Muszkatołowcowate, muszkatowcowate (Myristicaceae R. Br.) – rodzina roślin drzewiastych i krzewiastych z około 475 gatunkami zaliczanymi do 20–21 rodzajów. Występują na obszarach międzyzwrotnikowych, przy czym zasięgi poszczególnych rodzajów mieszczą się z reguły w którymś z trzech centrów występowania – w Azji wraz z północną Australią i Oceanią, w Afryce wraz z Madagaskarem oraz na kontynentach amerykańskich. We florze Polski brak przedstawicieli tej rodziny. Wielu przedstawicieli rodziny ma duże znaczenie gospodarcze. Najbardziej rozpowszechnionym w uprawie gatunkiem jest muszkatołowiec korzenny Myristica fragrans, z którego nasion pozyskuje się gałkę muszkatołową. Poza tym do rodziny tej należy szereg innych roślin przyprawowych, owocowych, leczniczych i dostarczających drewna.
Morfologia thumb|Nasiona muszkatołowca korzennego – gałka muszkatołowa thumb|Owoc i nasiono w osnówce Knema globularia Pokrój Drzewa, rzadziej krzewy. Rośliny wyróżniają się obecnością czerwonego soku, wydłużonymi i czerwonawymi pąkami szczytowymi. Główna oś pędu jest zwykle wyprostowana, a odgałęzienia skupione są w pozornych okółkach i rozpościerają się promieniście. Włoski są jednokomórkowe i bezbarwne, gruczołowate są żółte, wielokomórkowe, początkowo tarczowate, później rozdęte. Liście Zimozielone. Skrętoległe, zazwyczaj wyrastają naprzemianlegle w dwóch rzędach, rzadko w pozornych okółkach. Pozbawione są przylistków. Ogonek jest zwykle krótki. Blaszki są całobrzegie i niepodzielone, skórzaste, użyłkowane pierzasto, od spodu sinawe. Często w różnym stopniu uszkadzane są przez owady, co wskazywane jest jako cecha wyróżniająca dla rodziny. Często też blaszka jest przezroczyście punktowana. Kwiaty Zwykle drobne (o średnicy poniżej 1 cm) i jednopłciowe, przy czym rośliny są zwykle dwupienne, rzadziej jednopienne (Endocomia). Kwiaty skupione są w pęczkach tworzących złożone wiechy, grona, wierzchotki i główki. Luźne kwiatostany o długich szypułkach występują u amerykańskich przedstawicieli rodziny i w azjatyckim rodzaju Horsfieldia. Skrócenie szypułek dające efekt główkowatego baldachu nastąpiło w rodzaju Scyphocephalium, a typowe główki występują w rodzajach Brochoneura i Pycnanthus. Elementy kwiatu ułożone są w okółkach (inaczej niż u innych przedstawicieli rzędu magnoliowców, gdzie zwykle mają układ spiralny). Okwiat zbudowany jest zwykle z 3, rzadziej 2, 4 lub 5 zrośniętych listków, barwy żółtawobiałej, rzadziej żółtej, pomarańczowej do czerwonej. W kwiatach męskich pręciki są zrośnięte w kolumienkę (wyjątkiem są niektórzy przedstawiciele rodzaju Compsoneura, u których wolne pręciki zagięte są do środka kwiatu). Kolumienka może być smukła i wydłużona (rodzaje Myristica, Virola i Iryanthera), lub krótka (Horsfieldia). W rodzaju Knema kolumienkę tworzą tylko nitki pręcików i jest ona na szczycie spłaszczona, a wolne pylniki są rozpostarte parasolowato wokół. Pręcików jest w sumie od 2 do 40. Główka składa się z dwóch zewnątrzpylnych pylników, pękających podłużnie. Kwiaty żeńskie posiadają jeden słupek z gruboośrodkowym, anatropowym zalążkiem. Zalążnia jest górna, szyjka słupka krótka lub jej brak, znamię dwudzielne lub dyskowate. Brak w nich prątniczków. Owoce Mięsiste lub suche, drewniejące. Jako powstające z jednego owocolistka i pękające dwuklapowo określane są strąkiem, pękającą (!) jagodą lub torebkami. Po pęknięciu owocni odsłania się pojedyncze nasiono, zwykle otoczone czerwoną osnówką (różnie wykształconą u różnych gatunków). Samo nasiono jest kulistawe lub elipsoidalne, osiąga zwykle od 1 do 5 cm długości, otoczone jest wielowarstwową i unaczynioną łupiną nasienną. Wnętrze wypełnia przede wszystkim bielmo – zarodek jest drobny.
