1 Pułk Strzelców Podhalańskich

1 Pułk Strzelców Podhalańskich (1 pspodh.) – oddział piechoty Wojska Polskiego II RP.

Powstanie pułku Tradycje 1 pułku strzelców podhalańskich sięgają 1918, kiedy to w Nowym Sączu zaczął stacjonować batalion c. i k. Galicyjskiego Pułku Piechoty Nr 20, którego rejony werbunkowe znajdowały się na Sądecczyźnie i Podhalu. W czasie I wojny światowej pułk ten należał do 12 Dywizji Piechoty, walcząc na froncie serbskim, rosyjskim i włoskim. W ramach tego pułku powstała niepodległościowa organizacja „Wolność”, która złożona z oficerów Polaków, za cel stawiała sobie dokonanie przewrotu wojskowego w dogodnym czasie. Stało się to w Tarnowie i Nowym Sączu 31 października 1918 oraz na froncie włoskim, gdzie walczył 20 pułk piechoty. Batalion zapasowy z Tarnowa, 20 pułk z frontu włoskiego, rekonwalescenci znajdujący się wówczas w Nowym Sączu oraz resztki oficerów i żołnierzy Pułku Strzelców Nr 32, którzy wrócili do Nowego Sącza z frontu francuskiego, to oddziały, z których w listopadzie i grudniu 1918 powstał w sądeckim garnizonie 1 pułk Strzelców Podhalańskich (formalnie od 1 grudnia 1918). Pierwszym dowódcą pułku był kpt. Juliusz Siwak.

W latach 1918 – 1920 pułk zapisał piękną kartę bojową w walkach na Spiszu i Orawie, Śląsku Cieszyńskim (przeciwko Czechom), w Małopolsce Wschodniej (przeciwko Ukraińcom) i w wojnie z bolszewikami (wyprawa kijowska, kontruderzenie znad Wieprza, bitwa niemeńska). Dowodził nim wówczas płk Kazimierz Horoszkiewicz. Na pamiątkę tych wydarzeń na sztandarze pułku widniały nazwy miast: Kijów, Brześć, Grodno, Białystok. W czerwcu 1919 jego I batalion wchodził w skład Grupy generała Henryka Minkiewicza (Grupa operacyjna „Bug”). W grudniu 1919 batalion zapasowy pułku stacjonował w Nowym Sączu.

Mapy walk pułku

Kawalerowie Virtuti Militari Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militari za wojnę 1918–1921

Pułk w okresie pokoju thumb|left thumb|Delegacje 1 i 3 Pułku Strzelców Podhalańskich u prezydenta RP Ignacego Mościckiego; maj 1933 thumb|Wręczenie gen. Tadeuszowi Kasprzyckiemu odznaki 1 Pułku Strzelców Podhalańskich; wrzesień 1936

Na podstawie rozkazu wykonawczego Ministerstwa Spraw Wojskowych do Departamentu Piechoty o wprowadzeniu organizacji piechoty na stopie pokojowej PS 10–50 z 1930 roku, w Wojsku Polskim wprowadzono trzy typy pułków piechoty. 1 pułk strzelców podhalańskich zaliczony został do typu I pułków piechoty (tzw. normalnych). W każdym roku otrzymywał około 610 rekrutów. Stan osobowy pułku wynosił 56 oficerów oraz 1500 podoficerów i szeregowców. W okresie zimowym posiadał batalion starszego rocznika, batalion szkolny i skadrowany, w okresie letnim zaś batalion starszego rocznika i dwa bataliony poborowych. Po wprowadzeniu nowej organizacji piechoty na stopie pokojowej, pułk szkolił rekrutów dla potrzeb batalionu Korpusu Ochrony Pogranicza.

22 maja 1938 1 Pułk Strzelców Podhalańskich otrzymał tytuł Honorowego Obywatelstwa Miasta Nowego Targu, a 26 maja 1938 honorowe obywatelstwo Jasła.

