ORP Garland (H37) – brytyjski niszczyciel typu G z okresu międzywojennego i II wojny światowej, służący w latach 1940–1946 w polskiej Marynarce Wojennej. Po zakończeniu wojny, w latach 1949–1964, służył w marynarce holenderskiej jako Hr.Ms. „Marnix”.
Zbudowany na zamówienie Royal Navy w latach 1934–1935, wszedł do służby w 1936 roku jako HMS „Garland”. Wkrótce po wybuchu wojny, w 1940 roku został wydzierżawiony polskiej Marynarce Wojennej. Biało-czerwoną banderę podniesiono na nim 3 maja 1940 roku na Malcie, ze względów kurtuazyjnych zachowując dotychczasową nazwę.
Po ukończeniu szkolenia załogi „Garland” brał ograniczony udział w działaniach wojennych na Morzu Śródziemnym, zaś od września 1940 roku, po przejściu do Wielkiej Brytanii, w bitwie o Atlantyk. W maju 1942 roku, płynąc w eskorcie konwoju PQ-16 do portów radzieckich, został poważnie uszkodzony na skutek ataków samolotów Luftwaffe, tracąc 25 członków załogi. Pod koniec 1943 roku okręt został przebudowany na niszczyciel eskortowy. Od kwietnia następnego roku służył na Morzu Śródziemnym. 19 września 1944 roku, współdziałając z niszczycielami brytyjskimi, przyczynił się do zatopienia U-407.
24 września 1946 roku niszczyciel został zwrócony Royal Navy, która rok później sprzedała go holenderskiej Koninklijke Marine. Pod nazwą „Marnix” był wykorzystywany jako okręt szkolny, a następnie fregata. Skreślony z listy floty w 1964 roku, został zezłomowany cztery lata później.
Budowa okrętu „Garlanda” zbudowano w stoczni Fairfield Shipbuilding and Engineering Company w Govan. Admiralicja złożyła zamówienie na budowę 5 marca 1933 roku, w ramach programu rozbudowy floty na lata 1933–1934. Stępkę położono 22 sierpnia 1934 roku (numer budowy 651), wodowanie nastąpiło 24 października 1935 roku, a ostatecznie ukończony został 3 marca 1936 roku. Koszt budowy, bez uzbrojenia i wyposażenia dostarczonego przez Admiralicję, wyniósł 250 664 funty szterlingi.
Niszczyciel otrzymał nazwę HMS „Garland” po raz szesnasty (według części źródeł piętnasty) w historii Royal Navy. Pierwszy okręt o tej nazwie występował w kronikach z 1242 roku i jest to najstarsza nazwa brytyjskiego okrętu (według historyków brytyjskich prawdopodobnie również i najstarsza na świecie). Po polsku nazwa ta oznacza „Wieniec”, a dewizą noszącego ją niszczyciela była łacińska sentencja: „Qui Merruit – Ferrat” („Kto Zasłużył – Nosi”, w domyśle: wieniec).
Opis konstrukcji
„Garland” miał charakterystyczną dla niszczycieli z okresu przed II wojną światową architekturę kadłuba, z wzniesioną dziobówką i uskokiem na wysokości masztu przedniego. Jego długość całkowita wynosiła 98,5 m (między pionami 95,1 m, na konstrukcyjnej linii wodnej 97,5 m), szerokość 10,05 m, zanurzenie średnie przy wyporności standardowej 1350 ton angielskich (ts) 3,3 m, zaś pełnej 1854 ts – 3,71 m (według innych źródeł 3,78 m). Napęd stanowiły dwa zespoły turbin parowych systemu o mocy maksymalnej 34 000 shp przy 380 obrotach na minutę, zasilane w parę z trzech trójwalczakowych kotłów typu Admiralicji i poruszające za pośrednictwem pojedynczych przekładni dwa wały napędowe z trójłopatowymi śrubami. Prędkość maksymalna na próbach wyniosła 34,47 węzła. Zapas paliwa płynnego, wynoszący 470 ts, pozwalał uzyskać zasięg 5530 mil morskich przy prędkości ekonomicznej 15 węzłów.
Pierwotne uzbrojenie niszczyciela składało się z czterech pojedynczych dział 4,7 in Mark IX kalibru 120 mm (faktycznie 119,4 mm), osłoniętych maskami ochronnymi, rozmieszczonych po dwa na dziobie i rufie, w superpozycji. Do obrony przeciwlotniczej służyły dwa poczwórnie sprzężone wielkokalibrowe karabiny maszynowe Vickers kal. 12,7 mm. Na śródokręciu okręt posiadał dwie poczwórne wyrzutnie torpedowe kal. 533 mm, zaś do zwalczania okrętów podwodnych przewidziano dwa miotacze i jedną zrzutnię bomb głębinowych na rufie.
