Język gruziński (gruz. , ) – język kartwelski, używany przez ok. 4,2 mln osób głównie w Gruzji, gdzie jest językiem urzędowym. Jest też używany jako język literacki przez zamieszkujące Gruzję niewielkie wspólnoty etniczne, nieposiadające piśmiennictwa we własnych językach: przez Swanów, Megrelów i Lazów. Literacki język gruziński opiera się na mowie stolicy, Tbilisi, która zawiera w sobie wpływy różnych dialektów.

Klasyfikacja, historia i rozwój piśmiennictwa Język gruziński, wraz z językami swańskim, megrelskim oraz lazyjskim, tworzy południowokaukaską (zwaną też kartwelską) rodzinę językową, niegdyś błędnie łączoną z innymi rodzinami Kaukazu, stanowiąc najpowszechniej używany jej język.

Język gruziński zapisywany jest alfabetem gruzińskim, który pochodzi najprawdopodobniej od spółgłoskowego pisma syryjskiego. Gruziński ma bardzo długą tradycję piśmienniczą, sięgającą przynajmniej V w. Wśród gruzińskich badaczy panuje powszechne przekonanie, że pierwszy alfabet języka gruzińskiego powstał najpóźniej na przełomie IV i III w. p.n.e., za czasów króla Parnawaza I. Najstarszym zachowanym zabytkiem literatury jest powstały w V w. żywot św. Szuszanik, którego autorem jest Jakub Curtaweli, a uważanym za najważniejsze dzieło literatury gruzińskiej jest XII-wieczny epos Rycerz w tygrysiej skórze autorstwa Szoty Rustawelego. Język gruziński posiada też bardzo bogatą literaturę sakralną, której autorami nierzadko bywali gruzińscy władcy np.: Dawid IV Budowniczy.

W dziejach języka wyróżnia się dwa główne okresy: starogruziński V–XI w. oraz nowogruziński – od XII w.

Język gruziński zawiera również liczne zapożyczenia z licznych języków, z którymi miał kontakt na przestrzeni dziejów. Te obejmują m.in. język perski, turecki, grecki, łacinę, rosyjski czy wreszcie język angielski. Istnieją też pożyczki z innych języków Kaukazu, jak np.: z ormiańskiego kalaki „miasto”, osetyjskiego ludi „piwo”.

Do najwybitniejszych badaczy języka gruzińskiego zalicza się: Tamaza Gamkrelidzego, Arnolda Czikobawę oraz Georges'a Dumézila.

Dialektologia Język gruziński jest silnie zróżnicowany pod względem dialektalnym. Istnieje 18 dialektów terytorialnych, podzielonych według wspólnych podobieństw na dwa główne zespoły – wschodni i zachodni, które pomimo dużych różnic są wzajemnie zrozumiałe. Językoznawcy gruzińscy wliczają do nich pozostałe etnolekty kartwelskie, w tym m.in. język swański, choć klasyfikacja ta uchodzi za umotywowaną bardziej politycznie niż lingwistycznie. Cechami charakterystycznymi dla dialektów regionalnych są m.in. występowanie y- i u- przed niektórymi samogłoskami (odpowiednik labializacji), obecność długich i krótkich samogłosek, używanie starogruzińskiego zrostku liczby mnogiej z -n-, zamiast współczesnego z -eb-, odmienne formy czasownikowe oraz odrębności leksykalne. Dialekty gruzińskie dzieli się na: północno-wschodnie – chewsurecki, pszawecki, tuszecki, chewski, mtiulecki wschodnie – kachetyjski, ingilojski, ferejdański, tianecki środkowe – kartlijski, dżawachecki, meschecki południowo-zachodnie – guryjski, adżarski, imerchewiański północno-zachodnie – imerecki, leczchumski, raczyjski

Do dialektów bywa zaliczany język judeo-gruziński, będący formą gruzińskiego z silnym wpływem słownictwa hebrajskiego.

