Okszen (brydż licytowany, z ang. auction bridge) – gra karciana, wywodząca się z wcześniejszego wista, jeden z przodków współczesnego brydża. Okszen wprowadził do gry nowe elementy nieznane wcześniej w wiście – licytację okrężną, wysokość deklarowanego kontraktu i wykładanie kart na stolik przez dziadka. Dokładne pochodzenie gry nie jest znane, powstała około przełomu XIX i XX wieku, a za miejsce jej powstania podaje się Indie lub londyńskie kluby – Bath lub Portland. Gra była popularna na początku XX wieku, później została wyparta przez współczesnego brydża.
W pierwszej wersji brydża licytowanego stosowano inną niż obecnie kolejność kolorów, zgodnie z którą piki były kolorem najmłodszym, a nie najstarszym (podobnie jak ma to miejsce np. w tysiącu), inaczej określano też starszeństwo odzywek. W późniejszym czasie powstała wersja gry znana jako brydż-lili, w której wprowadzono „piki królewskie”, będące piątym i zarazem najwyższym kolorem. Po kolejnej reformie okszena piąty kolor wycofano i przyjęto kolejność kolorów używaną do dziś w brydżu – trefle, kara, kiery, piki.
Historia Twórcy gry Samo pochodzenie brydża licytowanego ani dokładna data jest powstania nie są precyzyjnie określone.
Według niektórych książek, autorem tej wersji brydża był anonimowy brytyjski pisarz używający pseudonimu „John Doe”, a sama gra powstała już około 1890 roku.
Gra mogła powstać w Indiach na przełomie XIX i XX wieku. W pierwszej wersji była to gra dla trzech graczy, a przełomowymi pomysłami było wprowadzenie licytacji okrężnej i punktów za wpadki liczone nad kreską. W Wielkiej Brytanii gra została zmodyfikowana przez członków Bath Clubu do współczesnej formy z czterema graczami i w takiej wersji została spopularyzowana. Pierwsza opublikowana wzmianka o tej grze pochodzi z gazety „The Times” z 16 stycznia 1903, gdzie opublikowano list Oswalda Crawfurda, w którym opisał zasady nowej gry.
Wspomnianą publikację „Johna Doe” wymienia też William Dalton w swojej książce „Bridge and Auction Bridge” (1910), podając, że została ona wydana w Indiach w roku 1899 i rok później w Wielkiej Brytanii, lecz opisuje ją jedynie w kontekście wista, a nie okszena. Brydż licytowany został według Daltona opracowany wprawdzie w Indiach, ale spopularyzowały go w pierwszych latach XIX wieku kluby londyńskie, najpierw Bath Club, później Portland Club.
Innego zdania był J. B. Elwell, który w opublikowanej w 1910 roku książce „The Principles, Rules and Laws of Auction Bridge” napisał, że „okszen jest potomkiem wista i liczy zaledwie kilka lat”, ale sam nie potrafił dokładnie określić jego miejsca pochodzenia „niektórzy członkowie londyńskiego klubu Bath twierdzą, że to oni go stworzyli, inni uważają, że gra pochodzi ze Wschodu”.
Inne źródła na miejsce powstania gry typują bardziej ogólnie londyński Portland Club, gdzie na początku XX wieku przez kilka lat wypróbowywano nowy element brydża, jakim była licytacja okrężna.
Geneza i ewolucja Przodkiem brydża jest wist (ang. whist), znany od pod taką nazwą od XVII–XVIII wieku. Pod koniec XIX wieku zaczął być wypierany przez nową grę, zwaną ówcześnie zwykle bridge, a obecnie określaną zazwyczaj jako bridge whist (w Polsce, po pojawieniu się brydża licytowanego, gra ta była określana jako „brydż zwyczajny”). Główne dwie różnice pomiędzy wistem a brydżem zwyczajnym polegały na sposobie ustalania koloru atutowego i sposobie rozgrywki. W wiście kolor do gry był ustalany losowo ostatnią rozdaną kartą, a w brydżu zwyczajnym kolor do gry był wybierany przez rozdającego (lub jego partnera, jeżeli rozdający przeniósł na niego tę powinność). Druga znacząca różnica polegała na sposobie rozgrywki, w wiście wszyscy czterej gracze grali w ciemno, a brydżu zwyczajnym partner rozgrywającego wykładał karty na stolik (tzw. „dziadek”, ustalenie to funkcjonuje także w brydżu współczesnym). W tej formie brydż był bardzo popularny na przełomie XIX i XX wieku.
