Podokręg Zachodni Armii Krajowej

240px|right|thumb|ppłk Franciszek Jachieć „Roman”, dowódca Podokręgu Zachodniego AK Podokręg Zachodni AK zwany też „Podokręgiem Skierniewickim – struktura terenowa Armii Krajowej, obejmująca powiaty województwa warszawskiego, po zachodniej stronie Wisły, wchodząca od 1940 do 1942 jako inspektorat w skład Okręgu Warszawa-województwo „Morskie Oko” Związku Walki Zbrojnej, zaś od kwietnia 1942 do stycznia 1945 jako Podokręg, w skład Obszaru Warszawskiego AK. Odtwarzał struktury 26 Dywizji Piechoty. W sierpniu 1944 Podokręg organizował wsparcie dla powstania warszawskiego w Puszczy Kampinoskiej i lasach chojnowskich. Oddziały podokręgu walczyły na Żoliborzu 21 i 22 sierpnia 1944 w walce o Dworzec Gdański (zob. powstańcze natarcia na Dworzec Gdański). Podokręg został rozwiązany 16 stycznia 1945.

Historia Podokręg formowany był z obwodów znajdujących się po zachodniej stronie Wisły, dawnego województwa warszawskiego, tworzących Okręg Warszawa-województwo ZWZ, które organizowały się od końca 1939: powiat Błonie – dowódca wojskowy mjr Wacław Ptaszyński „Walery”; od lutego do września 1940 mjr dypl. w st. spocz. Franciszek Jachieć „Roman” powiat Grójec – dowódca wojskowy por. Wacław Granat „Ryś” powiat Sochaczew – Stanisław Jasiński „Maria”

W połowie 1940 do obszaru lewobrzeżnego włączono Inspektorat Skierniewicki ZWZ, z Okręgu Łódzkiego ZWZ, obejmujący obwody (powiaty): Skierniewice, Rawa Mazowiecka i Łowicz, dowodzony przez mjr. Stanisława Piękosia „Skałę”. Przyłączenie to spowodowane było włączeniem tych powiatów do dystryktu warszawskiego Generalnego Gubernatorstwa. Kpt. „Skała” objął zakresem działania inspektoratu wszystkie obwody lewobrzeżne. Po jego odwołaniu w połowie 1940 z powodu nadużyć, inspektorem został mjr NN „Kres”, który został aresztowany jesienią 1940. Funkcję inspektora obwodów lewobrzeżnych objął mjr Franciszek Jacheć „Roman” aż do 1 lutego 1941, gdy został przesunięty do komendy okręgu.

Od 1 lutego 1941 powołano na terenie lewobrzeżnym dwa inspektoraty: inspektorat mjr. Ludwika Konarskiego ps. „Victor”, obejmujący obwody: Błonie, Sochaczew, Łowicz inspektorat mjr. Wacława Ptaszyńskiego ps. „Walery”, obejmujący obwody: Skierniewice, Grójec, Rawa Mazowiecka. Obwód Rawa Mazowiecka „Rybitwa” z dniem 1 marca 1941 został przekazany do Okręgu Łódzkiego AK

Od 1942 oba inspektoraty weszły w skład Podokręgu Zachodniego AK. Od 27 lipca do 29 sierpnia 1944 struktury i oddziały Podokręgu uczestniczyły w akcji „Burza” i wspierały powstanie warszawskie, w którym uczestniczyła cześć jednostek podokręgu. Od października 1944 Podokręg prowadził działania dywersyjne, akcje samoobrony oraz wsparcie dla wypędzanej ludności Warszawy. W tym czasie w skład Podokręgu został przejęty obwód warszawski.

