Ustrój polityczny Włoch opiera się na uchwalonej 22 grudnia 1947 Konstytucji Republiki Włoskiej oraz ustawach konstytucyjnych. Włochy są demokratyczną republiką parlamentarną z elementami demokracji bezpośredniejWeto ludowe i inicjatywa ludowa.. Na straży przestrzegania ustawy zasadniczej stoi Sąd Konstytucyjny. Do głównych zasad systemu politycznego należą republikanizm, demokracja, parlamentaryzm, decentralizacja, praworządność oraz silna pozycja praw i wolności jednostki. Władzę ustawodawczą sprawuje dwuizbowy Parlament, a wykonawczą Prezydent Republiki i Rada Ministrów. Sądownictwo powszechne należy do sędziów pokoju, trybunałów zwykłych, sądów apelacyjnych i Sądu Kasacyjnego. Gwarantem ich autonomiczności i niezawisłości jest Najwyższa Rada Sądownictwa. System uzupełniają sądy administracyjne – regionalne trybunały administracyjne i Rada Stanu oraz prokuratura, związana z sądownictwem powszechnym. Formalnie jednak konstytucja nie wypowiada się o monteskiuszowskiej zasadzie trójpodziału władzy. Włochy są państwem unitarnym, a zarazem silnie zdecentralizowanym, określanym wręcz jako zregionalizowane. Kraj podzielony jest na dwadzieścia regionów, w tym pięć o statusie specjalnym z szerokim zakresem autonomii.

Konstytucja

Włoska ustawa zasadnicza jest zaliczana do modelowych rozwiązań konstytucjonalizmu europejskiego okresu powojennego. Weszła w życie 1 stycznia 1948, po uprzednim uchwaleniu w dniu 22 grudnia 1947. Twórcą Konstytucji (wł. Costituzione della Repubblica Italiana) była wyłoniona w wyborach powszechnych z 2 czerwca 1946 Konstytuanta (wł. Assemblea Costituente della Repubblica Italiana). Uzupełnieniem włoskiej ustawy zasadniczej są ustawy konstytucyjne, przyjmowane w takim samym trybie jak poprawki do Konstytucji. Obecna Konstytucja, na którą składa się ok. 150 artykułów, należy do najobszerniejszych spośród europejskich ustaw zasadniczych.

Główne zasady ustrojowe zawarte w pierwszej części ustawy zasadniczej to: demokratyzm, parlamentaryzm, decentralizacja władzy, praworządność i jej gwarancje oraz prawa i wolności jednostki. Podobnie jak w przypadku Republiki Federalnej Niemiec przyczyną umieszczenia w konstytucji szczegółowych i rozbudowanych definicji zasad ustrojowych było dążenie do radykalnego zerwania z systemem faszystowskim.

Procedura zmiany Włoska Konstytucja ma charakter sztywny. Jej zmiana wymaga nadzwyczajnej procedury w postaci dwukrotnego uchwalenia poprawek przez każdą z izb Parlamentu. Między głosowaniami w obu izbach musi minąć minimum trzy miesiące. Głosowanie w izbie wyższej obarczone jest wymogiem większości bezwzględnej. Ponadto na żądanie 20% członków jednej z izb, pięciuset tysięcy wyborców lub pięciu rad regionalnych władze zobowiązane są do zorganizowania referendum zatwierdzającego zmiany. Wnioski takie nie mogą być jednak składane, jeśli w drugim głosowaniu w każdej z izb osiągnięta została większość 2/3 głosów.

Struktura Konstytucji Obecna włoska ustawa zasadnicza ujęta została w następującą strukturę: Zasady Podstawowe (wł. Principi fondamentali) Prawa i Obowiązki Obywateli (wł. Diritti e Doveri dei Cittadini) Ustrój Republiki (wł. Ordinamento della Repubblica) Parlament (wł. Il Parlamento) Prezydent Republiki (wł. Il Presidente della Repubblica) Rząd (wł. Il Governo) Rada Ministrów (wł. Il Consiglio dei Ministri) Administracja Publiczna (wł. La Pubblica Amministrazione) Organy Pomocnicze (wł. Gli organi ausiliari) Sądownictwo (wł. La Magistratura) Regiony, Prowincje, Gminy (wł. Le Regioni, le Province, i Comuni) Gwarancje Konstytucyjne (wł. Garanzie Costituzionali) Postanowienia Przejściowe i Końcowe (wł. Disposizioni Transitorie e Finali).

