thumb|Canon doctrinae triangulorum autorstwa Jerzego Joachima Retyka, karta tytułowa, Lipsk 1551 thumb|Karta tytułowa Narratio prima autorstwa Jerzego Joachima Retyka, Gdańsk, 1540

Georg Joachim von Lauchen, właściwie Georg Joachim Iserin, używał też nazwiska matki de Porris i jego niemieckiego tłumaczenia von Lauchen. Najbardziej znany z przybranego nazwiska Retyk (łac. Rheticus; ur. 16 lutego 1514 w Feldkirch, dzisiejsza Austria, zm. 4 grudnia 1574 w Koszycach, Węgry) – niemiecki uczony: astronom, matematyk, lekarz i kartograf; profesor i nauczyciel, twórca przyrządów nawigacyjnych i innych.

Życiorys Pochodzenie i nazwiska Lauchen to syn miejskiego lekarza i miejskiego urzędnika z Feldkirch, Georga Iserina i Włoszki, Thomasiny de Porris. Do 14 roku życia był nauczany i wychowywany przez ojca. W 1528 jego ojciec został oskarżony o czary, skazany i ścięty. W następstwie procesu o czary zakazane zostało używanie nazwiska ojca. Matka wraz z synem wróciła do nazwiska panieńskiego de Porris, w przełożeniu na niemiecki von Lauchen. W późniejszym okresie Georg von Lauchen przybrał też nazwisko Retyk – od rzymskiej prowincji Recja, w której się urodził.

Wykształcenie, działalność naukowa i spotkanie z Mikołajem Kopernikiem Pod wpływem swojego przyjaciela nauczyciela Achillesa Gassera, który przejął praktykę po straconym ojcu, Georg von Lauchen kontynuował naukę w łacińskiej szkole w Feldkirch, a następnie w latach 1528–1531 w Zurychu. W latach 1532–1536 studiował matematykę na uniwersytecie w Wittenberdze. Na tymże uniwersytecie w 1537 objął katedrę matematyki niższejMatematyka niższa oznaczała arytmetykę, geometrię i trygonometrię..

W październiku 1538 von Lauchen opuścił Wittenbergę i udał się w długą podróż naukową do Norymbergi na spotkanie z Johannesem Schönerem, aby omówić z nim ogólnie tylko znane tezy Mikołaja Kopernika. W Norymberdze von Lauchen spotkał się także z drukarzem Johannesem Petreiusem. W maju 1539 von Lauchen przybył do FromborkaWówczas Frauenburg., aby spotkać się z Kopernikiem i zapoznać się z rękopisem jego dzieła. Przywiózł Kopernikowi w prezencie trzy duże tomy, które obejmowały pięć tytułów:

Almagest Ptolemeusza, tom I – wydany w Bazylei w 1538 Optika Witelona, tom II – wydana w Norymberdze w 1535 Instrumentum primi mobilis Apiana, tom I – z 1534 Greckie wydanie geometrii Euklidesa, tom III – wydane w Bazylei w 1533 De tranigulis Regiomontana, tom III – wydane w Norymberdze w 1533

Trzy z tych pięciu tytułów zostały wydane przez Johannesa Petreiusa i stanowiły naoczny dowód, że Petreius poradzi sobie z wydaniem dzieła Kopernika. Von Lauchen przywiózł też Kopernikowi wyniki obserwacji Merkurego, które Kopernik wykorzystał do uwspółcześnienia fragmentów swojego dzieła, w części poświęconej tej planecie.

Wraz z Kopernikiem, lato 1539 spędził w Lubawie, u biskupa Tiedemanna Giesego. Von Lauchen stał się gorącym orędownikiem wydania drukiem rękopisu dzieła Kopernika. We wrześniu 1539 udał się do Gdańska, aby wydać Narratio Prima – krótkie przedstawienie najważniejszych tez poznanego u Kopernika rękopisu późniejszego De revolutionibus orbium coelestium. Narratio Prima (pol. Opowiadanie pierwsze) zawierało przystępny opis heliocentrycznej budowy świata, prezentując dyskusję dotyczącą „ruchów słońca”. Von Lauchen przedstawił merytoryczne argumenty, z powodu których uznał system heliocentryczny za słuszny. Swoje argumenty podsumował następująco:

Zręcznym zabiegiem Jerzego Joachima von Lauchen było dodanie do Narratio Prima pochwały Prus. Takim działaniem von Lauchen zamierzał wpłynąć na Kopernika, aby ten zgodził się na wydanie drukiem swojego rękopisu, a jednocześnie zamierzał pozyskać patronat księcia Prus Albrechta.

