Reforma administracyjna Polski w 1999 roku – reforma zmieniająca podział administracyjny Polski, której głównymi skutkami było wprowadzenie trójstopniowej struktury podziału terytorialnego oraz utworzenie instytucji samorządu terytorialnego w powiatach i województwach. Weszła w życie 1 stycznia 1999 roku i stanowiła jedną z czterech reform, wprowadzających znaczące zmiany w państwie.

Wprowadzony w 1975 roku, dotychczasowy podział administracyjny na 49 województw był krytykowany od momentu jego wdrożenia oraz szeroko uznawany za wadliwy, a konkretne koncepcje jego zmiany pojawiły się już w pierwszej połowie lat 80. XX wieku.

W 1990 roku wprowadzono władzę samorządową na poziomie gmin, co poskutkowało koniecznością skonkretyzowania pojęcia rejonu jako instytucji pośredniej pomiędzy samorządem a administracją rządową. Prace nad reformą podziału terytorialnego, którego głównymi założeniami było zmniejszenie liczby województw oraz wprowadzenie powiatów na bazie istniejących rejonów rozpoczęto utworzeniem rządowego biura ds. reformy pod koniec 1992 roku.

Wynikiem działań zespołu był przedstawiony w czerwcu 1993 roku projekt podziału kraju na powiaty oraz jego poprawiona wersja, upubliczniona we wrześniu tego roku. W tym samym roku przygotowano tzw. „program pilotażowy” dla dużych miast, a jego wdrożenie w 1994 roku miało być przygotowaniem państwa na przyjęcie pakietu reform oraz nowego podziału administracyjnego od 1995 roku.

Zwycięstwo w wyborach w 1993 roku partii opozycyjnych spowodowało spowolnienie prac nad reformą. Nabrały one z powrotem tempa dopiero po kolejnych wyborach, na przełomie 1997 i 1998 roku.

Rządowy projekt podziału administracyjnego stopnia wojewódzkiego, zaprezentowany w marcu 1998 roku, przewidywał utworzenie 12 województw. Poprawki Senatu wprowadziły trzy kolejne województwa, lecz ustawa w takim kształcie została zawetowana przez prezydenta. Kilka tygodni później, po zawarciu porozumienia między rządzącymi AWS i UW oraz opozycyjnym SLD i zwiększeniu liczby województw do 16, uchwalono ostateczną wersję podziału, która obowiązuje od 1 stycznia 1999 roku. W toku prac nad reformą odrzucono jej alternatywne warianty, przewidujące utworzenie 17, 25, 27, 31 lub 49 województw.

Efektem zmian było zmniejszenie roli wojewody na rzecz marszałka województwa i samorządu wojewódzkiego. Część obiektów dotąd będąca w gestii wojewody przeszła pod zarząd poszczególnych szczebli samorządowych. Wraz z ich przekazaniem stopniowo przekazywano także narzędzia ich finansowania w postaci: udziału w podatku dochodowym, udziału w podatku od osób prawnych, dotacji i subwencji.

Podział administracyjny Polski od czasu wprowadzenia reformy nie ulegał większym zmianom. Najważniejsze z nich wdrożono w 2002 roku, tworząc 7 nowych powiatów. Od ostatnich zmian w liczbie jednostek administracyjnych, które zaszły w 2025 roku, Polska dzieli się na 16 rządowo-samorządowych województw, obejmujących łącznie 380 samorządowych organów stopnia powiatowego (314 powiatów i 66 miast na prawach powiatu). W skład powiatów z kolei wchodzi łącznie 2479 gmin, stanowiących trzeci stopień podziału administracyjnego oraz podstawową jego jednostkę. thumb|upright=1.3|Porównanie podziału administracyjnego Polski przed reformą z 1999 roku (oznaczony kolorami) i po jej przeprowadzeniu (oznaczony liniami)

Historia prac nad reformą Skutki i ocena reformy podziału administracyjnego z 1975 r. thumb|Były budynek Urzędu Wojewódzkiego w Częstochowie; obecnie oddział Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach W 1973 roku, Komisja Planu Krajowego Komitetu Przestrzennego Zagospodarowania Kraju Polskiej Akademii Nauk przeprowadziła seminarium na temat problematyki podziału administracyjnego kraju. Jego wynikiem było stwierdzenie, że podział wymaga zmian, opowiedziano się jednakże za pozostawieniem wszystkich trzech jego stopni.

