Artykuł prezentuje historię państwa Tureckiego na przestrzeni wieków.

Terytorium dzisiejszej Turcji w czasach starożytnych thumb|Imperium hetyckie (kolor czerwony) w szczytowym okresie potęgi, około 1290 r. p.n.e., sięgające do Egiptu (kolor zielony) thumb|Lidia u szczytu swej potęgi Terytorium obecnej Turcji przed rokiem 2000 p.n.e. zamieszkiwały osiadłe plemiona, których członkowie trudnili się uprawą roli oraz pasterstwem. Plemiona te posiadały umiejętność wytapiania i obróbki metali. Około roku 1800 p.n.e. obszar ten opanowali Hetyci, przybysze ze wschodniej Europy, którzy założyli tu własne państwo ze stolicą w Hattusas. Hetyci przejęli i udoskonalili umiejętności miejscowych ludzi, zwłaszcza uprawę roli i obróbkę metali. Ich państwo zaczęło się rozrastać, sięgając swoimi granicami od Morza Egejskiego do Eufratu, granicząc między innymi z Egiptem. Państwo to upadło około XII wieku p.n.e. m.in. wskutek najazdów Ludów Morskich. Na jego gruzach pojawili się Frygowie, którzy założyli własne państwo ze stolicą w Gordion. Równocześnie na wybrzeżach pojawili się osadnicy greccy, którzy zakładali tam swoje kolonie. W VII wieku p.n.e., po upadku państwa Frygów, obszar ten opanowali Lidyjczycy, zakładając potężne państwo ze stolicą w Sardes, które jednak w 546 roku p.n.e. zostało podbite przez Persję. W 334 roku p.n.e. terytorium dzisiejszej Turcji weszło w skład imperium Aleksandra Macedońskiego, a po rozpadzie tego imperium na jego terytorium powstał szereg państw sukcesyjnych: na zachodzie Pergamon i Rodos, na północy Pont i Bitynia, na północnym wschodzie Armenia i Partia, południowo-wschodnia część weszła w skład państwa Seleucydów z centrum w Mezopotamii. W II w. p.n.e. terytorium to weszło w skład imperium rzymskiego, a po jego podziale – bizantyjskiego.

Plemiona tureckie i pierwsze organizmy państwowe Najdawniejszymi siedzibami ludów tureckich były stepowo-górskie obszary wewnętrznej Azji. Brak źródeł pisanych tych ludów z tego okresu utrudnia dokładniejsze zlokalizowanie ich siedzib. Badacze nie są zgodni i wśród proponowanych lokalizacji występują góry Ałtaju, Mongolia południowa a także Azja Środkowa. Wymieniane w źródłach chińskich z II tysiąclecia p.n.e ludy koczownicze zamieszkałe w okolicy jeziora Bajkał przypuszczalnie były przodkami ludów tureckich. Przodkowie późniejszych Jakutów i Czuwaszów oddzieliły się od pozostałych plemion tureckich.

Około III wieku p.n.e. ludy koczownicze północy rozpoczęły migracje i podboje, a Chińczycy przeciwko tym najazdom rozpoczęli budowę Wielkiego Muru Chińskiego (od 214 roku p.n.e.). Źródła chińskie nadają tym plemionom nazwę Hiung-nu (Xiongnu) a historycy identyfikują je z Hunami. Przypuszczalnie w skład tych plemion wchodziły również plemiona tureckie.

thumb|Kaganat Staroturecki

Od IV w. n.e. rozpoczęły się wędrówki w kierunku zachodnim. Bumyn w połowie VI w. n.e. założył na Ałtaju pierwsze państwo tureckie – tak zwany kaganat staroturecki. Sięgało ono od Mongolii do Morza Czarnego i utrzymywało bliskie stosunki z Chinami. W 582 roku państwo orchońskie podzieliło się na dwie części: zachodnią i wschodnią. Oba państwa upadły w połowie VII w., dostając się pod panowanie Chin. W latach 679–682 Elterisz wyswobodził się spod panowania chińskiego i założył drugie państwo Turków orchońskich. Turków tych nazywamy również Praturkami, Turkami niebieskimi. Od okolicznych ludów przejęli oni manicheizm, a od chrześcijan syryjskich pismo, zwane odtąd ujgurskim. Wyparło ono dotychczas używane pismo starotureckie (runiczne). Zachodni człon byłego państwa tureckiego uległ rozbiciu przez napierające plemiona Karłuków. Założyli oni około 960 roku państwo Karachanidów, które w latach 999–1003 podbiło znajdującą się pad panowaniem dynastii Samanidów część Azji Środkowej. W państwie tym zaczął rozprzestrzeniać się islam. Oguzowie zostali zmuszeni do wędrówki na zachód w kierunku Jeziora Aralskiego i Morza Kaspijskiego. Państwo Karachanidów rozbite zostało przez państwo mongolskie Czyngis Chana w XIII wieku, które wchłonęło wszystkie istniejące organizmy w Azji Środkowej.

