Grobowiec antypapieża Jana XXIII

Grobowiec antypapieża Jana XXIII (antypapież Jan XXIII – właściwie Baldassare Cossa, ur. ok. 1360/1370, zm. 22 grudnia 1419) – wykonany w marmurze nagrobek przyścienny. Zamówiony przez pełnomocników Cossy już po jego śmierci, wykonany przez Donatella oraz Michelozza dla przystającego do florenckiej katedry baptysterium, powstał w latach 20. XV wieku. Stanowi jeden z wcześniejszych przykładów sztuki renesansowej we Florencji. Według słów Ferdinanda Gregoroviusa, jest „jednocześnie grobowcem wielkiej schizmy w Kościele i ostatnim miejscem pochówku papieża znajdującym się poza Rzymem”W chwili, gdy Gregorovius pisał te słowa, status pizańskich antypapieży Aleksandra V i Jana XXIII nie był jeszcze ostatecznie rozstrzygnięty. Niezależnie od toczącej się przez wieki dyskusji, aż do 1904 r. byli oni wymieniani w oficjalnych spisach prawowitych papieży w Annuaire Pontifical Catholique.Lightbown, 1980, s. 4..

Cossa przez wiele lat współdziałał z Florencją, która uważała go za prawowitego następcę świętego Piotra w okresie wielkiej schizmy. Fakt wystawienia mu tak okazałego pomnika nagrobnego często odczytuje się jako próbę wzmocnienia legitymizacji jego pontyfikatu poprzez powiązanie jego osoby z ważnym ośrodkiem kultu, jaki stanowiło baptysteriumLightbown, 1980, s. 16l; Caplow, 1977, s. 107.. Rozliczne elementy papieskiej symboliki zawarte w wystroju grobowca, zinterpretowano jako chęć okazania lekceważenia następcy Cossy, Papieżowi Marcinowi VLightbown, 1980, s. 16l.Caplow, 1977, s. 107., na co miał też wpływ charakter stosunków pomiędzy Cossą a Florencją, lub pośrednią próbę zyskania dodatkowego rozgłosu przez rodzinę Medyceuszy, świadomą tego, że mieszczanie florenccy uznaliby taki nagrobek za gorszącyMcHam, 1989, s. 156; Strocchia, 1992, s. 142..

Na wystrój grobowca składają się między innymi figury trzech cnót teologalnych, herb rodowy Cossy, wykonana z pozłacanego brązu figura zmarłego spoczywająca na sarkofagu, Madonna z Dzieciątkiem umieszczona w pół-lunecie oraz rzeźbiony baldachim. W chwili ukończenia był jednym z pierwszych nagrobków w kompleksie katedry oraz najwyższą rzeźbą we Florencji. Powstał jako pierwsze z kilkunastu dzieł stworzonych wspólnie przez Donatella oraz Michelozza, przypisanie poszczególnych jego elementów twórcom oraz interpretacja ikonograficzna stanowiły przedmioty rozlicznych sporów wśród historyków sztuki.

Antypapież Jan XXIII thumb|upright|left|Antypapież Jan XXIII

Życie antypapieża Jana XXIII, silnie związanego z Florencją, obfitowało w wydarzenia, a pozostawione przez niego dziedzictwo trudno poddać jednoznacznej ocenie. Baldassare Cossa pochodził z neapolitańskiego rodu szlacheckiego, dorastał w Bolonii. Papież Bonifacy IX, jego krewny, mianował go kardynałem-diakonem w 1402. W 1409, po soborze w Pizie, Cossa poparł bunt przeciwko papieżowi Grzegorzowi XII, który odmówił abdykacji. Został za to pozbawiony urzędu, odzyskał go jednak z mocy dekretu obranego przez sobór antypapieża Aleksandra VLightbown, 1980, s. 4; Caplow, 1977, s. 98–99..

