Pasłęk (dawniej Holąd Pruski, ) – miasto w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie elbląskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Pasłęk.
W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do woj. elbląskiego. W latach 1818–1975 siedziba powiatu pasłęckiego.
Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. Pasłęk liczył 11 728 mieszkańców.
Położenie Pod względem historycznym miasto leży na terenie Prus GórnychTadeusz Oracki: Ostróda w okresie lenna pruskiego. Kształtowanie nowej administracji, w: Ostróda. Z dziejów miasta i okolic, red. nacz. Andrzej Wakar. Wydawnictwo „Pojezierze”, Olsztyn 1976, s. 85, 86., na obszarze dawnej Pogezanii„Zapiski Historyczne. Kwartalnik poświęcony historii Pomorza”, tom XXX, zeszyt 2, red. Marian Biskup. Towarzystwo Naukowe w Toruniu, Toruń 1965, s. 23..
Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski Pasłęk położony jest na Równinie Warmińskiej, wchodzącej w skład Pobrzeża Gdańskiego.
Przez miasto przepływa rzeka Wąska uchodząca do jeziora Druzno.
Historia Średniowiecze We wczesnym średniowieczu był tu gród pruskiego plemienia Pogezanów. Po raz pierwszy informacja o zamku krzyżackim w Pasłęku pojawiła się w źródle datowanym na 1267 rok, w którym wymieniono go, jako hus(e) Paslok. Wg innych opracowań był wymieniony w dokumentach z 1267 r. jako Pazluch, jednak wzmianka o najbliższych okolicach – Pozolucensis Provincia, pojawia się już pod datą 1231 w piśmie polskich Dominikanów do Papieża Grzegorza IXhttp://historia-wyzynaelblaska.pl/pas--k.html. Miasto założono w końcu XIII w. na miejscu staropruskiej osady Pazluk z rozkazu mistrza krzyżackiego Meinhardta z Kwerfurtu. Znajdowało się ono na terenie historycznej krainy Prusy Górne, która została zajęta przez Zakon krzyżacki w roku 1249. Pierwszymi osadnikami byli Holendrzy sprowadzeni do osuszania miejscowych bagien. Była to pierwsza osada holenderska w Prusach Książęcych i jednocześnie na terenie dzisiejszej Polski. Dała ona początek intensywnemu, trwającemu aż do początków XIX w. osadnictwu olęderskiemuRusiński, s. 4..
Prawa miejskie, w tym przypadku prawo chełmińskie w roku 1297 nadał Mistrz krajowy Meinhard z Kwerfurtu i po osiedleniu kolonistów z Holandii nadał miastu nazwę Hollandt. Ówcześnie był to ośrodek handlowo-rzemieślniczy. Na przełomie XIII i XIV wieku wybudowano mury miejskie z basztami trzema bramami. Około 1318 wybudowano zamek, który w późniejszych latach był rozbudowywany.
Od XV do XVIII wieku Po bitwie pod Grunwaldem miasto zostało zajęte przez wojska Jagiełły. W 1440 miasto przystąpiło do antykrzyżackiego Związku Pruskiego. W czasie trwania wojny trzynastoletniej (1454–1466) opowiedział się po stronie polskiej i dobrowolnie poddał wojskom polskim, ale miasto jednak ucierpiało w wyniku wojny i pożaru, który je strawił w 1463 roku. Na mocy pokoju toruńskiego (1466) Pasłęk razem z resztą Prus Górnych pozostał pod władaniem krzyżackim (w zamian za Sztum), będąc lennem Królestwa Polskiego. Po włączeniu Elbląga do Polski, przeniesiono do Pasłęka siedzibę komturii. Pierwszym komturem pasłęckim był Henryk Reuss von Plauen, przyszły wielki mistrz.
Ponownie wojska polskie pod dowództwem hetmana wielkiego koronnego Mikołaja Firleja oblegały Pasłęk w 1520 roku podczas wojny pruskiej. Po zajęciu miasta, będący po stronie polskiej mieszkańcy Gdańska i Elbląga, zburzyli mury miejskie i zamkowe. Wojska polskie pozostawały w Pasłęku do 1525 r.
Po sekularyzacji w 1525 roku miasto znajdowało się na terenie Prus Książęcych. Powstał wówczas okręg górnopruski, a w Pasłęku siedziba starostwa. W 1543 miasto i kościół św. Bartłomieja strawił ogień zaprószony prawdopodobnie przez dworzan księcia Albrechta. Wkrótce jednak zamek i miasto zostały odbudowane.
Od 1627 przez rok Pasłęk okupowały wojska szwedzkie Gustawa Adolfa. W 1635 w Pasłęku Polska i Szwecja od stycznia do połowy lutego prowadziły rokowania zakończone podpisaniem we wrześniu rozejmu w Sztumskiej Wsi. W czasie Potopu szwedzkiego na leżącym w Prusach Książęcych zamku pasłęckim spotkali się w 1656 roku król szwedzki Karol X Gustaw i uznający się za jego wasala elektor Fryderyk Wilhelm I, uzgadniając działania wojskowe przeciwko Polsce. Po przejściu Fryderyka Wilhelma I ponownie na stronę Polski, Pasłęk był w 1659 roku oblegany przez wojska szwedzkie, ale pomimo zniszczeń odparto oblężenie. W latach wojny siedmioletniej od 1758 do 1762 miasto okupowali Rosjanie.