W drugiej połowie XI w. na terenie dzisiejszej Turcji pojawili się Seldżucy i częściowo opanowali ten obszar. Seldżucy byli pierwszym ludem tureckim w tej części świata.

Państwo Wielkich Seldżuków

thumb|Największy zasięg terytorialny Państwa Wielkich Seldżuków, 1092 Seldżucy byli Oguzami, koczownikami ze szczepu Kynyk. Nazwa pochodzi od Seldżuka, syna Tokaka, który zjednoczył pod swą władzą wiele rodów. Od początku XI w. Seldżucy byli sunnitami. Podlegali początkowo państwu Ghaznawidów w Azji Środkowej ze stolicą w Ghaznie (dziś Ghazni). Podwaliny pod potęgę Seldżuków położył Tughril Beg, który podbił Persję i założył stolicę w Isfahanie. Wezwany przez kalifa, odbył w 1055 roku wjazd do Bagdadu i stał się władcą Iraku, uznany przez najwyższego zwierzchnika religijnego islamu za opiekuna kalifatu, obdarzony godnością sułtana i tytułem króla wschodu i zachodu. Następca Tughril Bega, Alp Arslan, prowadził dalsze podboje w kierunku zachodnim, gdzie po raz pierwszy Seldżucy zetknęli się z państwem bizantyńskim. W roku 1071 koło Manzikertu (Malzigirt) doszło do bitwy, w której cesarz bizantyński został wzięty do niewoli, a Seldżukidzi zdobyli Anatolię. Z Persji, Iraku, części Anatolii oraz Syrii utworzone zostało państwo Wielkich Seldżuków z ośrodkiem w Persji. Wewnątrz tego organizmu państwowego istniały silne tarcia, powstawały samodzielne dynastie seldżuckie w poszczególnych częściach państwa: Irak, Kerman, Syria. Przetrwało ono do śmierci sułtana Sandżara w 1157 i rozpadło się na wiele organizmów, z których jeden – państwo Seldżuków anatolijskich – odegrał w przyszłości dużą rolę.

Państwo Seldżuków Anatolijskich thumb|Zasięg państwa Seldżuków Anatolijskich w 1190 roku

Po bitwie pod Manzikert na teren Anatolii zaczęli przenikać tureccy koczownicy, głównie Oguzowie. W tamtym czasie w Anatolii istniały posiadłości bizantyńskie, armeńskie i inne. Wiele szczepów tureckich oddało się pod rozkazy bizantyjskim dowódcom wojskowym, otrzymując w zamian pewne nadania terytorialne. Pierwsza wyprawa krzyżowa wstrzymała na pewien czas rozwój państwa seldżuckiego. Mesud I założył stolicę w Konyi i przybrał tytuł sułtana rumijskiego, uważając się za spadkobiercę państwa bizantyńskiego (rumi = bizantyńczyk). Pomyślnie rozwijał się handel, głównie z Włochami. Władcy rozwinęli swoją administrację w oparciu o zastane formy bizantyńskie: przy boku wezyrów, na prowincji gubernatorów, dowódców wojskowych, poborców podatkowych. Tworzył wówczas jeden z najwybitniejszych poetów i mistyków: Calaleddin Rumi – Mevlana (1207-1273). Językiem urzędowym był arabski oraz perski, ale pewną rolę odgrywał również turecki pisany alfabetem arabskim. Z tego okresu pochodzą dwa bractwa religijne – mevlevi (założone przez Calaleddina Rumiego) oraz bektaşi. Wewnątrz państwa trwały spory i walki o władzę. W 1241 roku wybuchło powstanie Baba Ishaka, ale upadek państwa nastąpił pod wpływem ataków mongolskich – w bitwie pod Köse Daġ Seldżucy ponieśli klęskę. Kraj został podzielony na dwie części, wyodrębniło się Księstwo Karaman. Nominalnie sułtan konijski był jeszcze zwierzchnikiem innych emiratów tureckich, ale o władzy ograniczonej, aż w 1302 roku sułtanat konijski przestał istnieć. Rozpad państwa seldżuckiego pozwolił innym małym państwom na umocnienie się między innymi państwu Turków osmańskich.

