Żywiec () – miasto w południowej Polsce, w województwie śląskim, siedziba władz powiatu żywieckiego. Stanowi gminę miejską.
Według danych z 31 grudnia 2022 miasto liczyło 29 878 mieszkańców.
Położenie Żywiec leży w południowej Polsce, w województwie śląskim, w głębokim obniżeniu śródgórskim – Kotlinie Żywieckiej, nad łączącymi się w pobliżu centrum miasta rzekami Sołą i Koszarawą, nad Jeziorem Żywieckim, na wysokości 345–350 m n.p.m.
Żywiec leży w historycznej Małopolsce, w dawnej ziemi krakowskiej, w ramach której stanowił pierwotnie część kasztelanii oświęcimskiej. W czasach przynależności do księstwa cieszyńskiego, a następnie księstwa oświęcimskiego był przejściowo administracyjnie związany z księstwami śląskimi. Jest głównym ośrodkiem miejskim regionu kulturowego znanego jako Żywiecczyzna.
Miasto graniczy z gminami: Czernichów, Gilowice, Lipowa, Łękawica, Łodygowice, Radziechowy-Wieprz, Świnna.
Według danych z 2002 r. Żywiec miał powierzchnię 50,5 km², w tym: użytki rolne 45%, użytki leśne 17%. Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 50,54 km². Miasto stanowi 4,9% powierzchni powiatu żywieckiego.
W latach 1945–1975 miasto administracyjnie należało do województwa krakowskiego, natomiast w latach 1975–1998 do województwa bielskiego...
Warunki naturalne Centrum znajduje się na wysokości około 345–350 m n.p.m. Najniżej położonymi terenami są okolice zajezdni MZK – ok. 340 m n.p.m. (poniżej maksymalnego poziomu Jeziora Żywieckiego), a najwyżej północno-wschodnie krańce, w rejonie Jaworzyny w Beskidzie Małym – ok. 830 m n.p.m. Najbardziej wyróżniające się szczyty górskie widoczne z okolic miasta to: pobliski Grojec (612 m n.p.m.), Łyska (614 m n.p.m.), Pilsko (1557 m n.p.m.), Babia Góra (1725 m n.p.m.), Lipowska (1324 m n.p.m.), Wielka Rycerzowa (1226 m n.p.m.), Romanka (1365 m n.p.m.), Wielka Racza (1236 m n.p.m.) oraz Skrzyczne (1257 m n.p.m.).
Do 1940 r. miejscem o najniższej zarejestrowanej temperaturze w Polsce –40,6 stopni Celsjusza był Żywiec. Taka temperatura wystąpiła w 1929 r. Stracił to miano w 1940 r. na rzecz Siedlec, gdzie zarejestrowano temperaturę –41 stopni Celsjusza.
Przyroda thumb|Zabytkowa topola biała Do obiektów przyrodniczych należą: północno-zachodnie fragmenty Grojca – stanowiska bardzo rzadkich i ginących gatunków roślin, np.: obuwik pospolity – najbardziej okazały przedstawiciel rodzimych storczykowatych, tojad lisi – roślina znana w Polsce tylko z kilku stanowisk; torfowisko wysokie na zachodnich zboczach Grojca, ze stanowiskiem owadożernej rosiczki okrągłolistnej; rezerwat przyrody „Grapa”, chroniący zachowane na stromych zboczach fragmenty lasów grądowych o charakterze naturalnym; park zamkowy z licznymi okazami sędziwych, rodzimych i egzotycznych drzew, w tym wielu o randze pomników przyrody; inne pomniki przyrody, w tym jedna z najstarszych topól białych w Polsce, datowana na 1800–1830 r. rosnąca przy ul. Paderewskiego 10a.
Ochrona środowiska Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia w 2016 roku Żywiec został sklasyfikowany jako miasto o najbardziej zanieczyszczonym powietrzu w Unii Europejskiej.
Nazwa thumb|Żywiec na mapie księstwa oświęcimskiego i zatorskiego – mapa Abrahama Orteliusa z 1603 r. Pierwsze wzmianki w XIV wieku jako Zivicz (1326), Zipscha (1327) lub Ziwcza (1335, 1346–1358). W wieku XV Zywiec (1445), na Zywczy (1460). Nazwę miejscowości w zlatynizowanych staropolskich formach Zywyecz oraz Antiqua Zywyecz wymienia w latach 1470–1480 Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis. Długosz w dziele tym wymienia również jako osobne miejscowości dzisiejsze dzielnice Żywca, które w procesach urbanizacyjnych zostały wchłonięte przez miasto: Zabłocie jako Zablocze oraz Moszczanicę jako Mosczennycza. Na mapach Stanisława Porębskiego z 1563 i Abrahama Orteliusa z 1603 roku miasto nazwane jest Ziwiecz.
