Wilczomleczowate (Euphorbiaceae Juss.) – rodzina drzew, krzewów, krzewinek, roślin zielnych i sukulentów łodygowych. Zalicza się do niej 218 rodzajów z około 6200-6700 gatunkami rosnącymi głównie w tropikach, ale o ogólnym zasięgu niemal kosmopolitycznym (brak tych roślin tylko w obszarach okołobiegunowych). W Polsce dziko rośnie ok. 20 gatunków z dwóch rodzajów szczyr (Mercurialis) i wilczomlecz (Euphorbia). Do przedstawicieli o dużym znaczeniu użytkowym należą zwłaszcza jadalne: maniok jadalny Manihot esculenta i Plukenetia volubilis, kauczukodajny kauczukowiec brazylijski Hevea brasiliensis, olejodajne: rącznik pospolity, Caryodendron orinocense i jatrofa przeczyszczająca Jatropha curcas. Liczne gatunki są poza tym źródłem wosków, barwników, drewna, uprawiane są jako rośliny ozdobne (np. wilczomlecz nadobny zwany poinsecją, trójskrzyn pstry zwany krotonem) i wykorzystywane jako rośliny lecznicze.
Morfologia Pokrój Rośliny jednoroczne i byliny, krzewy i drzewa, wrzosopodobne krzewinki, rzadko pnącza, zwykle zawierające sok mleczny (biały u Euphorbioideae, u pozostałych o różnych barwach lub przejrzysty). Wielu przedstawicieli ma budowę gruboszowatą, nierzadko podobną do kaktusowatych. Pokryte bywają włoskami prostymi, rozgałęzionymi (w tym charakterystycznymi dla malpigiowców włoskami przypominającymi igłę kompasu (T-kształtnymi) i gwiazdkowatymi) lub łuskami. U licznych gatunków liście zredukowane, a ich funkcję asymilacyjną przejmuje łodyga. Liście O bardzo zróżnicowanym kształcie: pojedyncze, trójlistkowe lub złożone pierzasto, ogonkowe i bezogonkowe, wyrastające naprzeciwlegle, skrętolegle lub okółkowo, bez przylistków lub z przylistkami, zwykle gruczołowato owłosionymi. Gruczołki są też nierzadkie na blaszce liściowej i ogonkach. Kwiaty Zebrane są w bardzo zróżnicowane kwiatostany (rzadko kwiaty są pojedyncze), często wsparte zmodyfikowanymi liśćmi podkwiatostanowymi (podsadkami). U wilczomleczy i roślin spokrewnionych występują specyficzne kwiatostany zwane cyjaciami. Zawierają one jeden, centralnie umieszczony, jednosłupkowy kwiat żeński i wokół niego liczne jednopręcikowe i bezokwiatowe kwiaty męskie. Cały taki kwiatostan otoczony jest jak gdyby okwiatem złożonym z 5 podsadek. Kwiaty w całej rodzinie są jednopłciowe, często z bardzo zredukowanym okwiatem. Działki kielicha, jeśli występują, to jest ich zwykle od dwóch do sześciu (rzadko do 120). Płatków korony najczęściej brak, ale jeśli są to w liczbie czterech lub pięciu. Pręciki występują w liczbie jednego lub wielu, o nitkach wolnych lub zrośniętych, czasem obecne są także prątniczki. Zalążnia jest zwykle trójkomorowa (rzadko dwu- lub czterokomorowa), górna i zwieńczona wolnymi, rozdzielonymi, rzadko zrośniętymi szyjkami słupka, często rozwidlonymi na szczycie. Owoce Najczęściej pękająca torebka, rzadziej niepękająca lub jagoda czy też pestkowiec. Nasiona często z osnówką, dzięki której rozsiewane są przez mrówki.
Systematyka i ewolucja W przeszłości rodzina była szerzej definiowana i obejmowała rośliny wyodrębnione obecnie jako rodziny Peraceae, Phyllanthaceae, Picrodendraceae, Putranjivaceae. Przodkowie rodziny Euphorbiaceae wyodrębnili się około 90–102 miliony lat temu, podrodzina Acalyphoideae oddzieliła się około 70 milionów lat temu, a Euphorbioideae około 50 milionów lat temu. Najstarszą linią rozwojową (kladem bazalnym) w obrębie rodziny jest podrodzina Cheilosioideae.
Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016) Rodzina siostrzana dla bukietnicowatych (Rafflesiaceae), zaliczana do obszernego rzędu malpigiowców (Malpighiales) i wraz z nim do kladu różowych w obrębie okrytonasiennych.
Podział rodziny i wykaz rodzajów w układzie systematycznym
W obrębie rodziny wyróżnia się następujące podrodziny:
Podrodzina Cheilosoideae K. Wurdack & Petra Hoffmann (występują w Mjanmie i Malezji) Cheilosa Blume Neoscortechinia Pax
Podrodzina Acalyphoideae Kosteletzky s. str. (liczne rodzaje, głównie z tropików spośród których najliczniejsze w gatunki są: Acalypha (430 gatunków), Macaranga (240), Tragia (170), Mallotus (140), Dalechampia (115) i Claoxylon (80). Należy tu także rodzaj szczyr (Mercurialis) reprezentowany we florze Europy Środkowej) thumb|Acalypha indica Plemię Acalypheae
Plemię Adelieae Adelia L. Crotonogynopsis Pax Enriquebeltrania Rzed. Garciadelia Jestrow & Jiménez Rodr. Lasiocroton Griseb. Leucocroton Griseb. Philyra Klotzsch
thumb|Agrostistachys indica Plemię Agrostistachydeae Agrostistachys Dalzell Chondrostylis Boerl. Cyttaranthus J. Léonard Pseudagrostistachys Pax & K. Hoffm.
Plemię Alchorneeae Alchornea Sw. Aparisthmium Endl. Aubletiana J. Murillo Bocquillonia Baill. Bossera Leandri Caelebogyne J. Sm. Conceveiba Aubl. Gavarretia Baill. Orfilea Baill. Polyandra Leal
thumb|Monotaxis grandiflora Plemię Ampereeae Amperea A. Juss. Monotaxis Brongn.
Plemię Bernardieae Adenophaedra (Müll. Arg.) Müll. Arg. Amyrea Leandri Bernardia Mill. Discocleidion (Müll. Arg.) Pax & K. Hoffm. Necepsia Prain Paranecepsia Radcl.-Sm.
Plemię Caryodendreae Alchorneopsis Müll. Arg. Caryodendron H. Karst. Discoglypremna Prain
thumb|Chrozophora tinctoria Plemię Chrozophoreae Argythamnia P. Browne Caperonia A. St.-Hil. Chiropetalum A. Juss. Chrozophora A. Juss. Ditaxis Vahl ex A. Juss. Doryxylon Zoll. Melanolepis Rchb. ex Zoll. Speranskia Baill. Sumbaviopsis J. J. Sm. Thyrsanthera Pierre ex Gagnep.
Plemię Epiprineae Adenochlaena Boivin ex Baill. Cephalocroton Hochst. Cephalocrotonopsis Pax Cephalomappa Baill. Cladogynos Zipp. ex Span. Cleidiocarpon Airy Shaw Epiprinus Griff. Koilodepas Hassk. Symphyllia Baill.
Plemię Erismantheae Erismanthus Moultonianthus Merr. Syndyophyllum Lauterb. & K. Schum.
thumb|Plukenetia volubilis Plemię Plukenetieae Acidoton Sw. Angostylis Benth. Astrococcus Benth. Bia Klotzsch Cnesmone Blume Dalechampia L. Haematostemon (Müll. Arg.) Pax & K. Hoffm. Megistostigma Hook. f. Pachystylidium Pax & K. Hoffm. Platygyna P. Mercier Plukenetia L. Romanoa Trevis. Sphaerostylis Baill. Tragia L. Tragiella Pax & K. Hoffm.
Plemię Pycnocomeae Argomuellera Pax Blumeodendron (Müll. Arg.) Kurz Botryophora Hook. f. Droceloncia J. Léonard Podadenia Thwaites Ptychopyxis Miq. Pycnocoma Benth.