Cossa został następcą Aleksandra V i przyjął imię Jana XXIII w 1410. Za prawowitego papieża uznały go Francja, Anglia, Czechy, Portugalia, niektóre księstwa Świętego Cesarstwa Rzymskiego oraz część leżących na północy włoskich miast-państw, w tym Florencja oraz Wenecja; rezydujący w Awinionie antypapież Benedykt XIII miał z kolei poparcie Królestw Aragonii, Kastylii oraz Szkocji, a Grzegorz XII Władysława andegaweńskiego, Karola I Malatesty, Polski, książąt bawarskich, Ludwika III Wittelsbacha oraz części pozostałych księstw wchodzących w skład RzeszyLightbown, 1980, s. 4–5.. thumb|upright|Papież Marcin V, wybrany na Soborze w Konstancji, który zdetronizował Jana XXIII Gdy Władysław Andegaweński zdobył Rzym w 1413, Jan XXIII musiał ratować się ucieczką do Florencji. W 1414 Zygmunt Luksemburski zmusił go do zwołania soboru w Konstancji, z którego Cossa zbiegł w 1415, aby uniknąć grożącego mu procesu. Jego przewidywania, że bez niego odbywający się pod patronatem popierającego go Fryderyka IV Habsburga sobór nie będzie w stanie kontynuować obrad, okazały się błędne. Gdy Cossa próbował przedrzeć się na tereny pod panowaniem Jana II, księcia Burgundii, Fryderyk IV wydał go na łaskę Zygmunta Luksemburskiego oraz soboru, co doprowadziło do uwięzienia antypapieża przez Ludwika III WittelsbachaLightbown, 1980, s. 5–6..

29 Maja 1415 sobór pozbawił Jana XXIII urzędu, 11 listopada 1417 zaś obrał na tron Piotrowy Oddone Colonnę, który przyjął imię Marcina V. Nowo obrany papież udał się do Florencji w lutym 1419Strocchia, 1992, s. 137; Lightbown, 1980, s. 5.. Cossa został wówczas wykupiony z niewoli przez Republikę Florencką z inicjatywy Giovanniego di Bicci de’ Medici (Ludwik III wypowiedział posłuszeństwo Zygmuntowi Luksemburskiemu w 1417)McHam, 1989, s. 153.. Wpłacenie okupu mogło stanowić zarówno wyraz wdzięczności za udzielone wcześniej Florencji poparcie, jak i próbę wywarcia nacisku na Marcina V (przebywającego wówczas we Florencji)McHam, 1989, s. 154.. Cossa będąc bolońskim legatem papieskim pomagał Florencji zdobyć Pizę w 1405, jako papież mianował Bank Medyceuszy generalnym depozytariuszem majątku papieskiegoStrocchia, 1992, s. 136..

Po przybyciu do Florencji 14 czerwca 1419 podporządkował się Marcinowi V i otrzymał godność kardynalską 26 tegoż miesiąca. Nie cieszył się nią długo – zmarł 22 grudnia 1419Caplow, 1977, s. 99–100.. Mimo że został mianowany kardynałem-biskupem Tusculum, nazywał siebie „kardynałem Florencji”Strocchia, 1992, s. 137..

Ceremonia pogrzebowa Po przeniesieniu ciała Cossy do baptysterium rozpoczęła się dziewięciodniowa ceremonia pogrzebowa, odprawiana według obrządku zawartego w Ordo Romanus. Brali w niej udział zarówno przedstawiciele florenckiej elity, jak i dworu papieskiegoCaplow, 1977, s. 100.. Na czas odbywających się w baptysterium i katedrze uroczystości, spoczywające na katafalku zwłoki zmarłego przystrojono białą mitrą, oraz złożono u ich stóp kapelusz kardynalskiMcHam, 1989, s. 154–155; Strocchia, 1992, s. 138; Lightbown, 1980, s. 44.. Pierwsze trzy dni ceremonii upamiętniały dokonania Cossy kolejno jako kardynała i papieża, sojusznika Florencji, oraz osoby prywatnejStrocchia, 1992, s. 139.. Został prowizorycznie pogrzebany w baptysterium do czasu ukończenia właściwego grobowcaLightbown, 1980, s. 14..

Zamówienie thumb|upright|Giovanni di Bicci de’ Medici, jeden z wykonawców testamentu Cossy thumb|upright|Baptysterium we Florencji Negocjacje dotyczące warunków wykonania pomnika nagrobnego toczyły się praktycznie przez całą dekadę po śmierci Cossy. Jego ostatnia wola oraz testament, powstałe na łożu śmierci 22 grudnia 1419, zawierały zwyczajowe zapisy na rzecz florenckich instytucji miejskich, popierających go duchownych oraz o charakterze dobroczynnym, jednak większość majątku pozostawił swoim siostrzeńcom, Michaelowi i GiovanniemuLightbown, 1980, s. 8–9.. Podczas budowy grobowca zapisy na rzecz siostrzeńców uzyskały pierwszeństwo, a wierzyciele spierali się o pozostałe części majątkuLightbown, 1980, s. 14–15..

