Ekstaza świętego Franciszka (inny tytuł Święty Franciszek otrzymujący stygmaty) – obraz olejny przedstawiający św. Franciszka z Asyżu, którego autorstwo przypisuje się hiszpańskiemu malarzowi greckiego pochodzenia Dominikosowi Theotokopulosowi, znanemu jako El Greco.
Dzieło, odkryte przypadkowo w 1964 r. w Kosowie Lackim przez Izabellę Galicką i Hannę Sygietyńską, znajduje się w zbiorach Muzeum Diecezjalnego w Siedlcach, a wyeksponowane publicznie zostało dopiero po czterdziestu latach od odkrycia.
Kontrowersje wokół autorstwa Mimo badań i ekspertyz spór o autentyczność dzieła trwa niemal nieprzerwanie od chwili przypisania mu autorstwa El Greca. Jednakże nie ma żadnych informacji, by takie ekspertyzy lub badania były prowadzone poza Polską lub przez zagranicznych specjalistów zajmujących się twórczością El Greca.
Odkrycie obrazu było wielką sensacją i spowodowało liczne wizyty historyków i znawców sztuki, którzy w większości kwestionowali autorstwo dzieła, m.in. prof. Marek Rostworowski, prof. Stanisław Lorentz, prof. Jan Białostocki, Anna Dobrzycka.
W 1967 roku, w atmosferze powszechnego niedowierzania co do autorstwa obrazu, pojawił się w katalogu poznańskiej wystawy „Malarstwo hiszpańskie XIV–XVIII wieku w zbiorach polskich” komentarz jej kuratorki, Anny Dobrzyckiej: Niezręczność i sztywność rysunku nie pozwalają przypisać [go] ani mistrzowi [El Greco], ani jego kręgowi. Podobne opinie wyrażały wówczas inne autorytety w dziedzinie historii sztuki, m.in. Jan Białostocki i Marek Rostworowski.
W 1974 roku przeprowadzono badania (m.in. mikrochemiczne, rentgenowskie i spektrograficzne) oraz konserwację obrazu w Pracowni Konserwacji Zabytków w Warszawie, wykonane przez Zofię Marconi-Blizińską i Marię Blizińską-Orthwein pod kierunkiem prof. Bohdana Marconiego. 13 stycznia 1974 roku Piotr Rudniewski powiadomił Izabellę Galicką i Hannę Sygietyńską, że podczas badania dolnej części obrazu odkryto (pod domalowaną z wierzchu sygnaturą A. van Dück) pisaną grecką minuskułą sygnaturę „Domenikos Theotokop”, która została uznana za podpis El Greca.
Na tej podstawie, z uwzględnieniem wyników innych badań, trzyosobowa komisja Ministerstwa Kultury i Sztuki powołana przez ministra Józefa Tejchmę, stwierdziła 30 września 1974 roku, że obraz jest oryginalnym dziełem El Greca. W skład komisji weszli: prof. Jan Białostocki z Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego, Alfred Majewski – generalny konserwator zabytków i kierownik Zakładu Historii Architektury Powszechnej Politechniki Krakowskiej – i prof. Juliusz Starzyński z UW, dyrektor Państwowego Instytutu Sztuki PAN. Komisja obradowała w mieszkaniu Marii Orthwein, obecni byli także bp Jan Mazur, bp Wacław Skoromucha, ks. Tadeusz Kulik, Izabella Galicka i Hanna Sygietyńska.
W 2014 roku dr Mieczysław Morka – historyk sztuki, były pracownik Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk, który w latach 90. zakwestionował autentyczność obrazów z tzw. kolekcji Porczyńskich – podważył autorstwo Ekstazy świętego Franciszka, co przyczyniło się do zlecenia kolejnych badań przez dyrekcję Muzeum Diecezjalnego w Siedlcach.
Według dr. Morki obraz został zinwentaryzowany już w latach 1952–1954, lecz prowadzący wówczas spis historyk sztuki Bogusław Kopydłowski przypisał jego autorstwo holenderskiemu malarzowi Gerritowi van Honthorstowi. Według relacji Izabelli Galickiej Bogusław Kopydłowski we wstępnej inwentaryzacji nawet jednym słowem nie wspomniał o obrazie św. Franciszka w Kosowie, a co dopiero o przypisaniu go Honthorstowi (...) Bogusław Kopydłowski był historykiem sztuki, kustoszem w Muzeum Narodowym w Warszawie, nigdy nie wziąłby El Greca za Honthorsta, Flamanda. W archiwach nie zachowały się żadne dokumenty z inwentaryzacji przeprowadzonej przez Bogusława Kopydłowskiego, przez co nie można potwierdzić informacji doktora Morki.