Sąd Konstytucyjny thumb|Palazzo della Consulta – siedziba Sądu Konstytucyjnego

Włoski Sąd Konstytucyjny (wł. Corte Costituzionale della Repubblica Italiana, znany też jako Corte Costituzionale – Trybunał Konstytucyjny) jest pierwszym powojennym trybunałem konstytucyjnym w Europie. Wbrew nazwie, zgodnie z literą Konstytucji nie stanowi on części władzy sądowniczej, lecz jest organem politycznym, funkcjonującym poza systemem sądów powszechnych. W jego skład wchodzi piętnastu sędziów – pięciu nominowanych przez prezydenta, pięciu nominowanych przez obradujące wspólnie obie izby Parlamentu, trzech wybieranych przez Trybunał Kasacyjny, jeden przez Radę Stanu i jeden przez Trybunał Obrachunkowy. Dziewięcioletnia kadencja nie może być powtarzana, a funkcji sędziego Trybunału nie wolno łączyć z innymi funkcjami państwowymi. Zakres kompetencji Trybunału obejmuje kontrolę procedury uchwalania i zgodności aktów normatywnych z ustawą zasadniczą, rozstrzyganie sporów kompetencyjnych oraz egzekwowanie odpowiedzialności konstytucyjnej. W kwestii zgodności z zasadami Konstytucji kontroli Trybunału podlegają: ustawy konstytucyjne (w zakresie procedury ich uchwalania); ustawy zwykłe; dekrety i tymczasowe rozporządzenia z mocą ustawy; ustawy regionalne.

Włoski Sąd Konstytucyjny rozstrzyga spory kompetencyjne pomiędzy: władzami państwa; państwem a regionem; regionami.

Ponadto Trybunał jest organem przed którym odpowiedzialność za zdradę stanu lub pogwałcenie Konstytucji ponosi Prezydent Republiki. Procedurę postawienia go przed Trybunałem rozpoczyna Parlament na wspólnym posiedzeniu obu izb (izby wyższej i izby niższej). Uchwalenie stosownego wniosku wymaga bezwzględnej większości głosów. W tym wypadku Trybunał pracuje w składzie poszerzonym o szesnastu członków wylosowanych spośród obywateli posiadających bierne prawo wyborcze w wyborach do Senatu.

Parlament

Włoski Parlament (wł. Parlamento Italiano) jest dwuizbowy, tworzy go Izba Deputowanych (wł. Camera dei Deputati) oraz Senat (wł. Senato della Repubblica). Obie izby stanowią polityczną reprezentację suwerennego ludu, wyjątkiem od tej zasady jest możliwość mianowania pięciu senatorów dożywotnich za wybitne zasługiArt. 59 Konstytucji.. Parlamentarzyści reprezentują naród i nie wiążą ich żadne dyrektywyArt. 67 Konstytucji.. Obie izby mają podobną strukturę wewnętrzną, a ich członkom przysługuje immunitetArt. 68 Konstytucji. oraz prawo do wynagrodzeniaArt. 69 Konstytucji.. Jednakowe są także reguły funkcjonowania Izby Deputowanych i Senatu – jawne obradyZ zastrzeżeniem możliwości ich utajnienia., wymóg zwykłej większości i zachowania kworum w głosowaniach oraz struktura wewnętrznaPrzewodniczący, prezydium i komisje..

Struktura W obu izbach Parlamentu wyróżnia się z następujące elementy strukturalne: przewodniczących (Przewodniczący Izby Deputowanych – wł. Presidente della Camera dei deputati i Przewodniczący Senatu – wł. Presidente del Senato della Repubblica) – reprezentują izby, kierują ich pracami, przyjmują projekty ustaw, wnioski, zapytania i interpelacje, decydują o przesyłaniu projektów do prac komisji; prezydia (wł. Presidenza) – w skład prezydium wchodzi przewodniczący izby, czterech zastępców, trzech kwestorów i ośmiu sekretarzy. Prezydia rozstrzygają kwestie administracyjne; komitety (wł. Giunta); Komitety ds. regulaminowych; Komitety ds. wyborczych i immunitetu; Komitet ds. odpowiedzialności deputowanych – w Izbie Deputowanych; Komitet ds. europejskich – w Senacie; komisje (wł. Commissione) – po trzynaście dla każdej z Izb. Ich członkowie delegowani są po równej liczbie z każdej partii do danej komisji. Komisje dzielą się na: problemowe; specjalne; nadzwyczajne.

Kadencja Od 1963 okres kadencji dla obu izb biegnie równolegle i wynosi równo pięć lat. Wybory do obu izb nowego parlamentu muszą się odbyć w maksymalnie 70 dni od momentu zakończenia kadencji poprzedniego parlamentu. Nowo wybrany parlament musi się spotkać w maksymalnie 20 dni od momentu wyborów. Do czasu ukonstytuowania się nowego parlamentu stary zachowuje wszystkie swoje kompetencje.

