thumb|Emblematy z czwartego rozdziału thumb|Wydanie z 1574 r. Zbiory Ossolineum we Wrocławiu. Wystawa w maju 2026 r. Źwierzyniec (pełny tytuł: Źwierzyniec, w którym rozmaitych stanów, ludzi, źwirząt i ptaków kstałty, przypadki i obyczaje są właśnie wypisane. A zwłaszcza ku czasom dzisiejszym naszym niejako przypadające) – zbiór epigramatów autorstwa Mikołaja Reja, obejmujący kilkaset utworów wierszowanych, opublikowany po raz pierwszy w Krakowie w 1562.
Tytuł zbioru stanowi nawiązanie do popularnych w średniowieczu bestiariuszy. Część epigramatów opatrzona jest ilustracjami, tworząc emblematy. Wszystkie epigramy w zbiorze zbudowane są z ośmiu wersów trzynastozgłoskowych, rymowanych na ogół dokładnie i parzyście.
Cały zbiór jest poprzedzony dialogiem pomiędzy spersonifikowaną Prywatą i Rzecząpospolitą (A tu napirwej Rzeczpospolita skarży sie na swe nieszczęście). Dalsza część podzielona jest na cztery rozdziały: Rozdział pirwszy. A tu sie już poczynają sprawy i postępki pamięci godne onych królów i innych stanów sławnych, tak pogańskich, jako i krześcijańskich, z których by właśnie każdemu poczciwemu stanowi przystało dobre przykłady ku swym postępkom brać – apoftegmaty, przejęte od Erazma z Rotterdamu Rozdział wtóry. A tu sie już poczynają stany i domy niektóre zacnego narodu polskiego – wizerunki, tzn. wierszowane portrety pochwalne (w tym wizerunek Reja, Andrzeja Trzecieskiego, Jana Kochanowskiego, senatorów, władców, biskupów etc.), czasami o charakterze satyrycznym. Rozdział trzeci. Tu sie już poczynają przypadki osób ku sprawam świeckim należących … A tu już idą stanów duchownych przypadki … A tu już idą różne przypadki świata tego – charakterystyka urzędów i zawodów, w tym od papieża do mnicha, od szlachcica do króla etc. Rozdział czwarty. Jako starych wieków przypadki świeckie ludzie sobie malowali – bajek zwierzęcych i opisów życia codziennego na wsi. Wśród nich znajdują się także emblematy, aczkolwiek bez dołączonych ilustracji (są to więc tzw. subskrypcje – trzeci element emblematu).
Do Źwierzyńca dołączono osobny zbiór pt. Przypowieści przypadłe, z których sie może wiele rzeczy przestrzec – 230 epigramatów, często o charakterze satyrycznym, a nawet wulgarnym, będących przeróbkami facecji zarówno polskich, jak i obcych. W edycji opublikowanej w 1574 roku tytuł tej części zmieniono na Figliki albo Rozlicznych ludzi przypadki dworskie, które sobie po zatrudnionych myślach, dla krotofile, wolny będąc, czytać możesz.
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Źwierzyniec Mikołaja Reja Przęsło ze zwierzyńca Mikołaja Reja
Kategoria:Twórczość Mikołaja Reja Kategoria:Utwory literackie z 1562 Kategoria:Polskie zbiory poetyckie