Nazwa prawdopodobnie wywodzi się od rzeczownika „żywiec”, staropolskiego określenia żywego inwentarza, co ilustruje głowa tura w herbie. Nawiązuje do powszechnej w Żywcu niegdyś hodowli bydła, owiec i trzody chlewnej oraz ich uboju. Kolejna wersja podaje ten sam źródłosłów, ale trochę inaczej go tłumaczy. Wskazuje bowiem, że nazwa miasta wywodzi się od wypasania inwentarza gospodarskiego na żołędziach w pobliskich lasach oraz żywienia ich tym sposobem.
Istnieje również lokalna legenda, która głosi, że nazwa miejscowości wywodzi się od imienia słowiańskiej bogini pogańskiej z głową tura – Żywii. Cytuje ją Jan Nepomucen Gątkowski w swojej książce Rys dziejów księstwa oświęcimskiego i zatorskiego wydanej we Lwowie w 1867 roku. Podaje, że nazwa pochodzi „od wyrazu Żywie (Szywa) bożyszcza pogańskiego z głową tura – czyli woła, jaka jest w herbie miasta. Mieszkaniec bowiem jeden z tej okolicy był tak silny, iż złapawszy tura, przebił mu nozdrze gałęzią i przyprowadził go jak cielę na pierścionku do gminy”. Legenda ta istnieje również w wersji niemitologicznej, podając, że pod miastem złapano żywcem żubra i ofiarowano go księciu oświęcimskiemu, który w zamian nadał miastu herb z głową żubra na niebieskim polu.
W 1440 r. wzmiankowany jest jako Salbchus, a w 1445 r. jako Zeywissch[em], następnie w 1590 jako Seypusch, później Saybusch, prawdopodobnie przekształcenie formy Saubusch, od Sau (świnia) i Busch (busz, krzak). Andrzej Komoniecki w Dziejopisie Żywieckim tłumaczył pochodzenie niemieckiej nazwy miasta w następujący sposób:
Historia Średniowiecze thumb|Wzgórze Grojec
Kolebka Żywca to wzgórze Grojec (612 m n.p.m.), które zostało zasiedlone w czasach starożytnych przez Celtów. Istniała na nim wczesnośredniowieczna warownia. Na początku XV w. została ona przekształcona w zameczek myśliwski rozbójniczej rodziny Skrzyńskich herbu Łabędź. W 1462 r. zameczek został zniszczony przez wojska Kazimierza Jagiellończyka. Historycznie miejscowość była częścią księstwa oświęcimskiego.
Żywiec powstał na przełomie XIII i XIV w. Najstarsze wzmianki związane są z miejscową parafią katolicką. Pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1308 r. Po raz kolejny wzmiankowana została w spisie świętopietrza parafii dekanatu Oświęcim diecezji krakowskiej z 1326 r. pod nazwą Zivicz. Ówczesny Żywiec, będący częścią najpierw księstwa cieszyńskiego, a od 1315/1316 księstwa oświęcimskiego, znajdował się w nieco innym miejscu – na terenie późniejszej wioski Stary Żywiec, zalanej w roku 1966 wodami Jeziora Żywieckiego. W 1327 książę Jan I Scholastyk oddał księstwo oświęcimskie w lenno Królestwu Czech, a w towarzyszącym dokumencie z dnia 24 lutego wymieniono również miasteczko (oppidum) Żywiec (Zipscha). thumb|Rynek w Żywcu Żywiec po raz kolejny wymieniony został w łacińskim dokumencie lennym wystawionym 24 lutego 1327 r. w Bytomiu jako miejscowość lokowana na prawie polskim iure polonico w zlatynizowanej formie Zipscha. Umieszczony w gronie innych miejscowości znajdujących się na terenie księstwa oświęcimskiego – miasteczek (oppida, na prawie zwyczajowym, polskim): Kęty (Kant), Wadowice (Wadowicz) i Spytkowice (Spitkowicz) oraz lokowanych na zachodnim prawie lokacyjnym Oświęcimia (Osswencin) oraz Zatora (Zathor).
W związku z częstymi powodziami, miasto lokowano ponownie w innym miejscu – na wyżej położonym terenie, u ujścia Koszarawy do Soły, gdzie obecnie znajduje się jego historyczne centrum. Uczynił to 10 września 1448 książę Przemysław toszecki, który nadał wówczas Żywcowi prawo magdeburskie.
W 1457 r. księstwo oświęcimskie zostało sprzedane polskiemu królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi, tracąc swoją niezależność i stając się integralną częścią Polski, a jego tereny zostały ponownie, już na stałe, zintegrowane z Małopolską (w tym Żywiec). Zamek w Żywcu, należący do książąt oświęcimskich, stał się własnością polskiego króla. Do początku XVII w. Żywiec należał do powiatu śląskiego województwa krakowskiego (ziemi krakowskiej), jako część prowincji małopolskiej, natomiast w rejestrze do podatku podymnego z 1676 powiat o tej nazwie już ten nie występował, a miasto zostało w nim przedstawione w rubryce dotyczącej terenu księstwa oświęcimskiego i zatorskiego w składzie województwa krakowskiegoRegestr pogłównego prowincyi małopolskiey 1676, Biblioteka Książąt Czartoryskich, rękopis nr 1099..