XIX wiek Znaczne zniszczenia Pasłęka spowodowały wojska Cesarstwa Francuskiego, przebywające tutaj w latach 1807-1812. W 1807 miasto zajął Marszałek Francji Jean Baptiste Jules Bernadotte, który później został królem SzwecjiPiotr Skurzyński: „Warmia, Mazury, Suwalszczyzna”, Wyd. Sport i Turystyka – Muza S.A., Warszawa 2004, s. 62–63, .. W 1818 Pasłęk został siedzibą powiatu.
W wieku XIX miasto intensywnie się rozwijało. Powstały niewielkie zakłady przemysłowe. Uruchomiono w 1882 r. linię kolejową, początkowo do Morąga, a później do Olsztyna i Elbląga (w 1883). W 1898 r. w Pasłęku powstało Górnopruskie Towarzystwo Historyczne (Oberländischer Geschichtsverein), którego honorowym przewodniczącym został książę Alexander zu Dohna ze SłobitAndreas Kossert, „Prusy Wschodnie. Historia i mit”, Wyd. nauk. Scholar, Warszawa 2009, .. W 1939 miasto liczyło 6345 mieszkańcówJan Bałdowski „Warmia i Mazury, mały przewodnik” Wydawnictwo Sport i Turystyka Warszawa 1977 s. 170–171..
II wojna światowa 28 stycznia 1945 roku wojska hitlerowskie zostały wyparte z miasta przez oddziały 2 Armii Uderzeniowej i 5 Armii Pancernej gwardii Frontu Białoruskiego Armii Czerwonej„Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945” Sport i Turystyka 1988, , s. 182..
Po zakończeniu II wojny światowej (1939–1945) miasto znalazło się w granicach Polski, zniszczone w 80% przez działania wojenne oraz podpalenia dokonane przez żołnierzy radzieckich. Proceder podpaleń, który nie był niecodziennym, wspomniał świadek jednego z nich, w Prusach Wschodnich, Lew Kopielew, który tak odtworzył rozmowę na temat sprawców podpaleńLew Kopielew: Aufbewahren für alle Zeit! Nachwort von Heinrich Böll (Autobiographie Teil 2) (1976).: .
Klarownie sprawę takiego zachowania żołnierza radzieckiego tłumaczyły słowa radzieckiego generała armii Iwana Czerniachowskiego:
PRL i III RP Obecną nazwę administracyjnie zatwierdzono 7 maja 1946Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. ().. W pierwszych latach powojennych władze polskie usunęły dotychczasowych mieszkańców Pasłęka do Niemiec, zastępując ich głównie ludźmi wysiedlonymi z terenów wschodnich II RP. Miasto znalazło się w granicach województwa olsztyńskiego, jako siedziba władz powiatu pasłęckiego.
W 1950 roku w mieście mieszkało 4656 osób. 45,7% ludności miasta stanowili ekspatrianci z Kresów Wschodnich, 24,6% osadnicy z Mazowsza i Warszawy, 5% z województwa białostockiego, 4,7% z Lubelszczyzny, 32% z bydgoskiego, 2,4% z Kielecczyzny, 2,3% z Podkarpacia, 1,6% z łódzkiego i Łodzi, 1,4% z olsztyńskiego (z czego 0,7% z ziem dawnych, czyli powiatów działdowskiego i nowomiejskiego), 0,7% z Pomorza Gdańskiego (z czego 0,5% z ziem dawnych), po 0,6% z Wielkopolski i Małopolski, po 0,5% z województwa katowickiego i reemigranci. Pozostałą część ludności miasta (powyżej 5 procent) stanowili autochtonihttps://rcin.org.pl/dlibra/publication/50482/edition/33932/content.
W Pasłęku znajdują się obecnie dwa przedszkola, trzy szkoły podstawowe oraz dwie szkoły średnie.