Etatowa załoga liczyła 145 oficerów, podoficerów i marynarzy.
Modernizacje czasu wojny W wyniku doświadczeń pierwszego okresu wojny, w 1940 roku, podczas remontu niszczyciela na Malcie i później w Aleksandrii, zdecydowano o jego częściowym przezbrojeniu, dostosowującym do pełnienia służby eskortowej. W jego trakcie zdemontowano rufowe działo kal. 120 mm (z pozycji „Y”), tylny aparat torpedowy, rufowy maszt oraz urządzenia trałowe. W zamian zainstalowano 12-funtowe działo przeciwlotnicze (kal. 76,2 mm – w miejsce wyrzutni torpedowej) oraz drugą zrzutnię bomb głębinowych, których całkowity zapas wzrósł do maksymalnie 45 sztuk. Ponadto okręt otrzymał dwa przenośne karabiny maszynowe Lewis kal. 7,7 mm. Wyposażenie elektroniczne stanowił radar typu 286 (od listopada 1940 roku) oraz asdic. Wkrótce po przejściu „Garlanda” w polskie ręce, skrócono na nim drugi komin. W styczniu 1941 roku na okręcie zainstalowano nowocześniejszy model asdicu.
Podczas remontu przeprowadzonego wczesną wiosną 1942 roku niszczyciel otrzymał dwa pojedyncze automatyczne działka przeciwlotnicze Oerlikon kal. 20 mm na skrzydłach pomostu (niektóre źródła twierdzą, że zastąpiły one karabiny Vickersa). Radar typu 286 zastąpiono nowocześniejszym typu 291, ponadto zainstalowano radar artyleryjski typu 285 oraz radionamiernik HF/DF na palowym maszcie na rufie. Podczas kolejnego remontu po uszkodzeniach odniesionych w obronie konwoju PQ-16 dodano dwa następne działka Oerlikon w miejsce karabinów Vickersa, na pomoście pomiędzy kominami, oraz, według części źródeł, radar typu 290 w miejsce typu 291.
W okresie od listopada do grudnia 1943 roku w Greenock „Garland” został przystosowany do pełnienia roli niszczyciela eskortowego. Zdemontowano działo kal. 120 mm z pozycji „B” (w superpozycji na dziobie), zastępując je miotaczem bomb głębinowych Hedgehog. Usunięto działo 12-funtowe, w zamian instalując dwa dodatkowe działka Oerlikon, na dobudowanych skrzydłach pomostu reflektorów. Zamontowano kolejne dwa miotacze bomb głębinowych, których zapas wynosił odtąd 140 sztuk. Radar artyleryjski typu 285 zastąpiono centymetrowym typu 271, zlikwidowano centralne stanowisko kierowania ogniem artyleryjskim oraz dalmierz, pozostawiając jedynie możliwość indywidualnego naprowadzania dział kal. 120 mm na cel. Pozostawiono poczwórny aparat torpedowy, który miał służyć przede wszystkim do wystrzeliwania bomb głębinowych Mk X. Na masce ochronnej dziobowego działa zainstalowano wyrzutnie rakiet oświetlających. Od tej pory uzbrojenie „Garlanda” składało się z dwóch dział kal. 120 mm, sześciu automatycznych działek przeciwlotniczych kal. 20 mm, czterech wyrzutni torpedowych kal. 533 mm, miotacza Hedgehog, czterech miotaczy i dwóch zrzutni bomb głębinowych.
Podczas swej wojennej służby „Garland” był malowany różnymi wzorami kamuflażu. W pierwszym okresie nosił malowanie jasnoszare, typowe dla okrętów Royal Navy, operujących na Morzu Śródziemnym pod koniec lat 30. Po przejęciu przez Polską Marynarkę Wojenną był pomalowany w całości kolorem ciemnoszarym, z czarnym, a w 1941 roku białym numerem burtowym. W pierwszej połowie 1942 roku otrzymał kamuflaż Admiralty Disruptive, w którym na kolor jasnoszary naniesiono trójkątne plamy maskujące w odcieniach zieleni, szarości i szarego błękitu. Pod koniec tego roku, niszczyciel został przemalowany w schemat Western Approaches, polegający na naniesieniu na białe tło geometrycznych segmentów w kolorach bladozielonym oraz błękitnoszarym w jasnym odcieniu. Od stycznia 1944 roku okręt posiadał nowy schemat malowania Western Approaches, w którym na białe tło naniesiono geometryczne plamy jedynie w jasnym odcieniu szarobłękitnym. W lutym 1945 roku otrzymał z kolei malowanie według schematu Admiralty Standard, w którym cały okręt był pomalowany kolorem jasnoszarym z ciemnoszaroniebieskim pasem na burcie. Miał wówczas czarny pas identyfikacyjny na drugim kominie. Po zakończeniu wojny „Garland” został przemalowany na jasnoszaro, z czarnym numerem burtowym.
