Linia demarkacyjna III Rzesza – ZSRR – granica stref wpływów pomiędzy III Rzeszą a Związkiem Radzieckim na okupowanym przez Wehrmacht i Armię Czerwoną terytorium II Rzeczypospolitej, ustalona 28 września 1939 roku w Moskwie w traktacie o granicach i przyjaźni III Rzesza – ZSRR, delimitowana w terenie, istniejąca do ataku Niemiec na ZSRR 22 czerwca 1941 roku.
Zgodnie z protokołem dodatkowym do podpisanego w dniu 23 sierpnia 1939 roku paktu Ribbentrop-Mołotow, na wypadek przekształcenia terytorialno-politycznego na terenach państw bałtyckich oraz Polski, granicę strefy interesów III Rzeszy i ZSRR miały stanowić: północna granica Litwy (do której miano dołączyć Wileńszczyznę) oraz – na terenie Polski – linia: Narew–Wisła–San. W wykonaniu ustaleń paktu Ribbentrop-Mołotow III Rzesza i ZSRR dokonały we wrześniu 1939 roku agresji na Polskę.
28 września 1939 roku – bezpośrednio po kapitulacji Warszawy – w zawartym w Moskwie III Rzesza i ZSRR dokonały wbrew prawu międzynarodowemu ( z 1907 roku)Dział III konwencji: „O władzy wojennej na terytorium państwa nieprzyjacielskiego”. W czasie II wojny światowej tezę o zaprzestaniu istnienia państwa polskiego utrzymywali jedynie sygnatariusze paktu z 28 września 1939 roku: III Rzesza i ZSRR. Analiza prawnomiędzynarodowa i stosunek społeczności międzynarodowej do państwa polskiego i jego statusu po wrześniu 1939 roku Henryk Batowski, Rok 1940 w dyplomacji europejskiej, Poznań 1981, Wydawnictwo Poznańskie, , s. 11–26 i passim. Por. też: Henryk Batowski, Polska dyplomacja na obczyźnie 1939–1941, Kraków 1991, Wydawnictwo Literackie, . wytyczenia granicy niemiecko-sowieckiej na okupowanym wojskowo terytorium Polski.
4 października 1939 roku utworzono radziecko-niemiecką centralną komisję graniczną dla wyznaczenia granic między państwowymi interesami ZSRR i Niemiec. Na jej czele stanęli: ze strony niemieckiej radca Henke, a ze strony sowieckiej szef wydziału środkowoeuropejskiego Komisariatu Ludowego Spraw Zagranicznych (ros. Narkomindieł) Aleksandrow. Wojska Pograniczne NKWD otrzymały rozkaz wzięcia pod ochronę granicy państwowej (linii demarkacyjnej) 8 października 1939 roku. Na około 1500 kilometrach linii granicznej postawiono 2820 słupów granicznych. Oficjalny komunikat sowiecki o zakończeniu delimitacji granicy ogłoszono w Moskwie 5 marca 1940 roku – w tym samym dniu, kiedy zapadła decyzja o wymordowaniu polskich jeńców wojennych.
W końcu czerwca 1940 roku po ultimatum ZSRR nastąpiła okupacja krajów bałtyckich przez Armię Czerwoną, której konsekwencją była w początku sierpnia 1940 roku aneksja Litwy, Łotwy i Estonii przez ZSRR w formie republik radzieckich. Granica Litwy z III Rzeszą stała się w ten sposób granicą sowiecko-niemiecką. 17 sierpnia 1940 roku w Berlinie przedstawiciele III Rzeszy i ZSRR podpisali w konsekwencji porozumienie o stosunkach prawnych obowiązujących przy granicy oraz zmianie nazwy linia graniczna na granica państwowa.
Linia demarkacyjna pomiędzy III Rzeszą a ZSRR na terytorium państwa polskiego była uznawana za linię graniczną wyłącznie przez obu sygnatariuszy-agresorów: III Rzeszę i ZSRR. Linia ta zaczynała się w okolicach wsi Kalety, gdzie stykała się z przedwojenną granicą polsko-litewską. Stamtąd biegła przeważnie w kierunku zachodnim przez tereny Puszczy Augustowskiej, na północ od Augustowa, do okolic wsi Chomontowo, gdzie stykała się z przedwojenną granicą polsko-niemiecką. Dalej biegła w kierunku południowo-zachodnim wzdłuż starej granicy aż do rzeki Pisy. Następnie w dół Pisy, aż do jej ujścia do Narwi w okolicach Nowogrodu. Dalej w dół Narwi aż do miejsca położonego około 5 kilometrów na północny wschód od Ostrołęki. Stąd granica biegła w kierunku południowo-wschodnim, mijając od wschodu Ostrów Mazowiecką, aż do rzeki Bug, którą osiągała około 5 kilometrów na wschód od Małkini. Dalej w górę Bugu aż do ujścia rzeki Sołokija koło Krystynopola. Stamtąd w górę Sołokiji aż do Uhnowa. Dalej biegła w kierunku przeważnie zachodnim i południowo-zachodnim, przecinając Roztocze i mijając od południa Bełżec i Cieszanów, zaś od północy Lubaczów, aż do rzeki San około 5 kilometrów na północny zachód od Sieniawy. Dalej w górę Sanu aż do okolic jego źródeł w Bieszczadach, gdzie stykała się z przedwojenną granicą polsko-węgierską (do marca 1939 roku będącą granicą polsko-czechosłowacką).
Zobacz też Generalne Gubernatorstwo Terytoria Polski anektowane przez III Rzeszę Okupacja sowiecka ziem polskich (1939–1941) Okupacja niemiecka ziem polskich (1939–1945) Komisariat Rzeszy Ukraina Komisariat Rzeszy Wschód Linia Mołotowa
Przypisy
Bibliografia Sławomir Dębski: Między Berlinem a Moskwą. Stosunki niemiecko-sowieckie 1939–1941, Warszawa 2007, wydanie II poprawione, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, . Marek Kornat: Polska 1939 roku wobec paktu Ribbentrop_Mołotow. Problem zbliżenia niemiecko-sowieckiego w polityce zagranicznej II Rzeczypospolitej, Warszawa 2002, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, .
Kategoria:Polska podczas II wojny światowej Kategoria:Współpraca radziecko-niemiecka (1939–1941)