Zaledwie dwa lata później, w 1975 roku rząd przeprowadził trzeci etap reformy podziału administracyjnego, którego głównym skutkiem było zniesienie powiatów jako drugiego stopnia administracji państwowej oraz zwiększenie liczby jednostek stopnia wojewódzkiego z łącznie 22 do 49Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych. ().

Zmiana została przeprowadzona bez dyskusji publicznej oraz konsultacji ze środowiskami naukowymi i akademickimi. Debata na ten temat wygasła aż do początku lat 80., kiedy to powodowany kryzysami w wielu dziedzinach – politycznej, gospodarczej oraz społecznej – rząd zwrócił się do KPZK z propozycją przeprowadzenia ekspertyzy na temat przyszłości podziału administracyjnego.

Prace trwały od połowy 1982 do 1984 roku i poskutkowały powstaniem wielu materiałów, wypracowaniem różnych koncepcji oraz przeprowadzeniem dyskusji, z których najważniejsza odbyła się w dniach 16–17 kwietnia 1984 roku na seminarium pt. „Studia nad wariantami podziału administracyjnego”.

Wynikiem ekspertyzy był raport końcowy, w którym dokonano próby odpowiedzi na najważniejsze pytanie, sformułowane w jej założeniach: „Czy w świetle dotychczasowych doświadczeń polskich należy utrzymać podział dwustopniowy, czy też wprowadzić ponownie podział trójstopniowy?”

Uczestnicy badań podzielili się na dwie grupy, z których każda opowiadała się za inną koncepcją przyszłego podziału administracyjnego Polski, wskutek czego autorzy raportu postanowili nie dawać jednoznacznej odpowiedzi na postawione przed rozpoczęciem prac pytanie. Zamiast tego, opublikowane zostały trzy prace naukowe: „Korekta obecnego podziału administracyjnego Polski. Wersja minimum” autorstwa Andrzeja Stasiaka i Marka Potrykowskiego, „Koncepcja podziału dwustopniowego – wariant podstawowy” Jerzego Kołodziejskiego i Andrzeja Stasiaka, „Wnioski w sprawie przyszłego podziału administracyjnego Polski” Andrzeja Wróbla wraz z zespołem.

Autorzy pierwszej z prac przedstawili rozwiązanie, polegające na utrzymaniu dwustopniowego podziału administracyjnego przy zastosowaniu wobec niego drobnych korekt. Zauważono, że reforma z 1975 roku w wielu przypadkach w sztuczny sposób przerwała powiązania społeczne, komunikacyjne oraz usługowe, istniejące od wielu lat. W najbardziej szkodliwy sposób odczuwane było to w obszarze aglomeracji trzech wielkich polskich miast – Warszawy, Łodzi oraz Krakowa. Przez to też, opracowanie skupia się na planie powiększenia województw krakowskiego, łódzkiego i warszawskiego. Powstały dwa warianty tego powiększenia – wersja „minimum” oraz „minimum poszerzona”, której skutkiem byłaby również likwidacja województwa skierniewickiego i podanie w wątpliwość istnienia województw sieradzkiego oraz bielskiego. Wynikiem tych korekt byłoby województwo warszawskie o powierzchni 8967 km² i 2,87 mln mieszkańców, województwo łódzkie o powierzchni 5647 km² i 1,51 mln mieszkańców oraz województwo krakowskie o powierzchni 6238 km² i 1,6 mln ludności. Dodatkowo, autorzy postulowali dokonanie korekt granic innych województw poprzez włączenie w obszar jednego województwa gmin, stanowiących przed 1975 rokiem jeden powiat, co uspokoiłoby nastroje społeczne oraz wpłynęłoby pozytywnie na tożsamość terytorialną ich mieszkańców.