Ostatecznie zasady nowej gry zwanej auction bridge zostały po raz pierwszy opublikowane około roku 1908 przez Portland Club, a dwa lata później, ze zmianami, gra została także oficjalnie zaadaptowana w Stanach Zjednoczonych przez Whist Club of New York Ranni oficerowie amerykańscy grający w brydża podczas rekonwalescencji. Château de Villgénis, Palaiseau, Francja, wrzesień 1918|thumb Najważniejszymi zmianami w okszenie w stosunku do wcześniejszych wersji brydża było wprowadzenie nowego systemu zapisu, zawierającego punkty nad kreską za wpadki, których wysokość zależała od ewentualnego zgłoszenia kontry lub rekontry oraz wprowadzenie zapowiedzianej ilości lew – nie wystarczało już określenie jedynie koloru gry, należało także zadeklarować minimalną ilość lew do wzięcia. W pierwszej wersji gry starszeństwo kolorów różniło się od współczesnego – po najwyżej klasyfikowanym bez atu (BA) były to kolejno kiery, kara, trefle i piki. Za lewy przy grze bez atu lub w danym kolorze liczono odpowiednio 12, 10, 8, 4 i 2 punkty. Ponadto gracz na pierwszej ręce nie mógł spasować i musiał dać jakąś odzywkę (najniższą możliwą było 1 pik). Kolejność dozwolonych odzywek była inna niż we współczesnym brydżu, gdyż zależała od wartości zapisu za zadeklarowany kontrakt. Na przykład odzywka 1BA (1 × 12 punktów) była wyższa od odzywki 5 pik (5 × 2 punkty). Takie ustalenia punktacji powodowały bardzo silną preferencję gry bez atu. W późniejszych wersjach kolejność odzywek przyjęła formę znaną obecnie.
Po pewnym czasie w zasadach okszena zaszły poważne zmiany. Pierwszą z nich było wprowadzenie piątego koloru – „królewskich pików” (pique royal lub pik-lili), który został zaszeregowany jako najwyższy kolor, pomiędzy BA a kierami. W tej formie gra była znana jako „brydż-lili” lub royal spade auction bridge. Zmieniono także wysokość punktacji za lewy (BA = 10, królewskie piki = 9, kiery = 8, kara = 7, trefle = 6, piki = 5). Zmodyfikowana wysokość punktacji wprowadziła do gry nowy element w licytacji, gdyż wszystkie odzywki na wysokości dwóch były wyższe (miały większą wartość) od odzywek na wysokości jednego i można było zalicytować dwa pik po 1BA.
Brydż-lili funkcjonował krótko, ale przejęto z niego do ostatecznej wersji brydża licytowanego kolejność kolorów i ich punktację. Po pierwszej wojnie światowej okszen zaczął być wypierany przez nowe odmiany brydża: francuski plafond i amerykański contract bridge („brydż kontraktowy”). Drugi z nich zyskał szczególną popularność, został skodyfikowany w roku 1925 i po niewielkich zmianach przyjął postać współczesnego brydża.
Okszen w Polsce W Polsce gra znana jest pod nazwą „okszen” lub „brydż licytowany”, wersja royal spade znana była jako „brydż-lili”.
Jej zasady zostały opublikowane po raz pierwszy w roku 1912 w książce Bridge licytowany. Auction-bridge (jest to prawdopodobnie najstarsza polska książka o tematyce brydżowej). Następna polska książka brydżowa, zatytułowana po prostu Bridge, miała dwa wydania (drugie z roku 1916) i została opublikowana, podobnie jak Bridge licytowany, przez Drukarnię Literacką. Powyższe dwie książki ukazały się w ówczesnych zaborach rosyjskim i austriackim, natomiast w zaborze pruskim w 1916 roku opublikowano Brycz-Lili. Dochód z jej sprzedaży miał być przeznaczony „na bezdomnych wskutek wojny”.
W czasie I wojny światowej okszen stanowił nietypowe źródło finansowania Komitetu Narodowego Polski w Paryżu. Jeden z członków komitetu, Maurycy Zamoyski, był znakomitym brydżystą i wspomagał finansowanie Komitetu wyprawami do ekskluzywnych klubów francuskich, gdzie wygrywał znaczne sumy, które zasilały konto Komitetu.
Okszen, lili, czy jego wcześniejsze wersje, były znane i lubiane na ziemiach polskich jeszcze przed zakończeniem wojny, ale prawdziwą popularność brydż zdobył dopiero w latach 20.
O popularności różnych form brydża może świadczyć wypowiedź Józefa Piłsudskiego, który użył terminologii brydżowej do opisania sytuacji wymarszu Kompanii Kadrowej:
Zasady W okszena grają cztery osoby, tworzące dwie dwuosobowe drużyny (pary). Licytacja i rozgrywka odbywają się na zasadach takich samych jak w brydżu kontraktowym.
