Czarna Żmija (ang. The Black Adder) – brytyjski serial komediowy i sitcom kostiumowy, emitowany przez BBC w latach 1983–1999. Serial przedstawia satyryczną, alternatywną wersję historii Wielkiej Brytanii. W rolach głównych wystąpili Rowan Atkinson jako Edmund Blackadder oraz Tony Robinson jako jego służący Baldrick. Każda seria osadzona jest w innym okresie historycznym, a głównym bohaterom towarzyszą zmieniające się postacie drugoplanowe. Część aktorów pojawia się w kilku seriach, m.in. Tim McInnerny jako Percy i Darling, Stephen Fry jako Melchett oraz Hugh Laurie jako George.

Twórcy i obsada Scenariusz pierwszej serii napisali Richard Curtis i Rowan Atkinson. Kolejne serie stworzyli Curtis i Ben Elton. Producentem cyklu był John Lloyd. W rolach pierwszoplanowych wystąpili Rowan Atkinson jako Edmund Czarna Żmija oraz Tony Robinson jako Baldrick, sługa i podwładny Czarnej Żmii. Muzykę do serialu napisał Howard Goodall.

Aktorzy występujący w serialu często wcielali się w kilka postaci. Do głównych, powracających członków obsady należeli: Rowan Atkinson – jako książę, lord, lokaj, kapitan, Edmund Czarna Żmija, Macadder oraz Ebenezer Czarna Żmija; Tony Robinson – jako Baldrick oraz szeregowy Baldrick; Tim McInnerny – jako lord Percy Percy, kapitan Kevin Darling, lord Topper i Le Comte de Frou Frou, archidiakon Darling, Duke of Darling oraz Duc de Darling; Miranda Richardson – jako królowa Elżbieta I, Amy Hardwood, siostra Fletcher-Brown, królowa Asphyxia oraz lady Elżbieta; Hugh Laurie – jako książę Jerzy, porucznik George Colthurst St. Bartleigh, książę Ludwig Niezniszczalny, książę Pigmot, Simon „Farters Parters” Partridge (Mr Ostrich), wicehrabia George Bufton-Tufton oraz Georgius; Stephen Fry – jako lord Melchett, generał sir Anthony Cecil Hogmanay Melchett, książę Wellington, lord Frondo, król Karol I, biskup Flavius Melchett oraz generał Melchecus.

Patsy Byrne, mimo uznania zdobytego za rolę niani królowej Elżbiety I we wszystkich sześciu odcinkach Głupka renesansu, nie wystąpiła w kolejnych seriach. Pojawiła się jedynie epizodycznie w Opowieści wigilijnej Czarnej Żmii jako niania w retrospekcji nawiązującej do drugiej serii, a następnie jako jeden z potrójnych mężoidów królowej Asphyxii w części rozgrywającej się w przyszłości. Podobnie Helen Atkinson-Wood, która odegrała istotną rolę w Rozważnym i romantycznym jako pani Miggins, nie pojawiła się w późniejszych produkcjach.

Dołączenie Bena Eltona do zespołu scenarzystów po pierwszej serii spowodowało częstsze obsadzanie popularnych aktorów komediowych w rolach gościnnych. W takiej formule wystąpili m.in. Robbie Coltrane, Rik Mayall, Adrian Edmondson, Nigel Planer, Mark Arden, Stephen Frost, Chris Barrie i Jeremy Hardy. Ponadto Lee Cornes, jako jedyny aktor spoza wymienionej wyżej stałej obsady, pojawił się w trzech ostatnich seriach. Zagrał strażnika w odcinku Chains (Głupek renesansu), poetę Shelleya w Ink and Incapability (Rozważny i romantyczny) oraz członka plutonu egzekucyjnego, szeregowego Frasera, w odcinku Corporal Punishment (Jak spędziłem I wojnę światową).

W seriach wystąpiło także wielu aktorów spoza nurtu komediowego, w tym John Grillo, Tom Baker, Jim Broadbent, Hugh Paddick, Kenneth Connor, Bill Wallis, Ronald Lacey, Roger Blake, Denis Lill, Warren Clarke i Miriam Margolyes. Geoffrey Palmer zagrał marszałka polnego sir Douglasa Haiga w odcinku Goodbyeee (Jak spędziłem I wojnę światową).

W odcinku Dish and Dishonesty z trzeciej serii wystąpił również komentator polityczny Vincent Hanna, który zagrał swojego przodka. Hanna został zaproszony do udziału w scenie wyborów uzupełniających, w których kandydatem był Baldrick.