Struktura organizacyjna Dowództwo podokręgu Komendant – płk Franciszek Jachieć „Roman”; od połowy sierpnia do początku października 1944 komendantem był formalnie ppłk. dypl. Zygmunt Marszewski „Kazimierz”, choć faktyczne dowództwo sprawował ppłk. „Roman” Oddział I (Organizacyjny) – szef rtm./mjr Henryk Odyniec-Dobrowolski „Doliwa” (od lutego 1942); od 1944 szef sztabu podokręgu Oddział II (Wywiad) – szef por./kpt./ Marian Bródka-Kęsicki „Grześkowiak” (od II kwartału 1942). Był jednocześnie szefem Rejonu V „Gątyń” Obwodu Powiat Warszawski kierownik kontrwywiadu – por. Bronisław Mraczek „Janusz”, „Janosik” Oddział III (Operacyjny) – szef por./kpt. Kazimierz Szelest „Korab” (od maja 1942 do czerwca 1943), mjr NN „Waza” (od czerwca 1943 do stycznia 1945) Oddział IV (Kwatermistrzostwo) – szef kpt./mjr Stefan Zieliński „Wawrzyniak” Oddział V (Łączność) – szef mjr Jerzy Jeżewski „Zielonka”; zastępca por. Władysław Lipiński „Burza”; podlegały mu dwa plutony radiotelegraficzne: 1 pluton (dowódca pchor. Juliusz Czerwiński „Zenon”, na terenie inspektoratu „Walery”); 2 pluton (dowódca ppor. łączn. Józef Żakowicz „Krakus”, „Tabu” na terenie inspektoratu „Victor”) kierownik łączności konspiracyjnej – Kotlarewiczowa „Niesobia” Oddział VI (Biuro Informacji i Propagandy) – szef por. rez. Stefan Heller „Sokólicz”, „Rudy”, „Szatyn” Związek Odwetu/Kedyw – szef kpt./mjr Zygmunt Kłoniecki „Antoni” (od stycznia 1942 do czerwca 1943), por. NN „Henryk” (od czerwca 1943) szef saperów – mjr sap. NN „Wieliczka”

Z dniem 1 marca 1943 rozkazem Komendy Głównej AK został odkomenderowany na teren Podokręgu ppłk. dypl. Zygmunt Marszewski „Kazimierz” na stanowisko inspektora dyspozycyjnego Komendanta Obszaru. Według innej wersji był inspektorem do zleceń Komendanta Obszaru z zadaniem inspekcji wyszkolenia w Podokręgu. Siedzibą podokręgu była Warszawa.

Struktura terenowa podokręgu Inspektorat Skierniewice AK – inspektor mjr/ppłk Wacław Ptaszyński „Walery” Obwód Skierniewice AK „Sroka” Obwód Łowicz AK „Łyska” Inspektorat Sochaczew AK – inspektor mjr/ppłk Ludwik Konarski „Victor” Obwód Sochaczew AK „Skowronek” Obwód Błonie AK „Bekas”, „Bażant” Obwód Grójec AK „Głuszec”

Od października 1944 zreorganizowano podokręg, tworząc trzy inspektoraty: Inspektorat I – inspektor ppłk Ludwik Konarski „Victor” Obwód Łowicz „Łyska” Obwód Sochaczew „Skowronek” Inspektorat II – inspektor ppłk Wacław Ptaszyński „Walery” Obwód Skierniewice „Sroka” Obwód Grójec „Głuszec” Inspektorat III – inspektor (vacat) Obwód Błonie „Borsuk” Obwód Warszawski „Wrona” (cztery rejony lewobrzeżne)

Stan podokręgu 1 lutego 1942 na terenie podokręgu zarejestrowano 7176 osób, w tym: 247 oficerów, 171 podchorążych, 1420 podoficerów, 4111 szeregowych, 942 cywilnych mężczyzn i 285 cywilnych kobiet. 1 kwietnia 1943 na terenie podokręgu zarejestrowano 9690 osób, w tym: 354 oficerów, 232 podchorążych, 1935 podoficerów, 6123 szeregowych, 408 cywilnych mężczyzn i 638 cywilnych kobiet.

