mały|Zaślubiny św. Józefa z Maryją (Michał Willmann, kościół bracki św. Józefa w Krzeszowie) thumb|Józef z Dzieciątkiem Jezus Józef z Nazaretu ( Yosef – „niech [Jahwe] pomnoży”; Iōsēph; ) – małżonek Marii z Nazaretu, tradycyjnie nazywany jej Oblubieńcem, opiekun Świętej Rodziny, święty Kościoła powszechnego, uznany za patrona chrześcijańskich małżeństw, rodzin oraz ludzi pracy i dobrej śmierci, częstokroć porównywany do Abrahama.
Życiorys thumb|Narodzenie Pańskie – obraz szkoły peruwiańskiej (Cuzco) thumb|Ucieczka do Egiptu – Giotto Głównymi źródłami wiedzy o świętym Józefie są Ewangelie, ale mówią o nim także niektóre apokryfy, np. Protoewangelia Jakuba, Ewangelia Dzieciństwa Tomasza, Historia Józefa Cieśli. Ewangelie Mateusza i Łukasza podają dwa różne rodowody Józefa; według obu Józef wywodził się z rodu króla Dawida z pokolenia Judy. Według tradycji chrześcijańskiej Mateusz (rozdz. 1) podaje rodowód św. Józefa, a Łukasz (rozdz. 3) rodowód Maryi. Ewangelia wg św. Mateusza podaje, że św. Józef jest synem „Jakuba” (Mt 1,16); jednak św. Łukasz w swojej Ewangelii twierdzi, że ojcem Józefa był „Heli” (Łk 3,23). Tradycja chrześcijańska, opierając się na przekazie Sekstusa Juliusza Afrykańskiego (cytowanego przez Euzebiusza z Cezarei), podaje następujące wyjaśnienie tej pozornej sprzeczności, przyjmowane do dziś przez wielu biblistów:
Według apokryfów przed małżeństwem z Marią Józef poślubił Salomę (lub Eschę), z którą miał doczekać się synów Jakuba i Judę Tadeusza (apokryf Opowiadanie o Józefie cieśli wymienia jeszcze Szymona i Józefa/Justusa) oraz 2 córki: Lizję i Lidię.
Po zaślubinach Matki (Jezusa), Marii, z Józefem, wpierw nim zamieszkali razem, znalazła się brzemienną za sprawą Ducha Świętego (Mt 1,18). Józef chciał potajemnie oddalić Marię by ocalić ją przed ukamienowaniem (taka kara groziła w Izraelu za domniemane cudzołóstwo), ponieważ wiedział, że nie jest ojcem dziecka, jednak we śnie otrzymał nakaz, aby przyjąć ją do siebie (Mt 1,19-20). Józef przyjął więc Marię do swego domu w Nazarecie w Galilei (Mt 1,24). Biblia nie podaje wieku Józefa, ani Marii w dniu ich zaślubin. Choć dawne apokryfy często przedstawiały go jako starca, współczesna teologia katolicka oraz badania historyczne odrzucają ten wizerunek. Zgodnie z ówczesną tradycją żydowską (odnotowaną m.in. w Misznie), mężczyźni zawierali małżeństwo zazwyczaj w wieku około 18 lat. Dlatego przyjmuje się, że w momencie poślubienia Marii, Józef był młodym, pełnym sił mężczyzną, najprawdopodobniej pod koniec drugiego lub na początku trzeciego dziesięciolecia życia. Na ten obraz młodego i silnego opiekuna Świętej Rodziny mocno wskazywał m.in. abp Fulton J. Sheen.
Zanim jeszcze urodził się Jezus, ukazało się zarządzenie cesarza Augusta o spisie ludności. Każdy mieszkaniec spisywany był w miejscu swego urodzenia, więc Józef udał się z rodziną w podróż do judzkiego Betlejem, skąd pochodził (Łk 2,1-4). Gdy dotarli na miejsce, Maria urodziła syna i położyła w żłobie, nie było bowiem dla nich miejsca w gospodzie (Łk 2,4-7). Według żydowskiego prawa ojciec dziecka mógł nadać mu imię – czynność ta była uznaniem dziecka za swoje, nadał więc chłopcu imię Jezus. Odtąd był on uważany za ziemskiego ojca Jezusa (czyż nie jest On synem cieśli? Mt 13,55). W oryginalnym tekście greckim Nowego Testamentu na określenie zawodu Józefa użyto słowa τέκτων (tektōn), co może oznaczać nie tylko cieślę pracującego w drewnie, ale ogólnie rzemieślnika, budowniczego lub kamieniarza. W łacińskiej Wulgacie przetłumaczono to słowem faber. Józef był świadkiem pokłonu pasterzy Jezusowi, nowo narodzonemu dziecku (Łk 2,16). Po ośmiu dniach od narodzin obrzezano chłopca, a potem zaniesiono do Jerozolimy, by przedstawić zgodnie z Prawem dziecko w świątyni i złożyć ofiarę wykupującą (Łk 2,21-24). Rodzina złożyła ofiarę ubogich – parę synogarlic lub dwa gołębie, co by wskazywało, że nie byli zamożni. Mateusz (Mt 2,1-12) zrelacjonował pokłon zamożnych przybyszów (magów, mędrców czy królów) ze Wschodu w Betlejem. Nie wiadomo, ile lat miał wówczas Jezus, ale możliwe jest – sądząc po rozkazie o rzezi niewiniątek, który obejmował dzieci do lat dwóch – że było to właśnie około dwóch lat po narodzinach.
