Gwary kociewskie – gwary regionalne używane na Kociewiu. Należą do dialektu wielkopolskiego, chociaż zawierają też bardzo wiele cech typowych dla dialektu mazowieckiego i kaszubszczyzny.. Duże znaczenie mają germanizmy, pochodzące nie tylko z języka niemieckiego, ale również z niderlandzkiego, od osadników sprowadzonych tu w XVI w. dla regulacji koryta Wisły. W systemach wyróżniających dialekt chełmińsko-kociewsko-warmiński gwara ta uznawana jest za jego część.
Gwarze kociewskiej przypisano identyfikator języka IETF pl-kociewieKomunikat ICANN: Updates to the language subtag registry..
Charakterystyka brak mazurzenia fonetyka międzywyrazowa nieudźwięczniająca brak a pochylonego brak polskich samogłosek nosowych ę i ą. zachowanie grupy TarT – Starogard (Starogród) zachowanie staropolskiej litery é
Cechy fonetyczne an, am > ón, óm – dóm (dom) ę > a, an, am, ań ę wym. nosowo > a gaś (gęś) ę wym. en, eń > an, ań – Swiantyjón (daw. Kościół św. Jana, dziś: nazwa terenowa w Starogardzie Gd.), piańć (pięć) ę wym. em > am – tampy (tępy) ę wym. e > a – robja (robię) ą > ó, ón, óm, óń ą wym. nosowo > ó – wywiózać sia (wywiązać się) ą wym. on > ón – spsiónca (śpiąca) ą wym om > óm – trómba (trąba) ą wym on > ón – wycióngnóńć (wyciągnąć) p’ > ps – psiésać (pisać) f’ > fs – profsit (z niem. zysk) m’ > mn – mniantki (miękki) -ja, -ia > -yja, -ija – ceremónija (ceremonia) w’, wi > (często) wj – wywjijać (wywijać) b’, bi > (często) bj – robjić (robić) zw- > w- – wjérciadło (zwierciadło) jd, jt > ńd, ńt – wyńda (wyjdę) kt > cht – chto (kto) -ej > i albo y – mały (małej), lepi (lepiej)
Wymowa y – (prawie zawsze) y zbliżone do i é – y ó – głoska pomiędzy o a u ó (na końcu wyrazu) – o
Alfabet Nie ma jednolitego alfabetu kociewskiego. Bajki Kociewskie Bernarda Janowicza są zapisane następującymi literami: a, b, c, ć, d, e, é, f, g, h, i, j, k, l, ł, m, n, ń, o, ó, p, r, s, ś, t, u, w, y, z, ź, ż
W innych tekstach można alternatywnie zamiast é spotkać literę ē lub y
Gramatyka Czasowniki Przy odmianie czasowników można używać słowa żeś, które jest odmieniane w czasie przeszłym i teraźniejszym. Charakterystyczna jest końcówka –ón w 3 os. l.poj. czasu przeszłego zamiast polskiej –ął oraz końcówka –eli/ -elim w l.mn. czasu przeszłego zamiast polskiej -ali/-aliśmy. Za pomocą przyrostka –kaj tworzy się zdrobiałe formy czasowników (idźkaj)
Odmiana czasownika być
Odmiana przez osoby Czas przeszły Czas teraźniejszy Czas przyszły Liczba pojedyncza 1. os. ja żam był / ja byłóm ja żam je / ja jestóm ja banda 2. os. ty żeś był(a) / ty byłeś(aś) ty żeś je / ty jezdeś ty bandziesz 3. os. ón był / óna była / óno było ón/óna/óno je ón/óna/óno bandzie Liczba mnoga 1. os. my żeśmy byli / my byliśmy my żam só / my jestómy my bandzim 2. os. wy żeśta byli / wy byliśta wy żeśta só / wy jesteśta / wy sóta wy bandzieta 3. os. óni byli óni só óni bandó
Rzeczowniki Znaczące różnice w stosunku do języka polskiego: Celownik 1 poj. rodz. m.: końcówka –owiu zamiast –u Końcówka –y w mianowniku l.mn. rodz. m. zamiast –owie (pany) Końcówka –ów w dopełniaczu l. mn. wszystkich rodzajów (chłopów, kurów, jajów) Przyrostek –ón dla form zgrubiałych np. prosión (od prosiak) Forma dóma zamiast w dómu (miejscownik l.poj.)
Rzeczowniki rodzaju męskiego
Odmiana rzeczownika trygel (garnek) Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga1. Mianowniktrygeltrygle2. Dopełniacztryglatryglów3. Celowniktryglowiutryglóm4. Bierniktryglatrygle5. Narzędniktryglamtryglami6. Miejscowniktryglutryglach7. Wołacztryglutrygle
Odmiana rzeczownika dochtór (doktor) Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga1. Mianownikdochtórdochtory2. Dopełniaczdochtoradochtorów3. Celownikdochtorowiudochtoróm4. Biernikdochtoradochtorów5. Narzędnikdochtoramdochtorami6. Miejscownikdochtorzedochtorach7. Wołaczdochtorzedochtory
Rzeczowniki rodzaju żeńskiego
Odmiana rzeczownika jaglija (świerk) Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga1. Mianownikjaglijajaglije2. Dopełniaczjaglijijaglijów3. Celownikjaglijijaglijóm4. Biernikjaglijajaglije5. Narzędnikjaglijójaglijami6. Miejscownikjaglijijaglijach7. Wołaczjaglijojaglije
Odmiana rzeczownika kulka (dół; grób) Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga1. Mianownikkulkakulki2. Dopełniaczkulkikulków3. Celownikkulcekulkóm4. Biernikkulkakulki5. Narzędnikkulkókulkami6. Miejscownikkulcekulkach7. Wołaczkulkokulki
Rzeczowniki rodzaju nijakiego
Odmiana rzeczownika wjérciadło (zwierciadło, lustro) Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga1. Mianownikwjérciadłowjérciadła2. Dopełniaczwjérciadławjérciadłów3. Celownikwjérciadłuwjérciadłóm4. Biernikwjérciadłowjérciadła5. Narzędnikwjérciadłamwjérciadłami6. Miejscownikwjérciadlewjérciadłach(7. Wołacz)(wjérciadło)(wjérciadła)
Odmiana rzeczownika morze Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga1. Mianownikmorzemorza2. Dopełniaczmorzamorzów3. Celownikmorzumorzóm4. Biernikmorzemorza5. Narzędnikmorzammorzami6. Miejscownikmorzumorzach(7. Wołacz)(morze)(morza)
Odmiana przymiotnikowa rzeczowników
Przykład: godziały (poważny, odpowiedzialny)
(w nawiasach są podane końcówki dla rodz. żeńskiego/nijakiego jeśli są inne niż końcówki dla rodz. męskiego)
Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga1. Mianownikgodziały (a/e)godziałe2. Dopełniaczgodziałégo (y/égo)godziałych3. Celownikgodziałamu (y/’amu)godziałym4. Biernikgodziałégo (ó/e)godziałe5. Narzędnikgodziałym (ó/ym)godziałymji6. Miejscownikgodziałym (y/ym)godziałych7. Wołaczgodziały (a/e)godziałe
Przypisy
Bibliografia
Elementarz Gwary Kociewskiej – Red. Mirosława Möller, Grzegorz Oller; Starogard Gdański 2008, . Gazeta Kociewska artykuły: Nasza kociewska mowa, Gadki Babci Rozaliji, Po kociewsku Opowiadania (Każmnirza) Antoniego Górskiego
Kociewska, Gwara Kategoria:Kociewie