Imperium osmańskie

mały|Imperium Osmańskie Selim I Groźny podbił Armenię, zachodni Kurdystan i północną Mezopotamię, a w latach 1516–1517 rozciągnął swą władzę nad Syrią, Libanem, Palestyną i Egiptem. Szczyt potęgi Turcji nastąpił za Sulejmana Wspaniałego, który na przeł. XV i XVI w. zakończył podbój południowo-wschodniej Europy (m.in. 1521 zdobycie Belgradu, 1541 – Budy, podporządkowanie Siedmiogrodu), ponadto opanował Bagdad i Jemen; potężna flota turecka narzuciła zwierzchnictwo Algierowi, Tunisowi i Trypolitanii. Sulejman Wspaniały rozbudował administrację centralną i prowincjonalną oraz związany z tym system lennych posiadłości wojsk (timar), a także system podatkowy, popierał handel i rzemiosło, przyczynił się do rozwoju kultury i sztuki. Po jego śmierci zaczęły się pierwsze oznaki upadku Turcji (m.in. klęska pod Lepanto 1571). Zwycięstwo Jana III Sobieskiego nad oblegającą Wiedeń armią turecką 1683 zapoczątkowało serię klęsk Turcji. W 1699 (na mocy pokoju w Karłowicach) Polska odzyskała część Ukrainy Prawobrzeżnej i Podole (zajęte przez Turcję 1672), Habsburgowie otrzymali prawie całe Węgry, Wenecja – Moreę (Peloponez), Wyspy Egejskie i niektóre twierdze dalmatyńskie, Rosja – Azow i Zaporoże, a 1774 – Krym (traktat w Küczük Kajnardży). Nasiliła się walka wyzwoleńcza podbitych narodów, wybuchały powstania chłopskie i separatystyczne bunty feudałów tureckich. Proces rozkładu państwa osmańskiego był tak znaczny, że mocarstwa europejskie włączyły do swej polityki zagranicznej tzw. sprawę wschodnią jako problem całkowitego rozbioru posiadłości tureckich. Realizacji reform, mających na celu przezwyciężenie rozkładu aparatu państwowego i przywrócenie sprawności wojska, przeszkodziło wtargnięcie Napoleona I do Egiptu (1798), a następnie powstania serbskie 1804 i 1815, jeszcze bardziej osłabiła Turcję wojna z Rosją 1806–1812 (bukareszteńskie traktaty pokojowe). W latach 1821–1830, po długotrwałych walkach, o charakterze wojny narodowowyzwoleńczej, religijnej, totalnej i ludobójczej z obu stronPorównaj m.in. Masakra na Chios, wymordowanie całości muzułmańskiej ludności Peloponezu, bez względu na narodowość, w tym przykład oblężenia i masakry Tripoli, Oblężenie i mord Messolongion; okoliczność planowego wymordowania całej greckiej ludności okręgu Nausa, z zasiedleniem go osadnikami z terenu obecnej Bułgarii; realizowany już plan wymordowania lub sprzedania w niewolę, poza Grecję, wszystkich chrześcijan Peloponezu i ziem przyległych, z zasiedleniem ich osadnikami z Egiptu (wszystkie te fakty – m.in. Thanos Veremis, Jannis Kostopoulos, w 5-tomowej serii „1821 – Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΕΝΟΣ ΕΘΝΟΥΣ-ΚΡΑΤΟΥΣ” – Narodziny narodu i państwa, Ateny, ). imperium utraciło pierwszą część ziem, obecnie stanowiących Grecję. Reformy usiłował kontynuować Mahmud II (m.in. zlikwidowanie korpusu janczarów), przygotowały one grunt dla tzw. tanzimatu, najpoważniejszej próby zahamowania upadku Turcji za pomocą reform. W wojnie krymskiej (1853–1856) z Rosją, zakończonej traktatem paryskim 1856, poparcie Turcji przez Wielką Brytanię, Francję i Sardynię zmuszało ją do kontynuowania reform.

Po wojnie krymskiej W latach 60. XIX w. rozwijał się ruch młodoosmanów, zwolenników ustroju konstytucyjnego. W 1876 został obalony sułtan Abdülaziz. Nowy władca Abdülhamid II nadał Turcji konstytucję, wkrótce jednak rozwiązał parlament i zastosował represje wobec młodoosmanów. W 1878 r., na mocy postanowień kongresu berlińskiego, Turcja musiała przyznać pełną niezależność Serbii, Czarnogórze i Rumunii oraz faktyczną niepodległość północnej Bułgarii. Austro-Węgry otrzymały pod zarząd Bośnię i Hercegowinę, Rosja uzyskała część Armenii. W 1881 Francja zdobyła Tunis, 1882 Wielka Brytania – Egipt. W czasie rewolucji młodotureckiej 1908 sułtan Abdülhamid II został zdetronizowany, młodoturcy nie potrafili jednak zaspokoić oczekiwań wszystkich odłamów społeczeństwa, a idea zjednania nietureckich narodowości za pomocą egalitarnej ideologii panosmanizmu nie dała rezultatów. Dążenia separatystyczne Ormian zakończyły się krwawymi pogromami za czasów Abdülhamida II w 1895–1896 (masakry hamidiańskie) i 1909 (masakra w Adanie).

Wojny bałkańskie i I wojna światowa