Swoje stanowisko dr Morka podtrzymał na konferencji prasowej 22 czerwca 2015 roku w Muzeum Diecezjalnym w Siedlcach, poświęconej wynikom ekspertyz obrazu przeprowadzonych po wystawie „Jednego obrazu” w Zamku Królewskim w 2014 roku. Informację Piotra Frączka z Laboratorium Analiz i Nieniszczących Badań Obiektów Zabytkowych przy Muzeum Narodowym w Krakowie oraz prof. Iwony Szmelter z Wydziału Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki ASP w Warszawie, że obraz jest niewątpliwie oryginałem autorstwa El Greca, dr Morka skomentował słowami: Nie udało się ponad wszelką wątpliwość stwierdzić, czy podpis na obrazie jest autentyczny.
Opis obrazu thumb|Ekstaza świętego Franciszka – detal obrazu Obraz o wymiarach 102 × 75 cm został namalowany techniką olejną na płótnie.
Święty jest przedstawiony w momencie otrzymania stygmatów. Franciszek jest ukazany od kolan, pochylony do przodu, zwrócony w 3/4 w kierunku jasnego, bijącego z lewej strony światła; wpatrzony w niebo, ma łzy w oczach. Jego postać jest nienaturalnie wydłużona, ma rozłożone ręce w geście oddania się Bogu. Szatę świętego stanowi habit zakonny z szerokimi pofałdowanymi rękawami i kołnierzem z kapturem, przepasany podwójnym sznurem z węzłem. W tle widoczny jest zarys góry La Verna. Pod prawą ręką Franciszka znajduje się czaszka – atrybut marności. Kolorystyka obrazu określana jest jako zimna. Tak ujęta kompozycja z roziskrzonym światłem i niezwykłą kolorystyką czynią postać św. Franciszka ekstatyczną, niezwykle uduchowioną.
Malarz umieścił na obrazie dwa źródła światła: pierwsze silnie oświetla postać świętego Franciszka, drugie bije z obłoku tuż przed jego twarzą.
W połowie lat 70. XX w. polski kardiolog prof. Jan Kwoczyński opublikował własną hipotezę, iż osoba, która pozowała malarzowi Ekstazy świętego Franciszka, cierpiała na zespół Marfana – wrodzone zaburzenie tkanki łącznej. Jego zdaniem świadczą o tym „pająkowaty” wygląd palców i błyszczące soczewki oczu. Ponadto zauważył duże podobieństwo postaci św. Franciszka do postaci jednego z pasterzy na obrazach Pokłon pasterzy Jacopa Bassano i Francesca Bassano, które powstały w zbliżonym okresie, co może skłonić do przypuszczenia, że do wszystkich trzech obrazów pozowała ta sama osoba. Owa medyczna hipoteza wpisywała się w nurt sięgających XIX w. dociekań wokół przyczyn charakterystycznie wydłużonego wyglądu postaci z obrazów El Greca, jednak teorie o wpływie czynników niezależnych od świadomego zamysłu twórcy na jego dzieła spotykały się ze zdecydowaną krytyką znawców sztuki.
W 2009 roku wartość dzieła szacowano na kilka milionów dolarów amerykańskich, w 2016 r. podano wartość 5 mln USD.
Losy obrazu Od roku 1964
W 1964 r. na obraz wiszący na ścianie plebanii Parafii Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Kosowie Lackim natrafiły Izabella Galicka i Hanna Sygietyńska, pracownice Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk, które sporządzały inwentaryzację zabytków sztuki powiatu sokołowskiego. Rok później Galicka i Sygietyńska opisały obraz w Katalogu zabytków sztuki w Polsce jako dzieło przypisywane warsztatowi El Greca, a w 1966 r. w artykule pt. „Nieznany obraz w Kosowie z serii franciszkańskiej El Greca” opublikowanym w Biuletynie Historii Sztuki. Poszukując potwierdzenia swych przypuszczeń, zwróciły się listownie do hiszpańskiego historyka sztuki Joségo Gudiola z Instituto Amatller de Arte Hispánico w Barcelonie, który odpisał:
5 maja 1966 r. dla Polskiej Kroniki Filmowej nakręcono materiał dokumentalny na temat obrazu El Greca, wyemitowany 17 maja pod tytułem Czy prawdziwy El Greco?.