Służba w Royal Navy Po ukończeniu budowy okręt wszedł czasowo w skład zespołu niszczycieli Floty Atlantyckiej, następnie został przetransferowany do 1. Flotylli Niszczycieli Floty Śródziemnomorskiej. Pomiędzy majem a lipcem 1937 roku oraz w tym samym okresie roku następnego był poddawany remontom, między innymi turbin niskiego ciśnienia. Pod koniec 1938 i w pierwszej połowie 1939 roku operował u śródziemnomorskich wybrzeży Hiszpanii, w związku z trwającą tam wojną domową, a w lipcu 1939 roku operował w rejonie Cypru.
3 września 1939 roku, w dniu przystąpienia Wielkiej Brytanii do działań II wojny światowej, niszczyciel znajdował się w drodze z Adenu do Aleksandrii, gdzie przybył 6 września. Wyznaczony do zadań patrolowych i eskortowych we wschodniej części Morza Śródziemnego, 17 września odniósł poważne uszkodzenia na skutek przedwczesnej eksplozji własnych bomb głębinowych. Poszycie górnego pokładu na rufie, na przestrzeni od pomieszczenia tylnej maszynowni uległo deformacji, wygięte zostały również wały napędowe. Po prowizorycznym remoncie w Aleksandrii, „Garland” został przeholowany do stoczni marynarki na Malcie, gdzie od 11 października rozpoczęto remont, połączony z modernizacją. W tym okresie pozostawał formalnie przydzielony do zespołu niszczycieli Floty Śródziemnomorskiej, nie wchodząc w skład żadnej flotylli (jego macierzysta 1. Flotylla została przesunięta na wody brytyjskie).
Służba w polskiej Marynarce Wojennej Polscy dowódcy ORP „Garland” 3 maja 1940 r. – 7 października 1940 r.: kmdr ppor. Antoni Doroszkowski 7 października 1940 r. – 20 stycznia 1942 r.: kmdr ppor/kmdr por. Konrad Namieśniowski 30 stycznia 1942 r. – 13 listopada 1942 r.: kmdr por. Henryk Eibel 13 listopada 1942 r. – 5 stycznia 1945 r.: kmdr ppor. Bolesław Jan BiskupskiKmdr ppor. Bolesław Biskupski urodził się 15.02.1907 w Pabianicach. Karierę dowódczą zaczął na „Błyskawicy”, w składzie jej pierwszej załogi jako z-ca dowódcy. Na „Garlandzie” służył od początku 1941 r. jako z-ca d-cy. W styczniu 1945 r. zszedł na ląd. Po wojnie pozostał w Anglii. Pracował w Brytyjskiej Marynarce Handlowej. Zmarł 22 grudnia 1979 r. w Londynie. Urnę z prochami pochowano w rodzinnym grobie na pabianickim cmentarzu rzymskokatolickim. 5 stycznia 1945 r. – 22 grudnia 1945 r.: kmdr ppor. Kazimierz Hess 22 grudnia 1945 r. – 24 września 1946 r.: kmdr por. Marian Kadulski
Rok 1940: Morze Śródziemne Na mocy umowy z 18 listopada 1939 roku w sprawie współpracy pomiędzy marynarkami polską i brytyjską, w styczniu 1940 roku Pierwszy Lord Morski Admiralicji, admirał sir Dudley Pound zaproponował szefowi Kierownictwa Marynarki Wojennej, kontradmirałowi Jerzemu Świrskiemu, objęcie przez Polaków znajdującego się w stoczni remontowej na Malcie niszczyciela „Garland”. Po akceptacji tej propozycji, w lutym wydzielono z marynarzy „Błyskawicy” oddział około 50 osób, stanowiących trzon pierwszej załogi nowej jednostki PMW. W marcu dowódcą okrętu wyznaczono komandora podporucznika Antoniego Doroszkowskiego, zaś w kwietniu większość członków załogi, skompletowanych spośród obsad „Burzy”, „Groma”, „Orła”, „Wilka” i pozostających w dyspozycji KMW na okręcie-bazie „Gdynia”, dotarło na Maltę na pokładzie brytyjskiego transportowca wojska (źródła podają, że był to „Derbyshire” bądź „Devonshire”).