Gmina jednostkowa – rodzaj gminy wiejskiej, składającej się nominalnie z jednej miejscowości, w przeciwieństwie do gminy zbiorowej, składającej się nominalnie z kilku miejscowości (czyli zbioru miejscowości)Kallas, Marian. Województwo w Drugiej Rzeczypospolitej (z dziejów podziałów terytorialnych w latach 1919-1939). UMK, 1997..
W praktyce pojęcie gminy jednostkowej odnosi się ściślej do typu gminy obowiązującego na danym obszarze geograficzno-administracyjnym w pewnym okresie historycznym, niż do faktycznej konstytucji gminy. Znaczy to, że niektóre gminy jednostkowe mogły obejmować po kilka miejscowości (zazwyczaj bardzo małych), a niektóre gminy zbiorowe (zazwyczaj te najludniejsze) mogły składać się z jednej miejscowościMielcarek, Adam Janusz (2008): "Podziały terytorialno-administracyjne II Rzeczypospolitej w zakresie administracji zespolonej." Neriton..
Ziemie polskie W Polsce gminy jednostkowe i zbiorowe występowały wymiennie na różnych obszarach (zazwyczaj pozaborowych) w różnych okresach.
Pod zaborem rosyjskim, gminy jednostkowe funkcjonowały do XIX wieku, kiedy zostały zastąpione przez gminy zbiorowe. W Królestwie Polskim (czyli późniejsze tzw. województwa centralneWojewództwa: warszawskie, lubelskie, łódzkie, kieleckie i (w większej części) białostockie.) doszło do tego wraz z reformą administracyjną, która weszła w życie ; powstało wówczas 1331 gmin zbiorowychPostanowienie z 17 (29) września 1866, ogłoszone 5 (17) stycznia 1867 (Dziennik Praw, rok 1866, tom 66, nr 219, s. 279)..
Pod zaborem pruskim i austriackim funkcjonowały tylko gminy jednostkowe (Landgemeinde) obok obszarów dworskich (Gutsbezirk) o oddzielnej administracji, które często nosiły nazwy sąsiednich gmin jednostkowych. Obszary dworskie na terenie Galicji (województwa: krakowskie, lwowskie, tarnopolskie i stanisławowskie) zniesiono 1 sierpnia 1919. Wraz z reformą administracyjną kraju na przełomie 1933/34 w województwach krakowskim, lwowskim, stanisławowskim, tarnopolskim, pomorskim i poznańskim wprowadzono – analogicznie do struktury w województwach centralnych – podział na gminy zbiorowe., a dotychczasowe gminy jednostkowe (a także obszary dworskie na terenie województw pomorskiego i poznańskiego) w praktyce przekształcono na gromady, czyli składowe gminy analogiczne do współczesnych sołectw. Jedynie województwo śląskie zachowało podział na gminy jednostkowe do 1945 roku, kiedy to przeszło przez analogiczny procesDymitrow M., 2015, Pojęcie miejskości w świetle reformy gminnej w Polsce międzywojennej, [in] Krzysztofik R., Dymitrow M. (Eds), Degraded and restituted towns in Poland: Origins, development, problems / Miasta zdegradowane i restytuowane w Polsce. Geneza, rozwój, problemy, University of Gothenburg, Gothenburg, s. 61–63 / 65–115.. Tak więc wraz z 1 grudnia 1945 zlikwidowano ostatnie gminy jednostkowe w PolsceRozporządzenia Wojewody Śląsko-Dąbrowskiego z dnia 27 listopada 1945 o podziale powiatów w województwie śląsko-dąbrowskim na gminy wiejskie i gromady (Katowice: Śląsko-Dąbrowski Dziennik Wojewódzki z dnia 22 grudnia 1945 r., nr. 34)..
Przypisy
Kategoria:Gminy w Polsce Kategoria:Jednostki podziału administracyjnego Kategoria:Samorząd terytorialny w Polsce