Cossa wyznaczył na wykonawców swojej ostatniej woli czterech znaczących obywateli florenckich: Bartolommea di Taldo Valoriego, Niccola da Uzzano, Giovanniego di Bicci de’ Medici oraz Vieriego GuadagniegoJanson, 1963, s. 59., zastrzegając, że każdych dwóch spośród nich może działać w imieniu wszystkich, z której to możliwości korzystali Valori i MediciLightbown, 1980, s. 20–21.. Valori zmarł 2 września 1427, do tego czasu Guadagni również już nie żył, a Uzzano dawno stracił zainteresowanie sprawą, zatem wszystkie związane z pochówkiem prace spoczęły na barkach Giovanniego lub – co bardziej prawdopodobne – Cosimo MediciegoLightbown, 1980, s. 22..

Pełnomocnicy zmarłego twierdzili, że Cossa wyjawił im swoje pragnienie spoczęcia w baptysterium, był jednak zbyt skromnym człowiekiem, by umieścić taki zapis w testamencieMcHam, 1989, s. 155–156.. Większość późniejszych uczonych uznała to oświadczenie za zgodne z prawdą, przypisując Cossie sprytne załatwienie sprawy, jednakże co najmniej jeden wysuwał twierdzenia, jakoby pełnomocnicy postąpili wbrew jego woli, doprowadzając do pochowania go w przylegającym do katedry obiekcieJanson, 1963, s. 61..

Z kronik wynika, że 9 stycznia 1421 Palla Strozzi, działający w imieniu Arte di Calimala, cechu odpowiedzialnego za utrzymanie baptysterium, zezwolił na wystawienie w nim „niewielkiego i nie rzucającego się w oczy” („breve et honestissima”) pomnika, a nie kaplicy, o którą prosił w ostatniej woli Cossa; współcześni badacze podzielają przeświadczenie Strozziego o tym, że pochówek w baptysterium stanowił wielki zaszczyt, na który były antypapież nie zasługiwałJanson, 1963, s. 59; Caplow, 1977, s. 103.. Jako że przeważająca większość pochodzących z lat 20. XV wieku należących do cechu dokumentów nie zachowała się, praktycznie brak jest źródeł pisanych na temat grobowca z tamtego okresuLightbown, 1980, s. 16.; pewne wzmianki zachowały się jedynie w zapiskach senatora Carlo Strozziego, który miał okazję przeglądać wymienione wyżej dokumenty, zanim bezpowrotnie zaginęłyLightbown, 1980, s. 20..

Wydanie przez Calimalę zezwolenia według tradycji tłumaczy się tym, że Cossa zapisał w swoim testamencie dla baptysterium relikwię uważaną za prawy palec wskazujący Jana Chrzciciela oraz kwotę 200 florenów na sporządzenie dla niej relikwiarzaCaplow, 1977, s. 101–102; Strocchia, 1992, s. 138.. Tym właśnie palcem Jan Chrzciciel miał wskazać na Jezusa i wypowiedzieć słowa „Oto Baranek Boży...” (J 1,29 BT). Długa i burzliwa historia relikwii sprawiła, iż obrosła ona legendą: patriarcha Konstantynopola Filoteusz Kokkinos podarował ją w 1363 papieżowi Urbanowi V, ten przekazał ją swojemu następcy, Grzegorzowi XI, na tej samej zasadzie przeszła na Urbana VI, który później utracił ją podczas oblężenia Nocera Inferiore. Po raz kolejny trafiła w ręce biskupa Rzymu, gdy została nabyta za 800 florenów przez Jana XXIII. Przez pewien czas papież nosił ją przy sobie, po czym nakazał ukryć w klasztorze Santa Maria degli Angeli we FlorencjiLightbown, 1980, s. 9–10..

Wykonanie thumb|Grobowiec został wkomponowany we wnętrze Baptysterium Brak jest precyzyjnych informacji na temat chronologii wykonania pomnika, tym niemniej udało się określić kilka faktów jej dotyczących. Na podstawie wydanego przez florenckie biuro notarialne zaświadczenia o wykonaniu prac ustalono, że w 1424 (według kalendarza florenckiego) umieszczono na miejscu część grobowcaLightbown, 1980, s. 19.. Według zapisów florenckiego Catasto z lipca 1427, Michelozzo współpracował z Donatellem przez w przybliżeniu dwa lata („due anni o incircha”) i do tego czasu zużyto trzy czwarte środków z liczącego 800 florenów budżetu przedsięwzięciaCaplow, 1977, s. 105–108; Grassi, 1964, s. 69.. Żeby pogodzić ze sobą te na pierwszy rzut oka sprzeczne świadectwa, należy przyjąć, że albo dane na temat Michelozza są nieprecyzyjne, albo Donatello otrzymał zamówienie przed nawiązaniem z nim współpracy, albo też zgodna z kalendarzem florenckim data 1424 oznacza naprawdę rok 1425, jeśli posłużyć się współczesną rachubą czasuJanson, 1964, s. 59–62..