W grudniu 1540 von Lauchen powrócił na chwilę do Wittenbergi, gdzie wygłosił cykl wykładów na podstawie Tractatus de sphaeria autorstwa Sacrobosco. Poinformował wówczas innych naukowców z tego uniwersytetu (Reinholda, Melanchtona oraz Schönera) o dziele Kopernika. Po ukończeniu wykładów Retyk udał się ponownie na spotkanie z Kopernikiem.

Jerzy Joachim von Lauchen opuścił Frombork w 1541, zabierając do druku w Norymberdze rękopis De revolutionibus. W sierpniu 1541 przedstawił kopię swojej pracy nad mapą Prus księciu pruskiemu Albrechtowi, dając mu jednocześnie w darze instrument służący do pomiaru długości dnia. Von Lauchen wiedział, że książę bezskutecznie próbował ustalić, w jaki sposób obliczyć długości trwania dnia. Działaniami tymi von Lauchen chciał uzyskać przychylność i poparcie Hohezollerna. Książę poparł wydanie dzieła.

Opowiedzenie się przez Retyka po stronie heliocentryzmu spowodowało zaraz po powrocie do Wittenbergi (we wrześniu 1541) ostry konflikt z przywódcami Kościoła luterańskiego, przede wszystkim z samym Marcinem Lutrem oraz z Filipem Melanchtonem, który uznał naukę „sarmackiego filozofa” za absurd, niezgodny z tekstem Biblii. Nie chcąc dopuścić do zaognienia sytuacji, już jako dziekan wydziału humanistycznego w semestrze zimowym 1541/1542 dał wykład Almagestu Ptolemeusza oraz Początków astronomii Al-Fergana, pozornie wyrażając tym swoją aprobatę dla tradycyjnej geocentrycznej astronomii.

Udział w wydaniu De revolutionibus Po powrocie do Wittenbergi został wybrany dziekanem wydziału nauk humanistycznych i zajął się sprawami wydania drukiem rękopisu Kopernika. W maju 1542 udał się do Norymbergi, gdzie zlecił wydanie książki norymberczykom (Schönerowi, Ossiandrowi i Petreiusowi). Dozorował druk De Revolutionibus, ale zanim praca została skończona wyjechał do Lipska, by zacząć uczyć w październiku 1542. Dzieło zostało wydane w 1543.

Okres późniejszy i skandal obyczajowy W latach 1542–1551 von Lauchen był profesorem matematyki wyższej na uniwersytecie w Lipsku, gdzie pozostał do 1545. W późniejszych latach często podróżował do Feldkirch, Mediolanu, Lindau (Bodensee) i Konstancji, gdzie nauczał matematyki. W 1547 zachorował, a po powrocie do zdrowia studiował medycynę w Zurychu i w 1548 wrócił do Lipska.W roku 1550 wydał efemerydy na rok 1551 obliczone na podstawie De Revolutionibus. W 1551 roku jego działalność naukową przerwał skandal – von Lauchen został oskarżony o stosunek homoseksualnyCyt. z Wasiutyńskiego: Wiadomość o tym podał Wilhelm Voss (Altona) w miesięczniku Die Sterne (1931, s. 179-184, Handschriftliche Bemerkungen in alten Büchern). Mianowicie w Hamburskiej Państwowej i Uniwersyteckiej Bibliotece znajduje się egzemplarz „Efemeryd” Joh. Stadiusa na lata 1554–1576, który należał niegdyś do znajomego Retyka, Jakuba Krögera, pastora w Eiderstedt, a potem w Hamburgu. Na marginesie przedmowy, w miejscu gdzie wymieniony jest Retyk, Kröger dopisał: Excellens Mathe: qui vixit et docuit Lipsae aliquandiu, post vero circa annum 1550 ea urbe aufugit propter Sodomitica et Italica Peccata. Ego hominem novi. Pederastia – rozpowszechniona i tolerowana we Włoszech – była w Niemczech uważana za ciężkie przestępstwo. ze studentem (kodeks karny cesarza Karola V z 1532 przewidywał za takie czyny karę śmierci na stosie). Zagrożony procesem obyczajowym zbiegł do Chemnitz, a następnie do Pragi. Podczas procesu pod nieobecność oskarżonego, sąd skazał go jedynie na relegację z uczelni na 101 lat, przy czym z uwagi na jego wysoką pozycję naukową, postanowiono nie ogłaszać publicznie wyroku.