Serie i odcinki Powstały cztery sześcioodcinkowe serie oraz trzy odcinki specjalne. Każda z głównych serii osadzona jest w innym kontekście historycznym: The Black Adder (Czarna Żmija: Konia za królestwo) – emisja w 1983 r.; akcja rozgrywa się w fikcyjnej wersji średniowiecznej Anglii, w której bitwę pod Bosworth Field wygrali Plantagenetowie. Blackadder II (Czarna Żmija: Głupek renesansu) – emisja w 1986 r.; akcja osadzona jest w czasach elżbietańskich. Blackadder the Third (Czarna Żmija: Rozważny i romantyczny) – emisja w 1987 r.; akcja rozgrywa się w okresie regencji na przełomie XVIII i XIX wieku. Blackadder Goes Forth (Czarna Żmija: Jak spędziłem I wojnę światową) – emisja w 1989 r.; akcja przenosi widzów na front zachodni I wojny światowej.

Pierwszy odcinek specjalny serii, Blackadder: The Cavalier Years (Czarna Żmija: Nonszalanckie lata), został wyemitowany w 1988 r. jako 15-minutowa produkcja przygotowana w ramach akcji charytatywnej Comic Relief. Jego akcja rozgrywa się podczas angielskiej wojny domowej. W tym samym roku powstał świąteczny odcinek specjalny pt. Blackadder’s Christmas Carol (Opowieść wigilijna Czarnej Żmii), będący parodią Opowieści wigilijnej Charlesa Dickensa. Odcinek trwał 45 minut.

Ostatni odcinek specjalny, Blackadder: Back & Forth (Czarna Żmija: Tam i z powrotem), zrealizowano w 1999 r. z okazji obchodów milenijnych. Trwający 30 minut epizod miał premierę w kinie znajdującym się w Millennium Dome w Londynie, a następnie był emitowany przez stacje Sky i BBC.

W 1982 r. powstał odcinek pilotażowy serialu, wyemitowany dopiero w 2023 r. przez stację U&Gold.

Od 13 września 2020 do 31 stycznia 2022 r. serial był emitowany na antenie TVP Kultura.

Listy odcinków Czarna Żmija: Konia za królestwo Tytuł oryginalny: The Black Adder

Twórcy reżyseria: Martin Shardlow scenariusz: Rowan Atkinson, Richard Curtis zdjęcia: William Dudman muzyka: Howard Goodall scenografia: Nigel Curzon, Chris Hull

Obsada Rowan Atkinson: książę Edmund Tony Robinson: Baldrick Tim McInnerny: lord Percy Percy Robert East: Harry, książę Walii Brian Blessed: Ryszard IV Elspet Gray: królowa Gertruda Rik Mayall: szaleniec w więzieniu Patrick Allen: narrator

Akcja tej serii została umieszczona w średniowiecznej Anglii. Serial rozpoczyna się od bitwy na polach Bosworth w 1485 r., którą, wbrew rzeczywistemu przebiegowi wydarzeń, wygrywa Ryszard III (Peter Cook), a nie Henryk Tudor. Ryszard III zostaje jednak omyłkowo zabity przez księcia Edmunda. Siostrzeniec zmarłego króla, Ryszard, książę Jorku (Brian Blessed), będący zarazem ojcem Edmunda Czarnej Żmii, zostaje koronowany jako Ryszard IV (1485–1498). Ryszard i jego żona, królowa Gertruda, mają dwóch synów: księcia Harry’ego – księcia Walii, księcia regenta, kapitana gwardii, wielkiego strażnika północnych i wschodnich marchii, głównego szaleńca księstwa Gloucester, wicekróla Walii, szeryfa Nottingham, markiza Środkowej Anglii, lorda nadzwyczajnego wykopków, Harbinger of the Doomed Rat (1460–1498); księcia Edmunda – księcia Edynburga, nadzorcę królewskich szaletów, Laird of Roxburgh, Selkirk, and Peebles, arcybiskupa Canterbury, wielkiego Grumbledook, księcia Hastings (1461–1498).

W odcinku Born to be King okazuje się, że po urodzeniu starszego syna, Harry’ego, królowa Gertruda miała romans z Donaldem McAngusem, trzecim księciem Argyll. Edmund mógł być owocem tego związku. W takim przypadku byłby przyrodnim bratem Harry’ego i miałby także innego przyrodniego brata – lorda Dougala McAngusa, głównodowodzącego królewskiej armii.

Pod koniec serii fabuła zmierza ku uzgodnieniu z oficjalną historią Anglii. Król Ryszard IV i cała jego rodzina zostają otruci, a Henryk Tudor ostatecznie obejmuje tron jako Henryk VII. Następnie przystępuje do fałszowania faktów historycznych, przedstawiając Ryszarda III jako potwora i wymazując z kronik panowanie Ryszarda IV.

W tej serii postać Edmunda Czarnej Żmii różni się od jej późniejszych wcieleń. Główny bohater odznacza się niewielką inteligencją i polega przede wszystkim na planach Baldricka. Postać tytułowego bohatera ewoluuje jednak w trakcie serii, gdy zaczynają ujawniać się cechy charakterystyczne dla jego późniejszych potomków.

