy urzędowy spis wykazał 71 mieszkańców i 7 łanów (ok. 126 ha) ziemi uprawnejSokołowska et al. 2006, s. 247. W tym czasie Grabówek (Grabów, Grabowo), od średniowiecza dzielący sołtysa z Gdynią, był miejscowością ludniejszą od Gdyni; mieszkały w nim 183 osoby, Bolduan 1997, s. 124.. Kolejne spisy z lat 80. XVIII wieku wykazały 154 mieszkańców (w tym 152 katolików) mieszkających w 21 domach. Przyczyna podwojenia się liczby mieszkańców w ciągu 10–15 lat jest nieznana.
Pierwsze dekady XIX wieku przyniosły znaczne zmiany agrarne. Z terenu wsi wyłączono były folwark klasztorny, który stał się dziedziczną dzierżawą ; sprzedawany, z czasem przechodził on w kolejne ręce. Zlikwidowano większość wspólnych terenów wiejskich (głównie łąki, pastwiska, torfowiska) i podzielono je między chłopów, którzy w ramach tzw. pruskiej drogi do kapitalizmu zaczęli stopniowo przejmować prawo własności do gospodarstw i gruntów. Sołectwo było dziedziczne i od końca XVIII wieku należało do rodziny KurrówDo lat 70. XIX wieku, Sokołowska et al. 2006, s. 247.. Od lat 20. XIX wieku z Gdańska przez skraj Gdyni prowadziła na północ rządowa droga bitaLech Krzyżanowski, Gdańsk, Sopot, Gdynia, Warszawa 1977, s. 214.. W 3. dekadzie stulecia ludność wsi liczyła ok. 200 osóbWedług spisu urzędowego we wsi mieszkał sołtys, 7 gburów, 5 półgburów i 11 chałupników, Sokołowska et al. 2006, s. 247.. W połowie XIX wieku całkowicie zanikły już resztki instytucji postfeudalnych i rolnictwo gdyńskie funkcjonowało na zasadach gospodarki towarowo-pieniężnej.
Struktura narodowo-wyznaniowa wsi Gdynia na koniec roku 1892 przedstawiała się następująco: 667 Kaszubów (629 katolików i 38 ewangelików) oraz 156 Niemców (15 katolików i 141 ewangelików). mały|Przystanek Gdingen W roku 1870 w sąsiedztwie zachodniego krańca wsi zbudowano linię kolejową, łączącą Gdańsk ze Szczecinem. W Gdyni nie było wtenczas jeszcze przystanku Na przełomie dekad władze pruskie dokonały reformy administracyjnej tworząc gminę wiejską () GdyniaWtedy też sołtysa zastąpił wójt, o innych kompetencjach i miejscu w strukturze administracyjnej.; w jej skład oprócz wsi Gdynia weszły sąsiednie przysiółki i kolonie, jak Grabówek (na północny zachód) i Świętojańskie (na południe). Landgemeinde Gdingen weszła w skład wójtostwa (Amt-Bezirk) Chylonia, które z kolei podlegało powiatowi (Kreis) w Wejherowie (po roku 1884 krótko powiatowi w Pucku)Amstbezirk Kielau, [w:] serwis Territorial [dostęp 26 stycznia 2022].; ten był częścią rejencji (Regierunsbezirk) Gdańsk, a ta wchodziła w skład prowincji (Provinz) Prusy ZachodnieTomasz Rembalski, Arkadia. Dzieje gdyńskich letnisk przełomu XIX i XX wieku, Gdynia 2014, s. 27.. Cała gdyńska gmina wiejska liczyła wtedy wg urzędowych spisów 1 174 mieszkańców. W roku 1894 we wsi powstał przystanek kolejowy.
Początek XX wieku: Ostseebad Gdingen czy boża zatoczka mały|lewo|Miejscowi i letnicy Spis z roku 1905 wykazał w gminie wiejskiej Gdynia 1 229 mieszkańców (68% katolików i 32% ewangelików)Sokołowska et al. 2006, s. 247 i passim.; sama wieś liczyła 895 mieszkańcówA. Jelonek (red.), Dokumentacja geograficzna. Liczba ludności miast i osiedli w Polsce 1810–1955, Warszawa 1956, s. 28. i 101 domów. Struktura zawodowa jest nieznana i nie wiadomo, jaki odsetek utrzymywał się głównie z rybołówstwa. Prawdopodobnie sporą grupę stanowili pracownicy lokalnych zakładów przemysłowych (2-3 cegielnie, tartaki, wapiennik, młyn) i warsztatów (szkutniczych, kowalskich). Pracę dawały kolej oraz usługi (trzy karczmy, rzeźnia, transport). Znaczącą rolę zaczynał też odgrywać rosnący sektor usług turystycznych. Nie wiadomo, jaka część mieszkańców utrzymywała się głównie z rolnictwa; niektórzy twierdzą, że większość„Ludność nadbrzeżnych okolic, mimo sąsiedztwa wielkich wód, jest przeważnie rolnicza… Lecz czysto rybackie osady są tylko na Helu, a w kraju jedynie Rewa”, A. Chołoniewski, Nad polskim morzem, Warszawa 1912, s. 8.. Kilku gospodarzy bliższych było statusu ziemian raczej niż chłopówAaron Jansen był właścicielem 160 ha na Grabówku, a Otto Harder 94 ha tzw. „majątku chełmińskiego” na Kamiennej Górze, Rembalski 2014, s. 30.. We wsi funkcjonowały sklepy, dwie szkoły (katolicka i ewangelicka) oraz placówka pocztowa (w szkole)Od roku 1882, Bolduan 1997, s. 239., nie było natomiast posterunku policji (najbliższy był w Chyloni) ani kościoła (parafia od stuleci znajdowała się na Oksywiu)Do roku 1818 Gdynia jako część parafii oksywskiej należała do diecezji włocławskiej, a od roku 1818 w ramach tej samej parafii do diecezji chełmińskiej (z siedzibą w Pelplinie), Mirosław Gawron, Kościół rzymskokatolicki w Gdyni. Przeszłość i teraźniejszość, [w:] Mirosław Gawron, Helena Głogowsk (red.), Tożsamość kulturowo-cywilizacyjna Gdyni, Gdynia 2018, s. 54.. Mimo że była od nich większa, przez mieszkańców sąsiednich wsi Gdynia uważana była za wieś biedną, o jej mieszkańcach wyrażano się lekceważącoGdynia była „wszana” a jej mieszkańcy to „szade klósci” lub wręcz „gnojce” lub „srajce”, Rembalski 2014, s. 23.. mały|Kurhausallee