Według stanu na dzień 1 kwietnia 1943 oddziały podokręgu zorganizowane były w 160 plutonach, w tym 40 uzbrojonych i 120 nieuzbrojonych, posiadając 639 pistoletów, 1471 kb, 74 rkm, 6 lkm, 26 ckm, 9 kb przeciwpancernych, 16 moździerzy i 1462 granaty.

Według meldunku organizacyjnego KG AK nr 220 za okres od 1 marca 1943 do 31 sierpnia 1943, w podokręgu funkcjonowało 179 plutonów (61 pełnych i 118 szkieletowych), obejmujących 421 oficerów (308 w oddziałach liniowych), 271 podchorążych i 2213 podoficerów. Podokręg dysponował wówczas 25 ckm, 72 rkm, 1560 kb, 835 pistoletami 1 armatą ppanc, 5 kb ppanc i 1598 granatami.

Według meldunku organizacyjnego KG AK nr 240 za okres od 1 października 1943 do 1 lutego 1944, w podokręgu, zwanym „Podokręgiem Skierniewickim” funkcjonowały 194 plutony (117 plutony pełne i 77 plutony szkieletowe), obejmujące 586 oficerów (w tym 489 w oddziałach liniowych), 327 podchorążych i 3040 podoficerów. Podokręg dysponował wówczas 30 ckm, 82 rkm, 1672 kb, 1010 pistoletami, 63 pistoletami maszynowymi, 1 armatą ppanc, 7 kb ppanc i 2809 granatami. Natomiast według relacji płk Marszewskiego i płk Jachiecia podokręg w lipcu 1944 tworzyło 190 plutonów, uzbrojonych w 15 ckm, 40–45 rkm, 1200 karabinów, ok. 400 pistoletów oraz ok. 500 granatów.

Walka bieżąca Pierwsze struktury Kedywu w Podokręgu Zachodnim powstały na początku 1943, kiedy to dotychczasowego szefa Związku Odwetu Grupy Zachód kpt. Zygmunta Kłonieckiego „Antoniego”, mianowano dowódcą Kedywu Podokręgu Zachodniego. Już w I kwartale tego roku, udało się kpt. Kłonieckiemu zmontować zalążki struktur Kierownictwa Dywersji Podokręgu, które w marcu 1943 liczyło 17 patroli, grupujących 82 żołnierzy, w tym 6 oficerów, 6 podchorążych, 24 podoficerów, 10 szeregowych oraz 36 innych członków (kolejarze, kobiety, łącznicy). Ponadto funkcjonowało kilka obwodowych oddziałów dywersyjnych, np. Oddział Specjalny 32 plutonu i Oddział Specjalny 52 plutonu obwodu Błonie, oddział dywersyjny por. Jerzego Gójskiego „Doliwy” i oddział specjalny rtm. Jerzego Chromińskiego „Kuleszy” z Obwodu Skierniewice. Oddziały Kedywu wykonały kilkaset akcji skierowanych wobec oddziałom niemieckiej i konfidentom oraz przeciw komunikacji przeciwnika. Do najważniejszych akcji odwetowych przeciw Niemcom należały: w maju 1943 patrol likwidacyjny Obwodu Skierniewice w lesie regowskim zastrzelił kierownika Arbeitsamtu (urzędu pracy) w Jeżowie – Jenera oraz jego zastępcę – Millera 26 maja 1943 w Sochaczewie zastrzelono Hermanna Vorbichlera, p.o zastępcy Kreislandwirt; akcję przeprowadził pchor. Stanisław Janicki „Kordon” na klatce schodowej domu przy ul. Reymonta, w którym mieszkał Niemiec 2 czerwca 1943 na moście w Łowiczu zastrzelono jadącego bryczką Wilhelma Buchholza, kierownika tamtejszego Arbeitsamtu i członka NSDAP; Buchholz był znany z organizacji licznych i bezwzględnych branek na roboty do Niemiec 11 czerwca 1943 patrol bojowy Obwodu Łowicz w wyniku akcji likwidacyjnej ciężko ranił sołtysa Łyszkowic – Diera, volksdeutscha znanego w okolicy polakożercę 16 czerwca 1943 dokonano zamachu na wójta gminy Łyszkowice volksdeutscha Becka; Beck zdołał ujść patrolowi bojowemu Kedywu, natomiast zginął syn Becka 26 czerwca 1943 w Skierniewicach zastrzelono kierownika tamtejszego Arbeitsamtu Kurta Rittera; wykonawcą wyroku był Stanisław Drążkiewicz „Murzynek”

Oddziały partyzanckie Od 1943 w rejonie Puszczy Mariańskiej na terenie powiatów skierniewickiego i rawskiego działał oddział partyzancki dowodzony przez Stanisława Sawickiego „Lermana”. W marcu 1943 oddział został podporządkowany sierż. Bolesławowi Kieresińskiemu ps. „Łokós”, „Sokół”. W maju 1944 wskutek konfliktu w oddziale „Lerman” z niewielką grupą odłączył się, walcząc na własną rękę. Zginął w styczniu 1945. Oddział „Łokósa” działał do 1945, gromadząc ok. 52 żołnierzy. W skład oddziału „Łokósa” wchodziła również grupa Tadeusza Pileckiego ps. „Holender”. W sierpniu 1944 odłączył się on z niewielką grupą i rozpoczął niezależną działalność zbrojną. Został rozstrzelany za dezercję, zaś dowództwo jego grupy objął por. Górny-Galiński „Stefan”.

W Obwodzie Sochaczew od połowy 1943 działał oddział partyzancki dowodzony przez por./kpt. Wilhelma Kosińskiego „Mścisława” (27 żołnierzy). Oddział podczas nieobecności dowódcy (zastępował go pchor. Tadeusz Turczyński „Lech”), został 4 kwietnia 1944 zaatakowany we wsi Bronisławy przez przeważające oddziały niemieckie. W wyniku walki zginęło 20 partyzantów, zaś 4 wzięto do niewoli (2 rozstrzelano, 2 zbiegło z aresztu). Funkcjonował też oddział w Obwodzie Grójec – OP „Tygrys” dowodzony przez ppor. Tadeusza Wierzbickiego „Tygrysa”, „Soplicę”. W obwodzie łowickim od grudnia 1943 działał oddział partyzancki (OP nr 21) dowodzony przez por./kpt. Stanisława Borowskiego „Maszynisty”, latem 1944 dowództwo przejął ppor. Kazimierz Foks „Sierp”. Oddział został rozbity 16 sierpnia 1944. W tym obwodzie działał też oddział „Dawid”, dowodzony przez kpt. Walentego Odolczyka „Dawida”. Jednak brak danych o jego działaniach. Po dekonspiracjach w sierpniu 1944 w Obwodzie Błonie funkcjonowały dwa oddziały ppor. Jerzego Mitrosa „Długiego” (10–15 żołnierzy) i kpt. Kazimierza Blajera „Kanisa” (60–100 żołnierzy). Działały one do października 1944.

Odtworzenie Sił Zbrojnych Oddziały Podokręgu miały odtwarzać struktury 26 Dywizji Piechoty. Na jej dowódcę wyznaczony został ppłk Ludwik Konarski „Victor”. W skład dywizji miały wchodzić: 10 pułk piechoty (I batalion z Obwodu Łowicz, II i III batalion z Obwodu Sochaczew) – przewidywany na dowódcę mjr Wacław Ptaszyński „Walery” 18 pułk piechoty (I, II i III batalion z Obwodu Skierniewice i prawdopodobnie Grójec) 27 pułk piechoty (Okręg Łódzki) 26 pułk artylerii lekkiej (Obwód Skierniewice)