Punktacja Tak jak w brydżu współczesnym, do zrobienia dogranej (tj. partii lub robra) liczą się tylko punkty pod kreską. Po skończonym robrze punkty zdobyte przez każdą parę nad i pod kreską sumuje się. Zwycięzcą robra jest para, która uzyskała więcej punktów:
OpisPunktyUwagiPunkty za grę własną, pod kreską bez atu: 10 piki: 9 kiery: 8 kara: 7 trefle: 6 Wysokość punktacji zależy od zadeklarowanego koloru gry. Punktowane są lewy powyżej szóstej. Na zrobienie dogranej potrzebnych jest 30 punktów pod kreską, przy czym liczą się punty za wszystkie wzięte lewy, także nadróbki (inaczej niż we współczesnym brydżu). Skontrowane/zrekontrowane kontrakty liczą się podwójnie/poczwórnie.Punkty za grę własną, nad kreską premia za nieudaną kontrę/rekontrę: 50/100 nadróbki z kontrą/rekontrą: 50/100 premia za zrobienie robra: 250Punkty za wpadki przeciwników, nad kreską za każdą brakującą lewę: 50Przy kontrze/rekontrze punkty za wpadki liczą się podwójnie/poczwórnie.Premie za wysokie wygrane, nad kreską za szlemik (12 lew): 50 za szlem (13 lew): 100Premie naliczone są niezależnie czy jest to gra własna, czy obrona.Premie za posiadane honory, nad kreską Przy grze w kolor: 3 honory pomiędzy partnerami: wartość 2 lew 4 honory pomiędzy partnerami: wartość 4 lew 4 honory w jednej ręce: wartość 8 lew 5 honorów rozdzielonych 3:2: wartość 5 lew 5 honorów rozdzielonych 4:1: wartość 9 lew 5 honorów w jednej ręce: wartość 10 lew Przy grze bez atu: 3 asy w dowolnym układzie: 30 4 asy pomiędzy partnerami: 40 4 asy w jednej ręce: 100Przy grze bez atu honorami są asy, a jedyny układ bez premii, to podział 2:2 między przeciwnikami. Przy grze w kolor honory to as, król, dama, walet i dziesiątka w kolorze atutowym, a wysokość premii uzależniona jest od wybranego koloru. Premie te naliczone są niezależnie czy jest to gra własna, czy obrona.
Tabele zapisu W okszenie używano dwóch rodzajów tabel zapisu. Tradycyjna tabela przypominała współczesny zapis robrowy, zdobyte punkty były sumowane po zakończeniu robra (zapis nad kreską prowadzi się w tej konwencji od dołu do góry): Wyjaśnienia My OniWyjaśnieniaNad kreską, punkty za honory i wpadki 36563664302166010032 3210020052183072Nad kreską, punkty za honory i wpadkiPod kreską, dograna dla pary „my” 1660 18 20 2748Pod kreską, dograna dla pary „oni” Pod kreską, dograna i rober dla pary „my”Premia za robraSuma punktówPunkty przeciwnikówRóżnica 21362501033−621412 24621 Suma punktów pary „oni” Sugerowano także wypełnianie przygotowanej wcześniej bardziej szczegółowej tabeli, w której zdobyte punkty były sumowane na bieżąco po każdej dogranej (obydwie tabele przedstawiają przebieg tego samego robra): MyOni Lewy Honory Suma Suma Honory Lewy 16 32 1872 100 306060268120 148 216266 2718 20304141454852 269 200 64249 100 365183562432 2156 3636 162 250 412
Strategia Licytacja W okszenie stosowano elementy licytacji konwencjonalnej. Już na początku wprowadzono formę alertowania, sugerując aby przed rozpoczęciem gry poinformować innych graczy o własnych, konwencjonalnych ustaleniach. Pierwsze „konwencje” nie były odpowiednikami współczesnych sztucznych konwencji licytacyjnych, ale raczej ogólnymi, naturalnymi ustaleniami systemowymi, na przykład: otwierający 1BA powinien mieć rękę silniejszą od przeciętnej, ze stoperami w trzech kolorach otwarcie w kolor starszy powinno zawierać długość w kolorze i siłę honorową z czterema lewami w ataku lub dwoma w obronie otwarcie w kolor młodszy powinno zawierać dwie lewy w kolorze otwarcia i ma charakter informacyjny, otwierający nie sugeruje gry w tym kolorze i na tej wysokości kontra na otwarcie jedno kier lub pik była kontrą wywoławczą kontra na otwarcie 1BA była kontrą karną