Współczesny dialekt literacki ukształtował się w XIX–XX w. na podłożu narzeczy kartlijskiego i kachetyjskiego.

Charakterystyka gramatyczna Język gruziński jest językiem aglutynacyjnym, o bogatej fonetyce. Występują tu często zbitki spółgłoskowe (np. mcvrtneli- trener). Posiada 28 spółgłosek z charakterystycznymi trójkami głosek dźwięcznych, bezdźwięcznych przydechowych i bezdźwięcznych wydechowych. Samogłosek ma tylko 5. Posiada siedem przypadków: mianownik, ergatyw, adwerbial (essivus), celownik, dopełniacz, narzędnik, oraz wołacz. Przymiotniki mają identyczną formę jak rzeczowniki. Przysłówki tworzy się, dodając do przymiotnika lub rzeczownika końcówkę adwerbialu. Zaimek I os. Sg me może wskazywać na pewne pokrewieństwo z językami indoeuropejskimi. Choć posiada ergatyw, w czasie teraźniejszym jest nominatywny. W odmianie czasowników używa tzw. screeve'u. Koniugacja czasowników jest bardzo złożona, z podziałem czasowników na statyczne i dynamiczne, przechodnie i nieprzechodnie, jedno- i wieloosobowe i in.

Rzeczownik Język gruziński ma względnie prostą deklinację i nie rozróżnia rodzajów gramatycznych. Rzeczowniki, których rdzeń kończy się spółgłoską, mają w mianowniku końcówkę -ი (-i). U rzeczowników kończących się w mianowniku na inne samogłoski jest ona częścią rdzenia.

Rzeczowniki w języku gruzińskim dzielą się na trzy główne grupy:

odnoszące się do ludzi, odnoszące się do innych obiektów ożywionych, odnoszące się do obiektów nieożywionych.

Rzeczowniki z pierwszej grupy odpowiadają na pytanie „kto?” (gruz. , vin), natomiast rzeczowniki z pozostałych grup odpowiadają na pytanie „co?” (gruz. , ra). Przynależność do tych grup wpływa również na wybór czasownika, który można użyć z danym rzeczownikiem. Przykładem jest czasownik „mieć”, który w języku gruzińskim ma różne formy w zależności od tego, czy rzeczownik oznacza obiekt ożywiony czy nieożywiony: (q'ala) używane jest w odniesieniu do obiektów ożywionych, a (k'oneba) w przypadku obiektów nieożywionych.

Przypadki Język gruziński wykorzystuje siedem przypadków:

(sakhelobiti) mianownik

Jest to słownikowa forma rzeczownika. W zależności od formy czasownika może oznaczać podmiot bądź dopełnienie bliższe zdania.

(motkhrobiti) ergatyw/narratyw

Oznacza podmiot zdania dla niektórych form czasownika.

(micebiti) celownik

Oznacza dopełnienie dalsze. W zależności od formy czasownika, także podmiot lub dopełnienie bliższe.

(natesaobiti) dopełniacz

Oznacza własność, przynależność. Jego rola jest bardzo zbliżona do roli dopełniacza w języku polskim.

(mokmedebiti) – narzędnik

Podobnie jak w języku polskim określa narzędzie, środek służący osiągnięciu czegoś. Na przykład (k'ovzit vch'am) „jem łyżką”. Wyraża także obecność dodatku lub składnika. Np. (ch'ai shakrit) „herbata z cukrem”.

(witarebiti) adwerbial, essivus

Tworzy przysłówki z przymiotników. Np. (cqnarad) „szybko” od (cqnari) „szybki”. W przypadku rzeczowników odpowiada formom z przyimkiem „jako” w języku polskim lub jednej z form narzędnika w języku rosyjskim. Np. (wmuszaob programistad) „pracuję jako programista” (por. )

(c'odebiti) wołacz

Funkcja podobna do wołacza w języku polskim. Używany rzadko, często w kontekście religijnym lub poetyckimDodona Kiziria: Beginner's Georgian.