Panowanie Komorowskich: 1467–1624 thumb|Żywiec w granicach Korony Królestwa Polskiego jako Żywiecz na mapie Wacława Grodzieckiego wydrukowanej w 1592 roku thumb|Stary Zamek – ośrodek administracyjny państwa żywieckiego w XVI wieku, obecnie Muzeum Miejskie w Żywcu W 1467 r. Kazimierz Jagiellończyk nadał dobra żywieckie – zwane odtąd państwem żywieckim (i należące do ziemi krakowskiej) – w dziedziczne władanie rodowi Komorowskich herbu Korczak. Była to nagroda za pomoc w ukróceniu rozbójniczej działalności Skrzyńskich i wsparcie w wyprawie króla na Węgry.
Piotr Komorowski, pierwszy właściciel państwa, wkrótce zmienił orientację polityczną i poparł króla Węgier, Macieja Korwina, który sprzymierzył się z zakonem krzyżackim przeciw Polsce. W 1477 r. Kazimierz Jagiellończyk podjął przeciwko Komorowskim akcję zbrojną zakończoną m.in. zniszczeniem zamku w Żywcu. Udało im się jednak uzyskać królewskie przebaczenie i mogli dalej panować na Żywiecczyźnie. W 1512 r. Zygmunt I Stary uwolnił miasto od czopowego, a w 1518 r. nadał mu przywileje organizowania dwóch jarmarków na święto trzech króli oraz na św. Wawrzyńca.
W 1447 r. w miejscowości miał miejsce pożar, a drewniana zabudowa została w znacznej części spalona wraz z drewnianym kościołem. W latach 1515–1542 zbudowano w mieście murowany kościół parafialny w Żywcu, którego uposażenie ze środków Jana Komorowskiego zatwierdził w 1550 król polski Zygmunt August. W 1542 roku w mieście powstał także pierwszy szpital zorganizowany w domu darowanym miastu na ten cel przez mieszczanina Marcina Halamę, który finansowali później z własnych środków Jan Spytek oraz Wawrzyniec Komorowski. W 1537 Komorowscy nadali miastu prawo wyrabiania słodu na piwo oraz wódkę wraz z prawem wyszynku, a w 1548 powstał pierwszy miejski browar. W 1558 roku Jan Komorowski ufundował szkołę, którą podpalił w 1676 roku „złośliwy uczeń Kazimierz Świerczkiewicz z Rybarzowic” odbudowaną później przez jego ojca.
W 1541 r. została uruchomiona łaźnia miejska, w związku z czym ulica, przy której się znajdowała, otrzymała nazwę Łaziebnej. Po otwarciu przy niej warsztatów garbarzy, została przemianowana na GarbarskąOd 1945 ul. Stefanii Sempołowskiej..
Na mocy dokumentu wydanego przez księcia oświęcimskiego Przemysława 13 września 1448 r. w posiadanie Żywca wszedł las Kabat, położony na lewym brzegu Soły pomiędzy potokami Kiemlichowiec i Sienna, sięgający granicy z Dolną Lipową. Kwestia lasu była powodem sporów z mieszkańcami sąsiedniej wsi Zabłocie, którzy po części karczowali las miejski i urządzali na jego miejscu pola uprawne. 12 listopada 1554 r. Jan Komorowski wyznaczył nowe granice lasu, od strony Zabłocia powstały graniczne kopce, natomiast od strony Pietrzykowic granicę oparto na potoku Kiemlichowiec. W związku ze zmniejszeniem w ten sposób terenu przynależącego do Żywca, Komorowski w zamian wówczas przyłączył do miasta obszar o nazwie Łączki, zlokalizowany wzdłuż brzegu Soły i będący do tej pory częścią Zabłocia. Przy nowej granicy z Zabłociem żywczanie zbudowali stawy – duży staw Borowy oraz pięć stawów Gołubowskich, do których woda była dostarczana przez rowy biegnące przez pola Zabłocia. W 1608 Mikołaj Komorowski wyłączył z terenu lasu Kabat przyznanego Żywcowi jego południową część, na którym założył wówczas nową wieś Sienna.
8 marca 1562 Jan Komorowski nadał miastu las Kiełbasów, jak również pole Okle oraz Łyskę. Z biegiem czasu granice tych posiadłości uległy mocnemu zmniejszeniu w wyniku przejmowania ich części pod pola uprawne gospodarzy z sąsiadujących z nimi wsi Jeleśnia, Sporysz i Świnna.