Berberysowate (Berberidaceae Juss.) – rodzina roślin okrytonasiennych. W szerokim ujęciu (APG IV z 2016, APweb) zaliczanych jest tu 14 rodzajów z 701 gatunkami. Są to rośliny zielne i krzewy wyróżniające się zwykle żółtym zabarwieniem tkanek wtórnych (zwłaszcza w korzeniach). Kwiaty są najczęściej trzykrotne. Pod względem filogenetycznym są siostrzane jaskrowatym. Występują na półkuli północnej w strefie klimatu umiarkowanego i na obszarach górskich w strefie subtropikalnej.

Owoce berberysu, mahonii i stopkowca są jadalne. Oba te rodzaje, podobnie jak i epimedium, są często uprawiane jako rośliny ozdobne. Liczne gatunki z tej rodziny wykorzystywane są w ziołolecznictwie. Różne gatunki berberysów i mahonii wykorzystywane były do barwienia. thumb|Diphylleia grayi thumb|Nandina domestica thumb|Mahonia fortunei

Morfologia Pokrój Byliny i krzewy, rzadko niskie drzewa. U niektórych gatunków obecne kłącza i bulwy. Część gatunków krzewów z cierniami. Liście Zimozielone lub zrzucane podczas zimy. Skrętoległe, naprzeciwległe lub odziomkowe. Liście pojedyncze lub złożone (1–3-krotnie pierzaste lub 2–3-krotnie trójdzielne). U niektórych gatunków zmodyfikowane w ciernie. Blaszka liściowa u części gatunków skórzasta, całobrzega lub na brzegu ząbkowana, czasem z kolczastymi ząbkami. Liścienie zrastają się często w jeden. Kwiaty Promieniste, obupłciowe, drobne lub średnich rozmiarów. Pojedyncze lub zebrane w kątowe lub szczytowe kwiatostany (grona, kłosy, baldachy, wierzchotki i wiechy). Kwiaty siedzące lub szypułkowe. Kielich okazały (często trudny do odróżnienia od korony), z 6–9 działek, w dwóch lub trzech okółkach. Działki odpadają podczas przekwitania. Płatków korony jest 6–12, zwykle mają kolor biały i kremowy (Podophylloideae i Nandinoideae), żółty lub pomarańczowy (Berberidoideae). U rodzaju Achlys okwiatu brak. Charakterystyczne dla wielu przedstawicieli rodziny jest wykształcanie 4–8 listków miodnikowych. Pręcików 6 w dwóch okółkach (3+3). Pyłek uwalniany jest dwoma klapkami, tylko u Nandina podłużnym pęknięciem. Słupek z górną zalążnią jednokomorową, powstającą z pojedynczego owocolistka (dawniej sądzono, że zalążnia jest tylko pozornie pojedyncza i powstaje w istocie z dwóch lub trzech owocolistków). Szyjka słupka krótka, często znamię siedzące, często podzielone na trzy łatki. W zalążni zalążki liczne, rzadko pojedynczy. Szyjka czasem jest trwała, zachowuje się na owocu jako dzióbek. Owoce Zwykle mięsiste jagody, rzadziej suche torebki i mieszki, rzadko orzeszek. Owoc zawiera jedno lub wiele nasion. Nasiona często z elajosomem, z drobnym zarodkiem i obfitym bielmem.

Biologia Kwiaty zapylane są przez owady wabione nektarem wydzielanym przez 4–8 listków miodnikowych. Pręciki w przypadku dotknięcia przez owada odwiedzającego kwiat szybko zaginają się do środka obsypując zapylacza pyłkiem. Mrówki wabione bogatym w tłuszcze elajosomem przyczyniają się do rozsiewania nasion.

Systematyka thumb|Mahonia lomariifolia Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016) W systemie APG IV rodzina berberysowatych zaliczona jest do rzędu jaskrowców (Ranunculales), kladu dwuliściennych właściwych (eudicots). Berberysowate są grupą siostrzaną dla rodziny jaskrowatych.

Podział rodziny W obrębie rodziny wyróżnia się kilka linii rozwojowych w randze podrodzin, w niektórych systemach (np. w systemie Reveala z lat 1994–1999) podnoszone do rangi rodzin (wówczas wszystkie opisane tu rośliny razem włączane są do rzędu berberysowców Berberidales Dumort.).

Podrodzina Podophylloideae Eaton w systemie Takhtajana ujmowana była w randze rodziny Podophyllaceae A.P. de Candolle, 1821. Należą tu 4 rodzaje. Centrum różnicowania i występowania tych roślin to Chiny. Najbardziej prymitywnym przedstawicielem jest rodzaj Diphylleia, pozostałe tworzą dwie linie rozwojowe. W jednej wyewoluowały rośliny autogamiczne z siostrzanych rodzajów Dysosma i Sinopodophyllum, w drugiej wykształciły się rośliny allogamiczne zaliczane do rodzaju Podophyllum. Diphylleia Michx. – parasolnik Dysosma Woodson Podophyllum L. – stopkowiec, biedrzyga Sinopodophyllum T.S.Ying

Podrodzina Nandinoideae obejmuje jeden rodzaj o zasięgu obejmującym Chiny i Japonię. W różnych systemach (np. system Reveala z 1999) rodzaj ten zaliczany był do monotypowej rodziny Nandinaceae Horan. Nandina Thunb. – nandina

Podrodzina Berberidoideae obejmuje dziewięć pozostałych rodzajów, liczących 675 gatunków, z czego 600 należy do rodzaju berberys, a 55 do rodzaju mahonia: Achlys DC. – achlys Berberis L. – berberys Bongardia C.A.Mey. Caulophyllum Michx. – kaulofil Epimedium L. – epimedium Gymnospermium Spach Jeffersonia Barton – jeffersonia Leontice L. – glika, lewkolist Mahonia Nutt. – mahonia, ościał Plagiorhegma Maxim. Ranzania T.Ito – ranzania Vancouveria C.Morren & Decne. – wankuweria

Pozycja w systemie Reveala (1999) Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Ranunculopsida Brongn., podklasa jaskrowe Takht. ex Reveal, nadrząd Ranunculanae Takht. ex Reveal, rząd berberysowce Dumort., rodzina berberysowate (Berberidaceae Juss.).

Pozycja w systemie Takhtajana (1997, 2009) W systemie Armena Tachtadżiana zarówno z 1997, jak i z 2009, rodzina berberysowatych jest wąsko ujmowana – obejmuje tylko rodzaje mahonia Mahonia i berberys Berberis. Pozostałe rodzaje zaliczane do niej w systemach APG tworzą osobne rodziny: Nandinaceae (monotypowa z rodzajem nandina), Ranzaniaceae (także tylko z jednym rodzajem – Ranzania), Podophyllaceae dzielone na podrodziny Leonticoideae, Epimedioideae i Podophylloideae. Wszystkie te taksony łączone są w rząd berberysowców Berberidales.

Przypisy

*