Józef we śnie otrzymał nakaz natychmiastowej ucieczki do Egiptu, by ochronić życie Jezusa (Mt 2,13-15). Dopiero po ponownym śnie Józefa, który dowiedział się, że Herod nie żyje, Józef z rodziną powrócił do Nazaretu (Mt 2,19-23). Łukasz wspomniał jeszcze Józefa, gdy dwunastoletni Jezus odłączył się od rodziców w Jerozolimie i został przez rodziców odnaleziony w świątyni (Łk 2,41-52) po trzech dniach poszukiwań. Później ewangelie o Józefie milczą.
Drzewo genealogiczne W chrześcijańskiej tradycji i biblistyce różnica między tekstami Ewangelii tłumacząca, kto był ojcem Józefa, wyjaśniana jest najczęściej na podstawie starotestamentowego prawa lewiratu (m.in. przez Juliusza Afrykańskiego). Zgodnie z tą tradycją, Jakub był biologicznym ojcem Józefa, podczas gdy Heli był jego ojcem w świetle prawa. Poniższe drzewo obrazuje te relacje (linia przerywana oznacza relację prawną i bezdzietne małżeństwo):
Choć według wiary chrześcijańskiej prawdziwym ojcem Jezusa jest Bóg Ojciec, a Jego poczęcie w łonie Maryi dokonało się za sprawą Ducha Świętego, to ziemski rodowód odgrywał kluczową rolę w historii zbawienia. Ponieważ to Jakub, według św. Mateusza, jest potomkiem króla Salomona, przekazuje on na Józefa status dziedzica obietnic mesjańskich. W teologii katolickiej podkreśla się, że Józef, nadając Jezusowi imię i prawnie Go adoptując, włącza Go w ród Dawida dokładnie poprzez linię Jakuba. W ten sposób wypełniają się proroctwa mesjańskie o Zbawicielu pochodzącym z rodu Dawidowego.
Kult i wzór świętego Józefa mały|upright|Bazylika kolegiacka Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Kaliszu, sanktuarium św. Józefa mały|upright|Figura św. Józefa na kolumnie Trójcy Świętej w Bystrzycy Kłodzkiej Kościół katolicki ukazuje św. Józefa jako wzór takich cnót, jak posłuszeństwo Bogu, wiara, pracowitość, męstwo, sprawiedliwość, czystość, piękna miłość, skromność, ubóstwo, milczenie, opanowanie i inne. Zgodnie z nauczaniem Kościoła, wyrażonym m.in. w adhortacji apostolskiej Jana Pawła II Redemptoris Custos oraz liście apostolskim Franciszka Patris Corde, święty Józef jest doskonałym paradygmatem ojcostwa i wzorem męstwa.
Jako postać biblijna św. Józef jest zwieńczeniem Starego Testamentu. Święty Józef jest doskonale oddany woli Bożej. Jako głowa Świętej Rodziny z Nazaretu, został przez Boga obdarzony wyjątkową łaską i zaufaniem, wyrażającą się w tym, że Bóg powierzył mu Marię i Jezusa – Syna Bożego pod jego opiekę, w związku z tym Kościół katolicki uważa go za postać wyjątkową, godną kultu i naśladowania. Św. Józef przez Kościół katolicki jest ukazywany również jako pogromca duchów piekielnych, co znajduje wyraz m.in. w wezwaniach Litanii do św. Józefa. Katechizm Kościoła Katolickiego podkreśla ponadto jego wiarę, posłuszeństwo i uświęcającą wartość jego codziennej pracy (KKK 437, 532).
Józefologia mały|Święty Józef z Dzieciątkiem Jezus, Guido Reni, ok. 1640 r. Józefologia to dyscyplina teologiczna zajmująca się studium nad postacią św. Józefa. Zapiski dotyczące nabożeństw do niego sięgają 800 roku, a temat ten podejmowali w swoich pismach Doktorzy Kościoła, począwszy od Tomasza z Akwinu. Współczesne badania teologiczne dotyczące św. Józefa stanowią jedną z najnowszych dyscyplin w obrębie teologii.
Historia i początki kultu Traktat Hieronima Przeciw Helwidiuszowi (łac. Adversus Helvidium de perpetua virginitate Beatae Mariae, ok. 383 r.) utorował drogę przyszłym formom kultu józefowego, broniąc twierdzenia, że Józef na zawsze pozostał dziewiczy. Najwcześniejszy zapis sformalizowanego kultu św. Józefa w Kościele zachodnim znajduje się w skróconym Martyrologium z Rheinau z północnej Francji, datowanym na ok. 800 rok. Od IX do XIV wieku, wraz z rozwojem mariologii, rosła liczba odniesień do Józefa jako nutritor Domini (wychowawcy, czy też opiekuna Pana). W XII wieku pisma mnichów benedyktyńskich zaczęły sprzyjać kultowi Józefa, a jego imię zostało wpisane do ich kalendarzy liturgicznych i martyrologiów.