Drugie opracowanie, tak samo jak pierwsze, postuluje pozostanie przy dwustopniowym podziale administracyjnym, jednak z przeprowadzeniem w nim głębokich zmian. W opracowaniu przyjęto zasadę oparcia się z siedzibami województw o duże ośrodki węzłowe (przyznając fakt ówczesnej „ułomności systemu osadniczego Polski”, w której to w wielu miejscach brakuje takich ośrodków), z jednoczesnym zwróceniem uwagi na inne czynniki, jak specyfika środowiska naturalnego oraz konieczność koordynacji pewnych gałęzi gospodarki. Efektem zmian, opisywanych przez autorów, byłaby likwidacja 7–8 województw: elbląskiego (podzielonego głównie między gdańskie i olsztyńskie), ostrołęckiego (włączonego głównie do łomżyńskiego), bialskopodlaskiego (włączonego głównie do siedleckiego), chełmskiego (przyłączonego do lubelskiego), bielskiego (podzielonego między katowickie a krakowskie), skierniewickiego (podzielonego między warszawskie i łódzkie), sieradzkiego (przyłączonego głównie do łódzkiego) i ewentualnie jeleniogórskiego (które łącznie z wałbrzyskim utworzyłyby województwo sudeckie). Dodatkowo, na pograniczu województw elbląskiego, gdańskiego, bydgoskiego i toruńskiego postulowano utworzenie województwa grudziądzkiego.

Ostatnia z przytoczonych prac jako swój główny postulat proponuje powrót do podziału trójstopniowego. Wniosek ten oparto na fakcie, iż wynikające z logicznych przesłanek zmniejszenie liczby województw musiałoby się jednocześnie wiązać ze zwiększeniem ilości gmin, przypadających na jedno województwo (która już ówcześnie w wielu przypadkach przekraczała 50, a nawet 70), co utrudnia spełnianie przez gminy niektórych swoich zadań, zwłaszcza budownictwa mieszkaniowego, gospodarki komunalnej czy też szkolnictwa. Autorzy zaprezentowali dwa rozwiązania: utworzenie około 200–250 powiatów skupiających po 10–12 gmin, funkcjonujących w podobny sposób do tych sprzed reformy z 1975 roku, co jednak wiązałoby się z problemami w obszarach aglomeracyjnych, utworzenie około 100 okręgów, skupiających po ponad 20 gmin, spośród których niektóre byłyby specjalnymi okręgami aglomeracyjnymi; takie z kolei rozwiązanie rodziłoby problemy na obszarach bez ośrodka mogącego spełniać rolę siedziby takiego okręgu (miasto zamieszkiwane przez co najmniej 30-40 tys. osób) oraz na obszarach, bezpośrednio przylegających do dużych aglomeracji. Z wyborem rozwiązania powiązana byłaby postulowana ilość utworzonych województw. Ostatecznie jako wstęp do rozważań proponowane były trzy rozwiązania: 34 województwa i ok. 250 powiatów, 23 województwa i ok. 200–220 powiatów oraz 13 województw i 94 okręgi.

Wszyscy, biorący udział w badaniu zgodzili się w jednej sprawie – konieczności braku pośpiechu przy przygotowaniu i przeprowadzaniu reformy. Pogląd ten został skonkretyzowany w ostatecznym raporcie z ekspertyzy, który przedstawia dwie możliwe daty jej przeprowadzenia: początek 1988 roku (przed wyborami do rad narodowych) lub przełom roku 1990 i 1991 (pod koniec kadencji wybranych wówczas władz).

Pomimo przeprowadzonych w tak szeroki sposób badań i udowodnienia ich celowości, władze nie zdecydowały się na żadną poważniejszą ingerencję w podział administracyjny aż do zmiany ustrojowej w Polsce. W późniejszych latach jednak powoływano się na ich wyniki, a uczestnicy badań pojawili się później w zespołach, pracujących w latach 90. nad reformą samorządową oraz administracyjną.

Kwestia reformy administracyjnej podczas transformacji ustrojowej thumb|Działacze NSZZ „Solidarność” w drodze na zakończenie obrad Okrągłego Stołu Rosnący w społeczeństwie poziom niezadowolenia osiągnął swoją kulminację na przełomie lat 70. i 80., skutkując powstaniem w 1980 roku NSZZ „Solidarność”. Pierwszy zjazd tej organizacji zakończył się uchwaleniem 7 października 1981 roku programu „Samorządna Rzeczpospolita”, której jednym z podstawowych postulatów było odtworzenie zlikwidowanego w 1950 roku samorządu terytorialnego.