Systematyka Rodzina zajmuje pozycję bazalną w obrębie rzędu magnoliowców Magnoliales i jako taka zachowała szereg cech wspólnych z siostrzanymi dla tego rzędu wawrzynowcami Laurales, takich jak nasiona obfitujące w oleje i metabolity wtórne – neolignany i poliketydy.
Pozycja systematyczna według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG IV z 2016) Klad bazalny w obrębie rzędu magnoliowców:
Inne systemy klasyfikacyjne W systemie Reveala (1999) rodzina zaliczona została do monotypowego rzędu muszkatołowców Myristicales. Takie samo ujęcie miała w systemie Takhtajana z 1997 i 2009. W systemie Cronquista (1981) była jedną z rodzin rzędu magnoliowców.
Wykaz rodzajów według The Plant List
Zastosowanie thumb|Macis – przyprawa z osnówek nasion muszkatołowca korzennego Szczególnie duże znaczenie ekonomiczne ma muszkatołowiec korzenny Myristica fragrans, który po złamaniu monopolu Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej na uprawę tego gatunku w 1843 rozprzestrzeniony został w całym obszarze tropikalnym. Nasiona tego gatunku służą przede wszystkim do wyrobu przyprawy – gałki muszkatołowej (stosowanej także jako narkotyk halucynogenny). Z uzyskiwanego z nich tłuszczu wyrabia się także masło muszkatowe. Osnówka otaczająca nasiona to przyprawa zwana macis (często fałszowana podobną, a nie mającą aromatu osnówką Myristica malabarica – tzw. bombay-macis). Podobną do gałki muszkatołowej tzw. gałkę papua pozyskuje się z Myristica argentea i Myristica neglecta rosnących na Nowej Gwinei oraz Myristica succedanea z Moluków.
Owocnie z rodzajów Myristica i Horsfieldia są jadalne, przyrządzane z octem i cukrem.
Znaczenie lecznicze w Afryce ma Pycnanthus kombo, z którego nasion pozyskuje się tłuszcz służący do leczenia chorób skóry. Nasiona Brochoneura acuminata z Madagaskaru są wykorzystywane do leczenia chorób przewodu pokarmowego. Sok mleczny z naciętych pni Myristica cumingii na Filipinach stosowany bywa w schorzeniach jamy ustnej. Szereg gatunków użytkowanych jest leczniczo w Ameryce Południowej przez Indian. Żywica z roślin z rodzaju Virola służy do zatruwania strzał, a sok mleczny ma działanie halucynogenne.
Tłuszcz z nasion roślin z rodzaju Virola, zwanych „orzechami olejowymi”, służy do wyrobu świec i mydła. Osnówkami nasion z rodzaju Horsfieldia barwi się zęby na czerwono na wyspie Ambon.
Liczne gatunki dostarczają także wartościowego drewna. Tak jest w przypadku drzew z rodzaju muszkatołowiec. Duże znaczenie ma też: Horsfieldia irya (drewno doskonale nadające się do polerowania), Otoba novogranatensis (drewno odporne na działanie szkodników, ważny surowiec w budownictwie na terenie Kolumbii), Pycnanthus kombo (wykorzystywane do wyrobu łodzi).
Przypisy
*