W XIII wieku dominikanin i Doktor Kościoła, Tomasz z Akwinu, omawiał konieczność obecności Józefa w planie Wcielenia. Przekonywał on m.in., że gdyby Maryja nie była zamężna, współcześni jej Żydzi mogliby ją ukamienować, a młody Jezus potrzebował opieki i ochrony ludzkiego ojca. Józefologia u Akwinaty często rozwijała się poprzez zestawianie postaci Józefa i Maryi, co wyraził szczegółowo w swoim głównym dziele, Sumie Teologicznej (łac. Summa Theologiae).
W XV wieku ważne kroki w tej dziedzinie poczynili Bernardyn ze Sieny, Pierre d’Ailly i Jean Gerson, kanclerz katedry Notre-Dame w Paryżu. Gerson napisał obszerny traktat w języku francuskim zatytułowany Consideration sur Saint Joseph oraz 120-wersowy poemat po łacinie o św. Józefie. W latach 1416–1418 głosił on na temat św. Józefa kazania podczas soboru w Konstancji, zapożyczając wiele z motywów mariańskich.
Wzrost znaczenia kultu św. Józefa przejawia się w zbudowaniu w 1540 roku pierwszego kościoła pod jego wezwaniem w Rzymie – San Giuseppe dei Falegnami (św. Józefa od Cieśli) nad Więzieniem Mamertyńskim na Forum Romanum. Świadectwem upowszechniania się kultu było również opublikowanie pierwszej Litanii do św. Józefa w Rzymie w 1597 r. oraz wprowadzenie sznura św. Józefa w Antwerpii w 1657 r. Następnie powstała Koronka do św. Józefa (1850 r.) i Szkaplerz św. Józefa u kapucynów (zatwierdzony w 1880 r.). Formalny kult Świętej Rodziny w XVII wieku zapoczątkował bp François de Laval.
Od XVI wieku wielu katolickich świętych modliło się do św. Józefa, polecając jego wstawiennictwo. W Filotei, czyli wprowadzeniu do życia pobożnego Franciszek Salezy zalecał wzywanie św. Józefa podczas modlitw po rachunku sumienia, obok modlitw do Maryi. Teresa z Ávili przypisywała św. Józefowi powrót do zdrowia i polecała go jako potężnego orędownika. Teresa z Lisieux w Dziejach duszy wspominała, że przez pewien czas codziennie modliła się do „św. Józefa, Ojca i Opiekuna Dziewic”, dzięki czemu czuła się bezpieczna (wszyscy troje wymienieni są Doktorami Kościoła).
Współczesny rozwój Wraz z rosnącym znaczeniem mariologii, teologiczne studium nad św. Józefem również zaczęło się intensywnie rozwijać, badając jego rolę w ekonomii zbawienia. W latach 50. XX wieku powstały trzy duże ośrodki józefologii: w Valladolid (Hiszpania), przy Oratorium św. Józefa w Montrealu oraz na wydziale teologicznym w Viterbo (Włochy).
Na całym świecie istnieją ośrodki badawcze prowadzące studia z zakresu józefologii. W Polsce m.in. w Kaliszu działa od 1969 Polskie Studium Józefologiczne, a od 1673 tamtejsza bazylika kolegiacka Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny jest narodowym sanktuarium św. Józefa. W 2009 również w Kaliszu miał miejsce X Międzynarodowy Kongres Józefologiczny.
W setną rocznicę wydania encykliki Quamquam pluries (1989), papież Jan Paweł II wydał adhortację apostolską Redemptoris Custos („Opiekun Zbawiciela”). W dokumencie tym, nawiązującym do encykliki maryjnej Redemptoris Mater, papież podkreślił rolę św. Józefa w Świętej Rodzinie oraz w planie odkupienia, ukazując go m.in. jako tego, który przełamuje stare wady ojcowskiej dominacji w rodzinie, i stawiając jako wzór kochającego ojca.
Z okazji 150. rocznicy ogłoszenia św. Józefa patronem Kościoła Powszechnego, 8 grudnia 2020 r. papież Franciszek wydał list apostolski Patris Corde („Ojcowskim sercem”) i ogłosił Rok Świętego Józefa. Papież ukazał w nim św. Józefa jako ojca umiłowanego, czułego, posłusznego, przyjmującego, z twórczą odwagą, człowieka pracy oraz ojca w cieniu, podkreślając jego ukryte, ale kluczowe znaczenie dla historii zbawienia.
Patronat Święty Józef jest patronem wielu świątyń i parafii, a także: Kościoła Powszechnego, czystości, rodzin, ojców, kobiet w ciąży, umierających, robotników, pracujących, ubogich, obu Ameryk i tzw. Nowego Świata, ekonomistów,krajów: