Róża pomarszczona, róża fałdzistolistna, róża japońska (Rosa rugosa Thunb.) – gatunek krzewu należący do rodziny różowatych. Jest rozpowszechniony w strefie ciepłego i chłodnego klimatu umiarkowanego na półkuli północnej. Pochodzi ze wschodniej Azji. Gatunek sprowadzony został do Europy i Ameryki Północnej przez ogrodników i rozprzestrzenił się w środowisku naturalnym jako uciekinier z upraw (holoagriofit). Obecnie występuje prawie w całej Europie, także na terenie Polski. W Polsce ma status rośliny inwazyjnej. Na obszarach, gdzie dokonuje inwazji, zwłaszcza na wybrzeżach, stanowi znaczący problem dla różnorodności biologicznej i ogranicza dostępność terenu dla innych gatunków specyficznych dla danego terenu. Róża pomarszczona jest łatwa w uprawie i wciąż jest powszechnie wykorzystywana jako roślina ozdobna, jadalna, lecznicza i do nasadzeń biotechnicznych. Liczne odmiany ozdobne pochodzące od tego gatunku tworzą grupę róż ozdobnych określanych mianem mieszańców Rugosa.
Rozmieszczenie geograficzne Naturalny zasięg gatunku ograniczony jest do wschodniej Azji. Róża pomarszczona występuje w Japonii na wyspach Hokkaido oraz Honsiu (35°N), na Półwyspie Koreańskim, na Wyspach Kurylskich, Sachalinie i na Kamczatce do 55°N, w Kraju Nadmorskim i w Kraju Chabarowskim. W Chinach rośnie w południowej części prowincji Liaoning, rzadko w północno-wschodniej części Szantungu oraz na wschodzie prowincji Jilin. Z powodu pozyskiwania roślin ze stanowisk naturalnych gatunek wymieniony został w chińskiej Czerwonej księdze roślin jako zagrożony.
Jako gatunek introdukowany i zadomowiony spotykany jest w Europie północnej (do 68°N), środkowej i południowej. Jest inwazyjny na wybrzeżach atlantyckich, wzdłuż brzegów Morza Bałtyckiego i Północnego, wzdłuż wybrzeży Wielkiej Brytanii i Irlandii. Uznawany za jeden ze 100 najbardziej inwazyjnych gatunków w Europie. Zawleczony występuje także w Ameryce Północnej na rozległych obszarach Stanów Zjednoczonych i Kanady oraz w Nowej Zelandii.
Historia introdukcji do Europy W 1796 roku gatunek został introdukowany do Wielkiej Brytanii jako Rosa ferox Lawr. oraz do Francji jako Rosa kamtchatica, jednak później o nim zapomniano. Około połowy XIX wieku nastąpiła powtórna introdukcja gatunku do Wielkiej Brytanii, Niemiec i Danii. Sprowadzono rośliny z różnych części zasięgu pierwotnego oraz z upraw znajdujących się już w Europie, rozprzestrzeniając i mieszając różne odmiany i formy. Wkrótce, już w XIX wieku róża pomarszczona opisywana była jako gatunek rozpowszechniony w uprawie. Na początku XX wieku rozpoczęto uprawę gatunku w pozostałych krajach skandynawskich, na Litwie pojawił się w latach 30. XX wieku, zaś w Polsce dopiero w latach 60. XX wieku. Od lat 20. XX wieku notowano gatunek jako dziczejący na wybrzeżach Morza Bałtyckiego i Północnego. Na różnych obszarach między wprowadzeniem do uprawy a naturalizacją i inwazją w środowisku naturalnym mijało od ponad wieku (w Niemczech) do ok. 20 lat (w Finlandii). Pierwotnie gatunek rozprzestrzeniał się z upraw, zwłaszcza porzuconych, i w pobliżu wybrzeży.
Historia introdukcji do Ameryki Północnej Gatunek został introdukowany około 1845 roku jako roślina ozdobna. Po raz pierwszy zanotowano go jako dziczejący w 1899 r. w Massachusetts, a już 10 lat później opisany został jako szybko rozprzestrzeniający się. Na początku XXI wieku gatunek był w pełni znaturalizowany na wybrzeżach atlantyckich Ameryki Północnej.
Morfologia thumb|Pąki kwiatowe thumb|Kwiat formy białokwiatowej Pokrój Krzew z licznymi pędami o wysokości do 1,5 m (rzadko do 2 m) wyrastającymi z kłączy. Z powodu licznych odrośli klony tej róży tworzą gęste i rozległe zarośla. Pojedyncze, silnie rozrośnięte osobniki mogą utworzyć zwartą pokrywę na powierzchni nawet do kilku hektarów. Organy podziemne Kłącza drewniejące okryte są pomarańczowo-brązową korą i trójkątnymi łuskami. W kątach łusek znajdują się pąki, z których wyrastają pędy nadziemne. Odrośla wyrastają także z pąków powstających na korzeniach, które penetrują podłoże zwykle na głębokości od 0,5 do 1 m, czasem do 2 m. Pędy Wzniesione prosto lub łukowato wygięte, silnie rozgałęzione. Za młodu są omszone, dorosłe okryte są gęsto kolcami. Kolce są proste i bardzo różnej wielkości, od masywnych po drobne szczecinki. Największe kolce są zwykle omszone u nasady. Kora na pędach jest jasnożółtobrązowa. Liście Nieparzysto-pierzaste. Złożone z 5–9 skórzastych listków o podobnych rozmiarach – szerokości 1,5 do 3 cm i długości od 2 do 5 cm, szerokoeliptycznych, na szczycie zaostrzonych, u nasady szeroko zbiegających lub zaokrąglonych. Z wierzchu są ciemnozielone, pomarszczone, nagie i lśniące, pod spodem są szaro-zielone, owłosione i ogruczolone. Brzeg liścia piłkowany, nieco podwinięty. Ogonek wraz z osią liścia jest gęsto owłosiony i pokryty nierównej długości kolcami. Przylistki są szeroko owalne, szerokości do 1,5 cm i długości do 2,5 cm.
Kwiaty Pojedyncze lub skupione po kilka razem, o średnicy od 6 do 10 cm. Są pachnące, ale pozbawione miodników. Działki kielicha w liczbie 5, o długości 2–3 cm, całobrzegie, rozszerzające się na końcach, przylegająco owłosione, szczecinkowate i gruczołowate, trwałe, na owocu wzniesione. Płatki purpurowo-różowe, rzadko białe. Pręciki w liczbie 200 do 250, słupków ponad 100. Szyjki słupków są owłosione i zwieńczone okazałym znamieniem. Owoce Drobne owoce właściwe otoczone są kulistym i spłaszczonym hypancjum (owocem rzekomym) o szerokości 2–2,5 cm i wysokości od 1,5 do 2 cm. Początkowo jest ono jasnozielone i pomarańczowe, dojrzałe jest czerwone. Hypancjum osadzone jest na szypułce długości ok. 1,5 do 2 cm, owłosionej i ogruczolonej. Szypułki podczas kwitnienia są wzniesione, podczas owocowania zwieszają się. Owoców właściwych wewnątrz hypancjum jest od 20 do 120 (średnio ok. 60). Są to niełupki owalne i kanciaste o długości 4–6 mm i nieco ponad 2 mm szerokości. Owocnia otaczająca nasiono jest zdrewniała i twarda. Pojedynczy owoc ma masę 6,6 mg. Łączna liczba nasion powstających na jednostkę powierzchni zarośli wynosi od 600 do 1300 sztuk/m2. Gatunki podobne R. × hollandica – takson mieszańcowego pochodzenia o miękkich liściach, z mniej wybitną nerwacją, ze słabiej kolczastą łodygą, z mniejszymi kwiatami i hypancjum.
Systematyka i zmienność Gatunek został po raz pierwszy opisany naukowo przez Carla Petera Thunberga w jego dziele z 1784 pt. Flora Japonica i jeszcze w tym samym roku został uwzględniony w publikacji Systema Vegetabilium Karola Linneusza. Mianem Rosa rugosa określa się grupę róż, na którą składa się gatunek botaniczny, mieszaniec R. × hollandica oraz wiele kultywarów o różnym pochodzeniu, dla których przynajmniej jednym rodzicem jest gatunek R. rugosa. Gatunek typowy jest bardzo zmienny – potomstwo jednej rośliny potrafi być zróżnicowane, tworzy też wiele mieszańców. Stałą ich cechą są silnie kolczaste pędy.
Gatunek należy do sekcji Cinnamomeae (DC) Rehder w obrębie podrodzaju Eurosa Focke. Prawdopodobnie należy wraz z innymi diploidalnymi gatunkami do grupy bazalnej w obrębie sekcji. Najbliżej spokrewnionym gatunkiem współczesnym jest Rosa marretii Lév.
W obrębie gatunku nie wyróżnia się podgatunków. Rośliny o kwiatach białych opisywane są jako forma R. rugosa f. alba (Ware) Rehder. Wyróżniane są także dwie odmiany botaniczne: var. alba – krzewy o wysokości 1,5–1,8 m, kwiaty białe, odmiana nadająca się na kwiaty cięte, kwitnie od maja do września. var. prostrata – krzewy płożące o wysokości do 0,3 m, kwiaty różowe, kwitnie w czerwcu, kwiaty pojedyncze, silnie rosnąca odmiana, zalecana do skalniaków i umacniania stoków.
Mieszańce thumb|190px|Mieszaniec R. ×rugotida 'Corylus'thumb|190px|Mieszaniec R. ×paulii 'Rosea' W obrębie zasięgu naturalnego, na Dalekim Wschodzie, gatunek tworzy mieszańce z: Rosa davurica Pall. (=R. ×kamtchatica Vent.), Rosa marretii Lév., Rosa acicularis Lindl. i Rosa multiflora Thunb. (= R. × iwara Sieber ex Regel, syn. R. ×yesoensis (Fr. & Sav.) Makino).
W Europie miesza się w naturze z następującymi gatunkami: Rosa canina L. (= R. ×praegeri Wolley-Dod), Rosa mollis Sm. (= R. × mangii) i Rosa caesia Sm. Z Ameryki Północnej podano mieszańce z Rosa carolina L. (= R. ×koehneana Rehder), Rosa palustris Marsh. (= R. ×spaethiana Graebner) i Rosa blanda Aiton (R. ×warleyensis Baker ex E. Wilm).
W wyniku zabiegów hodowlanych uzyskano liczne sterylne mieszańce, spośród których kilka stwierdzonych zostało w Europie na siedliskach zdziczałych, na które trafiły wraz z odpadami z ogrodów. W Finlandii i Rosji odnaleziono w ten sposób mieszańca z Rosa majalis Herrm. (= R. × majorugosa Palmén & Hämet-Ahti), w Szwecji mieszańca z Rosa nitida Willd. (= R. ×rugotida Darthuis), w Niemczech – z Rosa multiflora. Na ekstremalne warunki siedliskowe nadaje się do upraw mieszańcowa róża paulińska (R. ×paulii) będąca mieszańcem z różą pnącą (R. arvensis).
Niejasne pochodzenie ma mieszaniec róży pomarszczonej spotykany w Europie i określany jako R. ×hollandica. Utożsamiany bywał z R. ×kamtchatica Vent., ale stwierdzono różnice między mieszańcem europejskim i kamczackim. Przypuszcza się, że takson powstał w końcu XIX wieku w Holandii, przy czym kwestia drugiego obok róży pomarszczonej taksonu rodzicielskiego pozostaje nierozstrzygnięta.
Odmiany uprawne thumb|190px|'Arne' thumb|190px|'Conrad Ferdinand Meyer' thumb|190px|'Fimbriata' thumb|190px|'Frau Dagmar Hastrup' thumb|190px|'Gelbe Dagmar Hastrup' thumb|190px|'Hansa' thumb|190px|'Jens Munk' mały|190px|'Pink Grootendorst' thumb|190px|'Pink Robusta' mały|190px|'Polareis' thumb|190px|'Roselina' thumb|190px|'Schneekoppe' thumb|190px|'Therese Bugnet' thumb|190px|'White Grootendorst' Róża pomarszczona jest od końca XIX wieku chętnie wykorzystywana w hodowli róż i do uzyskiwania różnych odmian uprawnych z powodu swej mrozoodporności, odporności na patogeny oraz zmienności. W końcu XIX wieku kilkadziesiąt odmian pochodzących od R. rugosa uzyskał niemiecki lekarz i hodowca róż – Hermann Müller (1828–1914), wiele odmian jest też dziełem amerykańskiego ogrodnika – Ralpha S. Moore'a (1907–2009). Odmiany uzyskane z udziałem róży pomarszczonej nazywane są mieszańcami Rugosa, zaliczane są do róż parkowych i piennych, od końca XX wieku uzyskano także odmiany okrywowe. Cechują się silnym wzrostem, bujnym ulistnieniem, odpornością na choroby i cięcie. W sumie w Europie i Ameryce Północnej uprawia się ponad 50 odmian z grupy Rugosa. W Chinach opisano blisko 40 odmian uprawnych pochodzących od tego gatunku.
Odmiany uprawne dzieli się na dwie główne grupy – jedną podobną do formy typowej R. rugosa pod względem sposobu wzrostu, ulistnienia oraz liczby i kształtu kolców oraz grupę o cechach odmiennych. Do odmian zachowujących cechy róży pomarszczonej należą m.in.: 'Belle Poitevine', 'Blanc Double de Coubert', 'Frau Dagmar Hastrup', 'Hansa', 'Moje Hammarberg'. Z kolei przykłady mieszańcowych odmian o odmiennych cechach to: 'Agnes', 'F.J. Grootendorst', 'Kaiserin des Nordens', 'Max Graf', 'Mrs Anthony Waterer', 'Pink Grootendorst', 'Rugeaux du Japon'. Do starych odmian uzyskanych jeszcze w XIX wieku należą: 'Belle Poitevine', 'Blanc Double de Coubert', 'Kaiserin des Nordens', 'Mrs Anthony Waterer', 'Rugeaux du Japon'.
Wykaz ważniejszych odmian
Róże o kwiatach białych: 'Alba' – kwiaty białe, kwitnie przez całe lato. 'Alboplena' – kwiaty białe, pełne, nie zawiązuje owoców. 'Blanc de Coubert' – wys. 1,2–1,5 m, kwiaty białe, kwitnie w czerwcu, kwiaty półpełne i pachnące. 'Blanc Double de Coubert' – kwiaty białe, kwiaty półpełne i pełne, pachnące, powtarza kwitnienie. 'Mme. George Bruant' – wys. 1,2–1,5 m, kwiaty białe, kwitnie przez całe lato, kwiaty półpełne i pachnące. 'Nova Zembia' – wys. 1,2–1,5 m, kwiaty białe, kwitnie w czerwcu, kwiaty półpełne i pachnące. 'Schneekoppe' i 'Snow Pavement' – wys. do 1 m, kwiaty białe, półpełne. 'Schneewitchen' lub 'Schweidnitzia' – krzewy dość niskie, kwitnie przez całe lato, kwiaty białe, półpełne.