Wzór odmiany rzeczowników kończących się na spółgłoskę {| cellspacing="0" cellpadding="5" border="1" style="text-align: center" class="wikitable" !  !spółgłoskowe !przykład: k'ac- ("człowiek") |- |Mianownik || -i || k'ac-i |- |Narratyw || -ma || k'ac-ma |- |Celownik || -s || k'ac-s |- |Dopełniacz || -is || k'ac-is |- |Narzędnik || -it || k'ac-it |- |Adverbial || -ad || k'ac-ad |- |Wołacz || -o || k'ac-o!

Wzór odmiany rzeczowników kończących się na samogłoskę Wśród tych rzeczowników trzeba wyróżnić dwa typy: typ I – zmieniający swoją samogłoskę tematyczną (gł. rzeczowniki kończące się na -e lub -a) oraz typ II – niezmieniający owej samogłoski, do którego należą rzeczowniki kończące się na -o, -u, -i oraz niektóre na -a lub -e.

{| cellspacing="0" cellpadding="4" border="1" style="text-align: center" class="wikitable" ! !samogłoskowe (I) !przykład: mama- ("ojciec") !samogłoskowe (II) !przykład: Sakartvelo- ("Gruzja") |- |Mianownik || -Ø || mama || -Ø || Sakartwelo |- |Narratyw || -m || mama-m || -m || Sakartwelo-m |- |Celownik ||-s || mama-s || -s || Sakartwelo-s |- |Dopełniacz|| -is *|| mam-is || -s || Sakartwelo-s |- |Narzędnik|| -it *|| mam-it || -ti || Sakartwelo-ti |- |Adwerbial|| -d || mama-d || -d || Sakartwelo-d |- |Wołacz|| -Ø || mama! || -Ø || Sakartwelo!

Porównanie nowej i starej deklinacji w liczbie mnogiej Mimo że we współczesnym gruzińskim do tworzenia form liczby mnogiej używa się jedynie -eb-, można jednak spotkać – np. w poezji lub niektórych dialektach – deklinację starego typu, stosującą wrostek -n-.

{| cellspacing="0" cellpadding="5" border="1" style="text-align: center" class="wikitable" !  !deklinacja współczesna !deklinacja archaiczna |- |Mianownik || k'ac-eb-i || k'ac-n-i |- |Narratyw || k'ac-eb-ma || k'ac-ta |- |Celownik || k'ac-eb-s || k'ac-ta |- |Dopełniacz || k'ac-eb-is || k'ac-ta |- |Narzędnik || k'ac-eb-it || k'ac-ta |- |Adverbial || k'ac-eb-ad || k'ac-ta |- |Wołacz || k'ac-eb-o! || k'ac-n-o!

Zobacz też Gruzińska Wikipedia

Przypisy

Bibliografia B. T. Rudenko, Грамматика грузинского языка, Москва 1940 K. Tschenkeli, Einfuehrung in die georgische Sprache, Zürich 1958 H. I. Aronson, Georgian: a Reading Grammar, Bloomington 1990 A. C. Harris, Georgian Syntax: A Study in Relational Grammar, Cambridge 1981

Linki zewnętrzne Język gruziński – opis Historia języka i alfabetu gruzińskiego, minirozmówki polsko-gruzińskie Podręcznik gramatyki autorstwa Howarda Aronsona (PDF) Portal gruzinoznawczy autorstwa PJ Hillery’ego Słownik gruzińsko-angielski

Kategoria:Języki Gruzji Kategoria:Języki Iranu Kategoria:Języki Rosji Kategoria:Języki Azerbejdżanu Kategoria:Języki Osetii Południowej Kategoria:Języki Turcji Kategoria:Języki Abchazji Kategoria:Języki kaukaskie