Gałeczka żeberkowana, kulkówka żeberkowana (Sphaerium solidum) – gatunek słodkowodnego małża (Bivalvia) z rodziny kulkówkowatych (Sphaeriidae), występujący w dużych rzekach wschodniej i środkowej Europy. Gatunek zagrożony (NT) według IUCN. Jeden z rzadszych i wymierających gatunków mięczaków, objęty ścisłą ochroną gatunkową na terenie Polski.
Systematyka Należy do rodziny kulkówkowatych (Sphaeridae), gatunek jest jednym z trzech przedstawicieli rodzaju Sphaerium występujących w Polsce. W Polsce znana pod nazwą zwyczajową: gałeczka żeberkowana. Opisany przez N.A.J. Normanda na podstawie okazów zebranych w Skaldzie koło Valenciennes.
Etymologia nazwy Epitet gatunkowy (łac. solidus, -a, -um – masywny, twardy) odnosi się do grubej, mocnej muszli charakteryzującej osobniki tego gatunku.
Występowanie Występuje w dużych rzekach Europy: od Renu po Ural (nie występuje w dorzeczu Dunaju i Skandynawii). Lokalnie występuje w Belgii, Holandii, Francji i Niemczech. W Polsce na przełomie XIX i XX wieku gałeczka żeberkowana była stosunkowo licznym gatunkiem występującym w większych rzekach, zwłaszcza w środkowym i dolnym biegu Wisły i Odry. Obecnie gatunek ten zalicza się do gatunków zwierząt silnie zagrożonych wyginięciem na obszarze Polski. Stosunkowo duże i bogate populacje zachowały się w Zalewie Szczecińskim i Zegrzyńskim oraz w dużych rzekach wschodniej Polski – Biebrzy i Narwi, natomiast w okolicach stanowisk w środkowej Odrze, Warcie, Brdzie, dolnej Wiśle i w Zalewie Wiślanym gatunek ten najprawdopodobniej wymarł.
Budowa Cechy morfologiczne Muszla kulista, grubościenna, mocno wypukła, w zarysie trójkątna. Szczyty muszli położone centralnie na górnym brzegu, mocno wystające. Powierzchnia muszli mocno żeberkowana. Barwa muszli jednorodna, żółtorogowa, lekko połyskująca. Zamek z mocną płytą, cieńszą w części środkowej, zęby główne bardzo drobne; zęby boczne mocne, wyraźnie zaznaczone drobne, równej wielkości. Rowek ligamentum krótki i niezbyt szeroki.
Wymiary muszli: długość 6–12,5 mm, wysokość 5–10,5 mm, szerokość 4–8,5 mm.
Ciało białe, syfony krótkie.
Genetyka Diploidalna liczba chromosomów: 2n=30. 1., 2., 3., 5., 14. i 15. pary chromosomów są metacentryczne, pary 4. i 7. reprezentują typ przejściowy między submeta- i metacentrycznym, pozostałe są meta-submetacentryczne. Występują dodatkowo małe, dwuramienne chromosomy B, ich częstość występowania jest różna w różnych populacjach: od 11,8% do 42,3% osobników posiada te chromosomy.
Biologia i ekologia Zajmowane siedliska Gatunek reofilny, występuje głównie w dużych rzekach nizinnych, wyjątkowo w jeziorach, zbiornikach zaporowych i kanałach. Zasiedla partie rzek z wartkim nurtem, preferuje przebywanie w osadach piaszczystych lub żwirowych. Zagęszczenia populacji są niewielkie, w porównaniu do innych kulkówek: w ujściu Odry ok. 2 os./m². Występuje na niewielkich głębokościach, choć w zbiornikach zaporowych był spotykany do głębokości 50 m. Gatunek słodkowodny, znosi zasolenie wody do 2,2%. Wymaga wody dobrze natlenionej, jest wrażliwy na zanieczyszczenie i eutrofizację wody; zaliczany do gatunków β-mezosaprobowych.
Odżywianie Filtrator, wykorzystujący skrzela do wyłapywania cząstek pokarmu z wody.
Rozmnażanie Gatunek hermafrodytyczny. Jego cykl rozwojowy przebiega podobnie jak u innych przedstawicieli małż z rodzaju Sphaerium. Kiedy długość muszli osobnika osiąga 8-9 mm, może on wydać kolejną generację. Długość życia pojedynczego osobnika wynosi około 1 roku. Liczba potomstwa urodzona przez pojedynczego osobnika to średnio 22-24 osobniki potomne. W warunkach klimatu umiarkowanego w Środkowej Europie obserwowane są dwa pokolenia: wiosenne i jesienne. Uwalnianie potomstwa przez pokolenie jesienne następuje dopiero na wiosnę następnego roku. Uwalnianie młodych jest rozciągnięte w czasie, dlatego pokolenia mogą na siebie zachodzić.
Interakcje międzygatunkowe Osobniki gałeczki żeberkowanej mogą być żywicielem pośrednim przywr z gatunku Gorgodera cygnoides.
Zagrożenia i ochrona Stwierdzono zanikanie gatunku na wielu stanowiskach. Przyczyn tego zjawiska upatruje się w zanieczyszczeniu i eutrofizacji wód, na które gatunek ten jest wrażliwy. Zagrożeniem dla istnienia stanowisk tego gatunku jest też eksploatacja kruszywa z rzek oraz prace hydrotechniczne prowadzone w korytach rzek. Gałeczka żeberkowana na Czerwonej Liście IUCN miała w 2015 roku status gatunku bliskiego zagrożenia (NT). Na terenie Polski gatunek ten jest objęty ścisłą ochroną gatunkową. W Polskiej czerwonej księdze zwierząt został zaliczony do kategorii EN (gatunki wysokiego ryzyka, zagrożone).
Zobacz też mięczaki Polski
Przypisy Chikhlaev I. Ruchin A. 2014. The helminth fauna study of European common brown frog (Rana temporaria L., 1958) in the Wolga basin. Acta Parasitol. 59: 459-471 DOI: 10.2478/s11686-014-0268-5
Normand, N.-A.-J. 1844. Notice sur plusieurs nouvelles espèces de cyclades découvertes dans les environs de Valenciennes. Str. 6, fig. 3 i 4. Valenciennes. Stunaženas V., Petkevičiūte R., Stanevičiūte G. 2011. Phylogeny of Sphaerium solidum (Bivalvia) based on karyotype and sequences of 16S and ITS1 rDNA. Cent. Eur. J. Biol. 6: 105-117. doi: 10.2478/s11535-010-0101-6
Bibliografia
Linki zewnętrzne Sphaerium solidum w bazie NCBI dostęp: 4 sierpnia 2015.
Kategoria:Heterodonta Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1844 roku Kategoria:Fauna Belgii Kategoria:Fauna Estonii Kategoria:Fauna Francji Kategoria:Fauna Niemiec Kategoria:Fauna Węgier Kategoria:Fauna Łotwy Kategoria:Fauna Litwy Kategoria:Fauna Holandii Kategoria:Fauna Polski Kategoria:Fauna Rosji Kategoria:Fauna Słowacji Kategoria:Fauna Hiszpanii Kategoria:Fauna Ukrainy Kategoria:Fauna Wielkiej Brytanii