Pierwsze informacje w prasie na temat odkrycia pojawiły się 1 kwietnia 1967 r. w trzech gazetach: na pierwszej stronie „Trybuny Ludu”, w „Słowie Powszechnym” (El Greco w Kosowie Lackim?) i w „Dzienniku Bałtyckim” pod tytułem Sensacyjne odkrycie; Obraz pędzla El Greca na plebanii podlaskiej. Inne czasopisma uznały artykuły za primaaprilisowy żart.
5 kwietnia 1967 r. główny konserwator zabytków województwa warszawskiego Wacław Kowalczuk-Kochanowski wpisał obraz do rejestru zabytków z następującym opisem:
Oficjalnie obraz był wówczas własnością ks. kanonika Władysława Stępnia, proboszcza parafii Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Kosowie Lackim, co zmniejszało ryzyko jego konfiskaty przez państwo, np. w sytuacji zadłużenia parafii. 1 czerwca 1967 roku został poddany wstępnym oględzinom przez prof. Bohdana Marconiego, a następnie badaniu warstwy malarskiej przez Piotra Rudniewskiego, które wykazało silne przemalowanie górnego narożnika obrazu. Na krótko przed śmiercią ks. Stępień sporządził testament, w którym m.in. zapisał obraz parafii kosowskiej. Po śmierci 5 lutego 1968 roku ks. Stępnia obraz został niemal natychmiast zabrany z jego pokoju przez bp. Wacława Skomoruchę i ks. Barbasiewicza (działających z upoważnienia i na polecenie bp. Ignacego Świrskiego, ordynariusza siedleckiego) i w tajemnicy przewieziony do kurii diecezjalnej w Siedlcach (ks. Robert Mirończuk – w 2014 roku dyrektor Muzeum Diecezjalnego w Siedlcach – twierdził, że bp. Skomorusze towarzyszył wtedy ks. Tadeusz Kulik). 14 lutego 1968 roku, po kilku artykułach w prasie, w których spekulowano na temat losów obrazu, o miejscu rzeczywistego przechowywania obrazu władze kościelne powiadomiły prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej Wydziału Kultury w Warszawie, Instytut Sztuki PAN oraz wojewódzkiego konserwatora zabytków.
23 listopada 1973 roku ordynariusz siedlecki bp Jan Mazur podjął decyzję o konserwacji obrazu. W 1974 r. komisja ministerialna, w której zasiadał, stwierdziła autorstwo El Greca.
Ekstazę świętego Franciszka uznano wtedy za jeden z sześciu najcenniejszych obrazów w Polsce. Później obraz powrócił do siedziby kurii diecezjalnej w Siedlcach, skąd w 2004 roku trafił do Muzeum Diecezjalnego. Przez wiele lat ze względów bezpieczeństwa nie był pokazywany publicznie. Władze kościelne obawiały się także, że cenny obraz może zostać przejęty przez państwo lub któregoś z wysoko postawionych członków aparatu PZPR. W latach 70. bp Jan Mazur był wypytywany przez funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa o obraz i warunki jego przechowywania. Podstawione osoby proponowały także zakup dzieła.
1 marca 1990 roku prof. Aleksander Gieysztor, ówczesny dyrektor Zamku Królewskiego w Warszawie, wystąpił z prośbą o wypożyczenie obrazu na wystawę organizowaną w okresie 5 listopada – 2 grudnia w Kaplicy Królewskiej z okazji 450. rocznicy urodzin El Greca. Prośba spotkała się z odmową bp. Mazura i diecezjalnego konserwatora zabytków, ks. Tadeusza Kulika, w której uzasadnieniu powołano się na Kodeks prawa kanonicznego (kan. 1292, § 2).
thumb|Muzeum Diecezjalne w Siedlcach – miejsce stałej ekspozycji obrazu (marzec 2007) Od 15 października 2004 roku Ekstaza świętego Franciszka jest prezentowana na ekspozycji stałej Muzeum Diecezjalnego w Siedlcach. Stało się to możliwe dopiero po przystosowaniu budynku do eksponowania tak cennego obrazu (koszty adaptacji i systemów zabezpieczeń pokryli sponsorzy – Totalizator Sportowy i „Mostostal” Siedlce). Przed 2014 rokiem oglądało ją od 10 000 do 30 000 osób zwiedzających muzeum rocznie, zaś od dnia udostępnienia na ekspozycji do marca 2009 roku – łącznie ponad 50 000 osób. W 2014 roku, w związku z międzynarodowym rokiem El Greca, dzieło po raz pierwszy zostało pokazane poza Siedlcami – między 16 września a 31 października na Zamku Królewskim w Warszawie. W dniach 11 lutego – 22 marca 2015 roku obraz był prezentowany w Ośrodku Kultury Europejskiej „Europeum” w Krakowie.