Czarna Żmija jest przydomkiem przyjętym przez Edmunda w pierwszym odcinku po odrzuceniu nazwy Czarne Warzywo (ang. Black Vegetable). Przypuszczalnie jeden z jego potomków przyjął ten przydomek jako nazwisko przed wydarzeniami przedstawionymi w serii Głupek renesansu, w której tytułowa postać nosi imię Edmund Czarna Żmija (ang. The Black Adder).

Richard Curtis przyznał w filmie dokumentalnym z 2004 r., że tuż przed rozpoczęciem zdjęć producent John Lloyd wraz z Rowanem Atkinsonem zapytali go, jaka właściwie jest postać Edmunda. Curtis zdał sobie wówczas sprawę, że mimo napisania pewnej liczby zabawnych kwestii nie wiedział, jak Atkinson powinien zagrać swoją rolę.

Lista odcinków

Czarna Żmija: Głupek renesansu Tytuł oryginalny: Blackadder II

Twórcy reżyseria: Mandie Fletcher scenariusz: Ben Elton, Richard Curtis zdjęcia: Ron Green muzyka: Howard Goodall

Obsada Rowan Atkinson: Edmund Czarna Żmija Tony Robinson: Baldrick Tim McInnerny: lord Percy Percy Miranda Richardson: królowa Elżbieta I Stephen Fry: lord Melchett Patsy Byrne: Nianiulek Rik Mayall: lord Flasheart

Akcja tej serii toczy się w Anglii za panowania Elżbiety I. Głównym bohaterem jest lord Edmund Czarna Żmija, daleki potomek pierwszego Czarnej Żmii i bliski sługa królowej. Królowa (Miranda Richardson) spędza czas na rozrywkach, m.in. każe ścinać głowy poddanym i robi psikusy Edmundowi. Towarzyszą jej doradca lord Melchett (Stephen Fry) oraz niania (Patsy Byrne), nazywana Nianiulkiem. Ta odsłona serialu ukształtowała najbardziej znany wizerunek Edmunda – sprytnego, przebiegłego i dowcipnego – zgodnie z oczekiwaniami BBC, aby serial był zabawniejszy. Akcja rozgrywa się głównie w domu Czarnej Żmii oraz w sali tronowej królowej. W poszczególnych odcinkach pojawiają się również inne miejsca, od pokoju człowieka dotkniętego ubóstwem, będącego tłem pierwszej sceny serii, po niemiecki loch. Ograniczenie liczby lokacji wynikało z wysokich kosztów pierwszej serii, spowodowanych rozbudowanymi dekoracjami i scenami plenerowymi.

Lista odcinków Tytuły odcinków są jednosylabowymi słowami odnoszącymi się do ich tematyki: ślubu, egzekucji, podróży i odkryć, długów, pijaństwa oraz uwięzienia.

Czarna Żmija: Rozważny i romantyczny Tytuł oryginalny: Blackadder the Third

Twórcy reżyseria: Mandie Fletcher scenariusz: Ben Elton, Richard Curtis muzyka: Howard Goodall

Obsada Rowan Atkinson: Edmund Blackadder Tony Robinson: Sod-off Baldrick Hugh Laurie: Jerzy, książę Walii, książę-regent (Jerzy IV Hanowerski) Helen Atkinson-Wood: pani Miggins Tom Baker: kapitan statku Warren Clarke: Josiah Hardwood Robbie Coltrane: Samuel Johnson Tim McInnerny: lord Topper i Le Comte de Frou Frou Miranda Richardson: Amy Hardwood Stephen Fry: książę Wellington

Akcja serii rozgrywa się na przełomie XVIII i XIX wieku, w okresie regencji. Przez większość tego czasu król Jerzy III był ubezwłasnowolniony z powodu słabego zdrowia psychicznego, a jego syn, Jerzy, książę Walii, pełnił funkcję regenta. Od 1811 r. do śmierci ojca w 1820 r. był znany jako książę-regent.

W tej serii wielmożny pan E. Czarna Żmija jest służącym księcia Walii (Hugh Laurie). Edmund, mimo znacznej inteligencji i zdolności, nie dorobił się majątku. Jak wspominał, służył księciu przez całe życie, od czasu, gdy obaj byli karmieni piersią, a on pokazywał księciu, która część matki służy do picia. Główne miejsca akcji stanowią: duża, urządzona z przepychem kwatera księcia, kuchnia pod schodami, zamieszkana przez Czarną Żmiję i Baldricka, oraz kawiarnia pani Miggins. Rowan Atkinson i Tony Robinson występują w swoich standardowych rolach, natomiast nowe postacie zagrali Hugh Laurie jako książę Regent oraz Helen Atkinson-Wood jako pani Miggins.

Lista odcinków W tej serii tytuły odcinków zawierają aliterację i nawiązują do tytułów powieści Jane Austen Rozważna i romantyczna (ang. Sense and Sensibility) oraz Duma i uprzedzenie (ang. Pride and Prejudice).

Czarna Żmija: Jak spędziłem I wojnę światową Tytuł oryginalny: Blackadder Goes Forth

Twórcy reżyseria: Richard Boden scenariusz: Ben Elton, Richard Curtis