Plemię Sphyranthereae Sphyranthera Hook. f.
Podrodzina Crotonoideae Burmeister (liczne rodzaje, głównie z tropików; należą tu m.in.: Croton (1300 gatunków), Jatropha (175), Manihot (100), Trigonostemon (95), Cnidosculus (75))
Plemię Adenoclineae Adenocline Turcz. Ditta Griseb. Endospermum Benth. Glycydendron Ducke Klaineanthus Pierre ex Prain Omphalea L. Tetrorchidium Poepp.
thumb|Aleurites moluccana Plemię Aleuritideae Aleurites J. R. Forst. & G. Forst. – tung Anomalocalyx Ducke Benoistia H. Perrier & Leandri Cavacoa J. Léonard Crotonogyne Müll. Arg. Cyrtogonone Prain Domohinea Leandri Garcia Rohr Grossera Pax Manniophyton Müll. Arg. Neoboutonia Müll. Arg Neoholstia Rauschert Reutealis Airy Shaw Sandwithia Lanj. Tannodia Baill. Tapoides Airy Shaw Vernicia Lour.
thumb|Codiaeum variegatum Plemię Codiaeeae Acidocroton Griseb. Baliospermum Blume Baloghia Endl. Blachia Baill. Codiaeum A. Juss. – trójskrzyn Dimorphocalyx Thwaites Dodecastigma Ducke Fontainea Heckel Hylandia Airy Shaw Ophellantha Standl. Ostodes Blume Pantadenia Gagnep. Parapantadenia Capuron Pausandra Radlk. Sagotia Baill. Strophioblachia Boerl. thumb|Croton tiglium Plemię Crotoneae Astraea Klotzsch Brasiliocroton P. E. Berry & Cordeiro Croton L. – krocień, kroton Mildbraedia Pax Moacroton Croizat Paracroton Miq.
Plemię Elateriospermeae Elateriospermum Blume
Plemię Gelonieae Cladogelonium Leandri Suregada Roxb. ex Rottler
thumb|Jatropha curcas Plemię Jatropheae Annesijoa Pax & K. Hoffm. Deutzianthus Gagnep. Jatropha L. – jatrofa Joannesia Vell. Leeuwenbergia Letouzey & N. Hallé Loerzingia Airy Shaw Oligoceras Gagnep. Vaupesia R. E. Schult.
thumb|Maniok jadalny Plemię Manihoteae Cnidoscolus Pohl Manihot Mill. – maniok
thumb|Kauczukowiec brazylijski Plemię Micrandreae Cunuria Baill. Hevea Aubl. – kauczukowiec Micrandra Benth. Micrandropsis W.A. Rodrigues
Plemię Ricinocarpeae Alphandia Baill. Bertya Planch. Beyeria Miq. Borneodendron Airy Shaw Cocconerion Baill. Myricanthe Airy Shaw Ricinocarpos Desf.
Plemię Ricinodendreae Givotia Griff. Ricinodendron Müll. Arg. Schinziophyton Hutch. ex Radcl.-Sm.
Plemię Trigonostemoneae Trigonostemon Blume
Podrodzina Euphorbioideae Burnett (ogromna większość gatunków (2420) należy do jednego rodzaju wilczomlecz Euphorbia i występuje na obszarze pod wpływem klimatu równikowego i umiarkowanego) thumb|Zebrane w wierzchotkę cyjatia wilczomlecza migdałolistnego Plemię Euphorbieae Anthostema A. Juss. Calycopeplus Planch. Dichostemma Pierre Euphorbia L – wilczomlecz Neoguillauminia Croizat
thumb|Hippomane mancenilla Plemię Hippomaneae
Plemię Hureae Algernonia Baill. Hura L. – łoskotnica Ophthalmoblapton Allemão
Plemię Pachystromateae Pachystroma Müll. Arg.
Plemię Stomatocalyceae Hamilcoa Prain Nealchornea Huber Pimelodendron Hassk. Plagiostyles Pierre
Rodzaje nie zaklasyfikowane do plemion i podrodzin: Afrotrewia Pax & K. Hoffm.
Przypisy
*