Obsada personalna pułku w 1923 roku Obsada personalna pułku w 1923 roku dowódca pułku – płk Jerzy Kazimierz Dobrodzicki zastępca dowódcy – ppłk Józef Kowzan p.o. dowódcy batalionu sztabowego – mjr Józef Egon Łepkowski dowódca I batalionu – mjr Ludwik Franciszek Maciejowski dowódca II batalionu – mjr Józef Giza dowódca III batalionu – mjr Władysław Teodor Wojakowski komendant Kadry Batalionu Zapasowego – mjr Edmund Januszkowski starszy lekarz pułku – mjr lek. Franciszek Maciak

Kampania wrześniowa 1939

thumb|left|Pułk walczył w składzie armii W sierpniu 1939 pułk został wyłączony ze składu 21 Dywizji Piechoty Górskiej i początkowo wszedł w skład pododcinka „Nowy Sącz” Armii „Karpaty”, z którego utworzono 2 Brygadę Górską Strzelców. Początkowo walczył poszczególnymi batalionami, osłaniając nadgraniczne rejony w dolinach Popradu, Białej i Ropy.

5 września II batalion walczył w obronie Nowego Sącza, a następnego dnia w rejonie Bobowej. Został tam odcięty od reszty Brygady i stoczył bitwę pod Szymbarkiem, po czym schronił się w górskich lasach, gdzie przetrwał prawie do końca września. Pozostałe bataliony 8 września skoncentrowały się w rejonie Jedlicza koło Jasła, skąd rozpoczęły odwrót na wschód w kierunku Lwowa. 10 września broniły linii Sanu w rejonie Ulucza. Z 11 na 12 września pododdziały pułku walczyły w rejonie Birczy wspólnie z oddziałami 24 Dywizji Piechoty, ponosząc duże stratyEugeniusz Buczyński. "Smutny wrzesień". 1985. [Wspomnienia września 1939 żołnierza 39 Pułku Piechoty Strzelców Lwowskich.. 18 września resztki pułku stoczyły ostatni bój pod Rzęsną Ruską, jako straż tylna 24 Dywizji Piechoty. Zaledwie kilkudziesięciu żołnierzy pułku zdołało przebić się do Lwowa.

Odtworzenie pułku w ramach Armii Krajowej

1 Pułk Strzelców Podhalańskich został odtworzony w ramach Armii Krajowej.

Strzelcy podhalańscy thumb|Orkiestra 1 Pułku Strzelców Podhalańskich w Nowym Sączu thumb|Wręczenie Kazimierzowi Przerwie-Tetmajerowi honorowej odznaki 1 pspodh. w Nowym Sączu thumb|Przekazanie 1 Pułkowi Strzelców Podhalańskich trzech ckm od mieszkańców Gorlic; 1938 r. thumb|Przekazanie 1 pspodh. trzech ckm od mieszkańców Gorlic – dzieci z kwiatami

Dowódcy pułku kpt. Juliusz Siwak (21 XI 1918 – 24 I 1919) ppłk / płk piech. Kazimierz Horoszkiewicz (25 I 1919 – 13 X 1921 → dowódca piechoty dywizyjnej 2 Dywizji Górskiej) płk Jerzy Kazimierz Dobrodzicki (15 IX 1921 – 14 X 1926 → dowódca piechoty dywizyjnej 18 DP) płk SG Franciszek Seweryn Wład (14 X 1926 – 17 III 1927 → dowódca piechoty dywizyjnej 25 DP) ppłk / płk dypl. piech. Witold Wartha (III 1927 – I 1930 → I oficer sztabu Inspektora Armii w Warszawie) płk dypl. piech. Kazimierz Bogumił Janicki (I 1930 – 28 VI 1932 → szef Dep. Piechoty MSWojsk.) ppłk piech. Zygmunt Krudowski (VI 1932 – III 1934 → dyspozycja dowódcy OK V) ppłk / płk dypl. piech. Kazimierz Aleksandrowicz (IV 1934 – II 1938 → szef sztabu DOK I) płk dypl. piech. Alfred Krajewski (13 II 1938 – 10 IX 1939 → dowódca piechoty dywizyjnej 24 DP) mjr Marian Michał Serafiniuk (od 10 IX 1939)