Sesje Parlamentu dzielą się na zwyczajne i nadzwyczajne. Pierwsze rozpoczynają się w pierwszy nieświąteczny dzień lutego i października, natomiast drugie wymagają inicjatywy jednego z przewodniczących izb, 1/3 członków parlamentu lub Prezydenta Republiki. Skrócenie kadencji następuje aktem Prezydenta na wniosek członków Rady Ministrów i za ich kontrasygnatą. W przypadku uruchomienia owej procedury istnieje konstytucyjny wymóg wysłuchania przewodniczących. Kadencja parlamentu nie może być przez nikogo przedłużona w czasie pokoju.

Wybory Parlamentarzyści wybierani są w wyborach równych, tajnych, powszechnych, bezpośrednich i w głosowaniu osobistymArt. 48, 56, 57 i 58 Konstytucji.. Zróżnicowany jest natomiast wiek zapewniający prawa wyborcze. Do Izby Deputowanych wynosi on 18 lat (czynne) i 25 (bierne), zaś do Senatu odpowiednio 25 i 40 lat. Ponadto senatorem dożywotnim zostaje każdy były Prezydent Republiki.

Izba Deputowanych thumb|Izba Deputowanych

Włoska Izba Deputowanych liczy 400 członków. Zgodnie z obowiązującą od 2006 ordynacją wyborczą 12 posłów wybierają Włosi mieszkający poza granicami kraju. Wybory w okręgach jednomandatowych pozostały w okręgu Dolina Aosty (1 mandat) i Trydencie-Górnej Adydze (5 mandatów), zaś pozostałych wybiera się w okręgach wielomandatowych. W wyborach mogą startować zarówno pojedyncze listy, jak też koalicje (na zasadzie blokowania list). W razie nieuzyskania przez partię zwycięską 340 mandatów stosuje się tzw. premię większościową, która wyrównuje zdobyte przez nią miejsca w Izbie do tej liczby. Szczegółowe zasady rejestracji ugrupowań i przebiegu głosowania reguluje ordynacja z 4 sierpnia 1993, znowelizowana 21 grudnia 2005.

Senat

Ordynacja wyborcza do Senatu z 1993 jest w swym charakterze zbliżona do ordynacji w wyborach do Izby Deputowanych. Od czasu wyborów w 2006 również do tej izby senatorów (oprócz zagranicy, a także dwóch regionów z mniejszościami językowymi) wybiera się w okręgach wielomandatowych, odpowiadających w tym wypadku regionom. Próg wyborczy funkcjonuje na poziomie okręgu i wynosi 8% dla pojedynczych ugrupowań i 20% dla koalicji. Również w przypadku Senatu funkcjonuje premia większościowa, ale wynosi ona 55% i stosowana jest na poziomie okręgu, a nie całego kraju, jak w przypadku Izby Deputowanych.

Funkcja ustawodawcza Na mocy wprowadzonej w 2001 roku zmiany w Konstytucji utworzono wykaz siedemnastu zagadnień, w których Parlament otrzymał monopol prawodawczy oraz wykaz ponad dwudziestu zagadnień, w których uprawniony jest do regulowania obowiązujących w nich zasad podstawowychArt. 117 Konstytucji.. Pozostałe regulacje należą do kompetencji władz regionów, co ustawa zasadnicza określa jako ustawodawstwo konkurencyjne.

Kompetencje i prawa Parlamentu w zakresie funkcji ustawodawczej: upoważnienie Prezydenta do ratyfikacji umów międzynarodowychArt. 80 Konstytucji.; upoważnienie Rady Ministrów do wydawania dekretów z mocą ustaw i ich przekształcanie w ustawyArt. 76 i 77 Konstytucji.; przekształcanie tymczasowych rozporządzeń z mocą ustawy w ustawyArt. 77 ust. 2 Konstytucji.; prawo inicjatywy ustawodawczej; uchwalanie ustaw.

Funkcja kontrolna Kompetencje i prawa Parlamentu w zakresie funkcji kontrolnej: procedura odpowiedzialności ministrów przed ParlamentemArt. 95 Konstytucji.; udzielanie wotum zaufania Radzie Ministrów przez obie izby; przeprowadzanie debat i formułowanie ocen na temat poczynań Rady Ministrów; możliwość zarządzania dochodzeń w sprawach stanowiących interes publicznyArt. 82 Konstytucji.; rozpatrywanie sprawozdań z kontroli wykonywania budżetu sporządzanych przez Trybunał Obrachunkowy; możliwość kierowania zapytań przez parlamentarzystów wobec członków Rady Ministrów w określonych sprawach; możliwość zgłaszania interpelacji; szerokie uprawnienia kontrolne stałych komisji parlamentarnych.

Rada Ministrów thumb|upright|Premier Giorgia Meloni

Powoływanie i skład