Demografia Według danych z 30 czerwca 2014 r. miasto liczyło 12 452 mieszkańców.
thumb|center|Piramida wieku mieszkańców Pasłęka w 2014 roku
Zabytki zamek krzyżacki – zbudowany około 1320 r., wielokrotnie odbudowywany w XIV i XVI w. oraz po 1945. Zamek zniszczony podczas wojny polsko-krzyżackiej w 1521 r. i pożarem w 1543 r. Odbudowany z dodaniem dwóch skrzydeł: wschodniego i zachodniego oraz dwóch narożnych wież. W 1945 zniszczony, odbudowany w latach 60. XX w., z przeznaczeniem na cele kulturalne. Obecnie zamek składa się z trzech skrzydeł, otaczających prostokątny dziedziniec otwarty od południa. Skrzydło północne flankują wieże. kościół św. Bartłomieja – gotycki, trzynawowy, pochodzący z pierwszej połowy XIV wieku, a rozbudowany w XVI. Niegdyś wieże wieńczył barokowy hełm, lecz w 1922 uległ on spaleniu i zastąpiono go obecnym dachem siodłowym. Wystrój wnętrza w większości neogotycki. Barokowy ołtarz główny autorstwa rzeźbiarza Izaaka Rigi z Królewca z 1687 r., barokowa ambona i konfesjonał tego samego autorstwa co ołtarz, organy wykonane przez gdańskiego mistrza Hildebrandta z 1719. mury miejskie – zbudowane pomiędzy XIII a XV w., otaczają Stare Miasto. Zachowane w większej części, o wysokości ok. 8 metrów, długości 1200 metrów, wzmacnianych kilkunastoma basztami łupinowymi oraz dwiema bramami: Młyńską Kamienną. kamieniczki z XVIII i XIX w. (ul. Chrobrego, Dąbrowskiego, Osińskiego, Sienkiewicza). ratusz w Pasłęku – gotycki pochodzący z XIV w., przebudowany w XVI, a odbudowany w 1960 roku. Późnorenesansowe szczyty pochodzą z XVII w. Posiada podcień wsparty na trzech kolumnach, nad podcieniem sklepienie gwiaździste. kościół św. Józefa – neogotycki, obecnie cerkiew greckokatolicka. Renesansowy kościół św. Jerzego – obecnie wspólnie użytkowany przez społeczność ewangelicką (jako kościół filialny parafii w Ostródzie) oraz prawosławną (jako parafialna cerkiew pw. św. Onufrego). wieża ciśnień wodociągowa z 1910 roku. cmentarz żydowski założony w XIX wieku.
Turystyka Izba pamięci na zamku. Park Ekologiczny ze ścieżką dydaktyczną i miejscami rekreacyjnymi.
Gospodarka Miasto utrzymuje się głównie z lokalnego przemysłu, m.in. rolnictwa i przemysłu lekkiego. Funkcjonuje tutaj mleczarnia Sery ICC Pasłęk, produkująca wyroby nabiałowe na całą Polskę północną, młyn oraz suszarnia zboża.
Transport Przez miasto przechodzą drogi: Drogi wojewódzkie: Frombork – Młynary – Pasłęk Pasłęk – Orneta – Lidzbark Warmiński – Kiwity – Wozławki Pasłęk – Śliwica – Lepno – Myślice – Przezmark Dzierzgoń – Rychliki – Pasłęk – Morąg – Łukta – Olsztyn
która jest częścią drogi krajowej nr 7: Gdańsk – Elbląg – Warszawa – Radom – Kielce – Kraków – Chyżne
Oświata Na terenie miasta i gminy znajdują się następujące placówki oświatowe:
– przedszkola: Przedszkole Samorządowe nr 1 Przedszkole Samorządowe nr 2 im. Ludwiki Wawrzyńskiej
– szkoły podstawowe: Szkoła Podstawowa nr 1 im. Władysława Jagiełły Szkoła Podstawowa nr 2 im. Władysława Broniewskiego Szkoła Podstawowa nr 3 im. mjr. Henryka Sucharskiego Szkoła Podstawowa im. Janusza Korczaka w Rogajnach Szkoła Podstawowa z Oddziałami Integracyjnymi w Zielonce Pasłęckiej
– szkoły średnie: Zespół Szkół w Pasłęku (w jego skład wchodzą: Liceum Ogólnokształcące im. Bohaterów Grunwaldu, 1 Technikum, 1 Branżowa Szkoła I Stopnia i Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych) Zespół Szkół Ekonomicznych i Technicznych w Pasłęku Zespół Szkół Zawodowych w Pasłęku
Wspólnoty wyznaniowe mały|Ewangelicki kościół św. Jerzego i zarazem cerkiew prawosławna cerkiew św. Onufrego Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe: Kościół Chrześcijan Baptystów: placówka w Pasłęku Kościół Ewangelicko-Augsburski: filiał parafii w Ostródzie – kościół św. Jerzego, ul. Bohaterów Westerplatte 11a Kościół greckokatolicki: parafia Narodzenia Najświętszej Maryi Panny Kościół rzymskokatolicki: parafia bł. Jerzego Matulewicza parafia św. Józefa Kościół Zielonoświątkowy: zbór w Pasłęku Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny: parafia św. Onufrego Świadkowie Jehowy: zbór Pasłęk (Salą Królestwa ul. Strażacka 8A)
Ciekawostki Taksówkarze z Pasłęka byli inspiracją do nakręcenia filmu „Wielki Szu” w reżyserii Sylwestra Chęcińskiego. Miejscowość ze względu na jej dobrze zachowaną starówkę porównuje się z miastem RothenburgRothenburg Wschodu (Wschodniopruski Rothenburg)
.