Zastępcy dowódcy pułku ppłk piech. Józef Kowzan (10 VII 1922 – 29 VI 1924 i 5 VIII 1924 – VIII 1926) ppłk piech. Jan II Kubin (X 1926 – IV 1928 → zastępca dowódcy 77 pp) ppłk piech. Zygmunt Krudowski (IV 1928 – 1932 → dowódca 1 pspodh) ppłk dypl. Marian Porwit (1932 – XII 1934 → dowódca 44 pp) ppłk Zygmunt Bezeg (21 III 1935 – VIII 1939 → dowódca Ośrodka Zapasowego 21 DP)

Obsada personalna w 1939 roku Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939 roku: dowódca pułku – płk dypl. Alfred Krajewski I zastępca dowódcy – ppłk Zygmunt Longin Bezeg adiutant – kpt. Józef Piotr Nikorowicz starszy lekarz – mjr dr Stanisław Augustyn młodszy lekarz – por. lek. Wacław Wołyńcewicz II zastępca dowódcy (kwatermistrz) – mjr Jan Witowski oficer mobilizacyjny – kpt. adm. (piech.) Jan Kuczek z-ca oficera mobilizacyjnego – kpt. Ernest Filip Herold oficer administracyjno-materiałowy – kpt. adm. (piech.) Izydor Templer oficer gospodarczy – kpt. int. Marian Feliks Pachoń oficer żywnościowy – vacat dowódca kompanii gospodarczej i oficer taborowy – kpt. tab. Lucjan Eugeniusz Niedzielski kapelmistrz – kpt. adm. (kapelm.) Jan Teofil Walter dowódca plutonu łączności – por. Marian Antoni Serafin dowódca plutonu pionierów – kpt. Marcin Łyszczarz dowódca plutonu artylerii piechoty – kpt. Józef V Lewandowski dowódca plutonu ppanc. – por. Tadeusz Czesław Rekucki dowódca oddziału zwiadu – por. Paluch Jan Kazimierz I batalion dowódca batalionu – mjr Andrzej Mieczysław Wójcik dowódca 1 kompanii – por. Franciszek Wiktor Klimkowicz dowódca plutonu – ppor. Kazimierz Wiesław Pagacz dowódca 2 kompanii – kpt. Jan Adolf Janiczek dowódca plutonu – por. Mikołaj Mach dowódca plutonu – ppor. Andrzej Skubisz dowódca 3 kompanii – por. Marian Gerard Berling dowódca 1 kompanii km – kpt. Edward Wojciech Dietrich dowódca pluton – ppor. Stanisław Węgrecki II batalion dowódca batalionu – mjr Bolesław Miłek dowódca 4 kompanii – kpt. Stanisław Krasowski dowódca plutonu – ppor. Jan Stefan Lassota dowódca 5 kompanii – kpt. Włodzimierz Winiarski dowódca plutonu – por. Kazimierz Sochacki dowódca plutonu – ppor. Zbigniew Konrad Wyrwicz dowódca 6 kompanii – por. Feliks Szczepański dowódca 2 kompanii km – kpt. Władysław Ullman dowódca plutonu – por. Jan Marian Krukowski III batalion dowódca batalionu – mjr Marian Michał Serafiniuk dowódca 7 kompanii – kpt. Mieczysław Białkowski dowódca plutonu – ppor. Józef Konstanty Gnatek dowódca plutonu – ppor. Stanisław Walenty Nenko dowódca 8 kompanii – kpt. Lucjan Świerczewski dowódca plutonu – por. Jan Bronisław Humenny dowódca plutonu – ppor. Oldrzych Kafka dowódca 9 kompanii – kpt. Franciszek Ksawery Czerwiński dowódca plutonu – por. Józef Maciej Piekarz dowódca plutonu – ppor. Miłosław Włodzimierz Petruszka dowódca 3 kompanii km – kpt. Józef Kanikuła dowódca plutonu – ppor. Tadeusz Rożniakowski na kursie – por. Antoni Stefan Wayda na kursie – por. Eugeniusz Raszek thumb Obsada personalna pułku we wrześniu 1939 roku Dowództwo dowódca – płk dypl. Alfred Krajewski (do 10 IX 1939) I adiutant – kpt. Józef Nikorowicz II adiutant – kpt. Ernest Horold, por. rez. Jan Rzońca oficer łączności – por. Marian Serafin kwatermistrz – kpt. adm. (piech.) Izydor Templer oficer żywnościowy – chor. Józef Szarek naczelny lekarz – por. lek. Maksymilian E. Herold, por. lek. Tadeusz Michalski kapelan – ks. kapelan Jan Wilk dowódca kompanii gospodarczej i kapelmistrz (od ok. marca 1938) – kpt. Jan Walterzdj. portretowe z 1928: "Muzyk Wojskowy", 15 X 1928, nr 20, s. 8; z 1938: "Łódź w Ilustracji", 27 II 1938, nr 9, s. 4. szef kompanii – st. sierż. Franciszek Radzik I batalion dowódca – mjr Andrzej Mieczysław Wójcik adiutant – ppor. rez. Władysław Dura dowódca 1 kompanii strzeleckiej – por. Kazimierz Sochacki (zm. 16 IX 1939 w Gródku Jagiellońskim), ppor. Wyrwicz szef kompanii – plut. Władysław Leżański dowódca 2 kompanii strzeleckiej – kpt. Jan Janiczek szef kompanii – plut. Edward Wnęk dowódca 3 kompanii strzeleckiej – por. rez. Stanisław Michalik dowódca plutonu – ppor. Andrzej Skubisz szef kompanii – st. sierż. Ludwik Skoczeń dowódca 1 kompanii ckm – kpt. Edward Dietrich (do 7 IX 1939), potem ppor. Stanisław Węgrecki dowódca I plutonu – ppor. Stanisław Węgrecki dowódca II plutonu – ppor. rez. Ignacy Grzegorzak dowódca III plutonu – plut. Konstanty Halkowicz dowódca plutonu moździerzy – ppor. rez. Antoni Chrząszcz zastępca dowódcy plutonu – kpr. zaw. Zbigniew Waligóra szef kompanii sierż. Tomasz Polański II batalion dowódca – mjr Bolesław Miłek (do 7 IX 1939), następnie kpt. Edward Dietrich (od 8 IX 1939) lekarz – pchor. lek. Durałowicz dowódca 4 kompanii strzeleckiej – dowódca por. Mikołaj Mach dowódca I plutonu – ppor. rez. Stanisław Antoni Długosz szef kompanii – st. sierż. Józef Kołek dowódca 5 kompanii strzeleckiej – ppor. Marian Wyrwicz szef kompanii – st. sierż. Stanisław Paździor dowódca 6 kompanii strzeleckiej – kpt. Włodzimierz Winiarski dowódca I plutonu – ppor. rez. Henryk Jan Król dowódca II plutonu – ppor. rez. Witold Jan Horain dowódca III plutonu – ppor. rez. Lesław Jan Stanisław Wojtyga szef kompanii – st. sierż. Julian Siwak dowódca 2 kompanii ckm – por. Jan Stanisław Kukla dowódca I plutonu – ppor. rez. Andrzej Giełczyński szef kompanii – sierż. Leopold Marszałek III batalion dowódca – mjr Marian Michał Serafiniuk (od 10 IX 1939 dowódca pułku), następnie kpt. Lucjan Świerczewski adiutant – ppor. rez. Roman Wojnarowski lekarz – ppor. lek. dr Izrael Sroka dowódca 7 kompanii strzeleckiej – kpt. Mieczysław Białkowski szef kompanii – sierż. Bogusław Trefon dowódca 8 kompanii strzeleckiej – kpt. Lucjan Świerczewski (do 10 IX 1939), następnie por. Jan Bronisław Humenny, a od 12 IX 1939 – ppor. rez. Władysław Maksymilian Śmiałek dowódca I plutonu – por. Jan Bronisław Humenny