W latach 1554–1574 mieszkał w Krakowie, gdzie pracował m.in. nad dziesięciocyfrowymi tablicami trygonometrycznymi. W Krakowie von Lauchen zamieszkał w kamienicy Kaufmanowskiej w Rynku Głównym, gdzie intensywnie rozmyślał nad sposobem wybudowania niezbędnego do prowadzenia obserwacji i obliczeń astronomicznych obelisku. Prawdopodobnie ok. 1555 r. udało mu się wznieść obelisk o wys. 14,6 m, który został ustawiony na terenach posiadłości Bonerów w Balicach. Jako miejsce jego lokalizacji wskazuje się też niekiedy „ogród heretyków” na Wesołej. Na szczycie obelisku uczony umieścił kulę, aby dokładnie wyznaczać punkt, w którym znajduje się cień końca obelisku. Krakowski obelisk stał się wyjątkowym obserwatorium astronomicznym – pierwszym tego typu w Europie. Po wyjeździe uczonego z Krakowa, jego obelisk został w 1574 r. zniszczony przez studentów Akademii Krakowskiej, jako wytwór heretycki i godzący w nauki Kościoła. Podobiznę obelisku von Lauchen umieszczał na kartach tytułowych swoich prac matematycznych i astronomicznych. Od 1557 r. rysunek obelisku stał się godłem krakowskiej oficyny wydawniczej Łazarza AndrysowicaMarek Żukow-Karczewski, Obelisk Retyka, „Echo Krakowa”, 28,29,30 IV – 1 V 1989 r., nr 84 (12893)..

Przez ostatnie 20 lat życia utrzymywał się z prowadzenia praktyki lekarskiej. Zmarł w Koszycach w 1574.

Jerzy Joachim von Lauchen był właścicielem autografu De revolutionibus, który po jego śmierci przejął jego uczeń i współpracownik, Walentyn Otho.

Wybrane dzieła Narratio prima (Gdańsk 1540, kompendium astronomii heliocentycznej) – dzięki niezwykłej (na owe czasy) treści, dotyczącej nowego modelu świata, jak i walorom pisarskim, humanistycznej formie i jasnej kompozycji oraz umiejętności podawania faktów broszura Retyka uzyskała większy sukces wydawniczy niż samo dzieło Kopernika (w XVI wieku De revolutionibus miało tylko 2 wydania, a Narratio prima – aż 4). Canon doctrinae triangulorum (Lipsk 1551, tablice trygonometryczne) Opus Palatinum de triangulis (Neustadt 1596, kompendium wiedzy trygonometrycznej wraz z nowo obliczonymi tablicami, dzieło wydane po śmierci)

Patron Dla uczczenia jego pamięci jednemu z kraterów uderzeniowych na Księżycu nadano imię Rhaeticus.

Jerzy Joachim Retyk w kulturze Postać Retyka i jego spotkanie z Mikołajem Kopernikiem zostało ukazane w polskim filmie historycznym z 1972 Kopernik. Retyka zagrał w tym filmie niemiecki aktor Klaus-Peter Thiele.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Biogram w Galileo Project

Jerzy Joachim Retyk, De libris revolutionum narratio prima w bibliotece Polona

Kategoria:Absolwenci i studenci Uniwersytetu w Wittenberdze Kategoria:Niemieccy astronomowie XVI wieku Kategoria:Niemieccy matematycy XVI wieku Kategoria:Niemieccy lekarze Kategoria:Niemieccy kartografowie Kategoria:Urodzeni w 1514 Kategoria:Zmarli w 1574 Kategoria:Osoby związane z Mikołajem Kopernikiem Kategoria:Osoby upamiętnione nazwami kraterów na Księżycu