Departament I Ministerstwa Spraw Wewnętrznych – istniejący w latach 1956–1990 organ w strukturze Ministerstwa Spraw Wewnętrznych PRL, stanowiący część Służby Bezpieczeństwa MSW, zajmujący się wywiadem („zdobywaniem tajnych dokumentów i informacji dotyczących politycznych, ekonomicznych, militarnych i wywiadowczych planów i zamierzeń skierowanych przeciwko Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i krajom obozu socjalistycznego”). W maju 1990 Departament I MSW, jako część Służby Bezpieczeństwa MSW, został rozwiązany na mocy przepisów o likwidacji SB. Nowe zadania związane z wywiadem suwerennego państwa przejął Zarząd Wywiadu UOP.

Powstanie wywiadu cywilnego w powojennej Polsce Po utworzeniu Resortu Bezpieczeństwa Publicznego przy Polskim Komitecie Wyzwolenia Narodowego 21 lipca 1944 w jego strukturach od grudnia 1944 znajdował się Samodzielny Wydział Wywiadu, na czele którego stał pełniący obowiązki dyrektora płk Stefan Antosiewicz. Wydział był jednak zbyt mały i miał niewielkie pole działania. Ograniczał się przeważnie do zbierania informacji o przeciwnikach nowego reżimu komunistycznego i o bardzo rozgałęzionym podziemiu zbrojnym, które powstawało w okupowanej Polsce od początku II wojny światowej.

Cywilną służbę wywiadowczą formalnie utworzono 2 stycznia 1945 jako Wydział Wywiadu Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego.

Zmiany 5 miesięcy później, 21 czerwca 1945, Wydział Wywiadu MBP przemianowano na Wydział II Samodzielny MBP. W tym samym czasie w ZSRR doszło do ujednolicenia wywiadu cywilnego (1 Zarządu MGB ZSRR) i wywiadu wojskowego GRU pod nazwą Komitet Informacji. 17 lipca 1947 biorąc przykład lub wykonując polecenia doradców radzieckich z MGB ZSRR i MWD ZSRR Wydział II Samodzielny MBP połączono z wywiadem wojskowym (Oddziałem II Sztabu Generalnego WP) tworząc Departament VII MBP.

Po niemal trzyletnim okresie unifikacji z Oddziałem II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, 5 czerwca 1950 wywiad cywilny został ponownie wyodrębniony, choć zachował nazwę „Departament VII Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego”.

Zwolnienia i zadania Z 359 dotychczasowych pracowników centrali zwolniono aż 185, tworząc jednocześnie nowe etaty – 565 stanowisk, w tym 173 niejawne.

Zakres działań wywiadu z końca 1950 obejmował: prowadzenie wywiadu polityczno-ekonomicznego i emigracyjnego, na terenie całej kapitalistycznej Europy, Ameryki Północnej i Południowej, ochronę placówek Polski Ludowej za granicą, zapewnienie łączności szyfrowej i pocztowej, sprawdzanie i opiniowanie kandydatów do pracy w Ministerstwie Spraw Zagranicznych i Ministerstwie Handlu Zagranicznego.

W maju 1954 do zakresu zadań dodano obowiązek prowadzenia wywiadu naukowo-technicznego, zwiększając jednocześnie stan obsady etatowej o 20 osób.

Zmiany z 1954 i wywiad nielegalny Po likwidacji Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego wywiad cywilny włączono w skład Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego, jako Departament I.

Zakres jego terytorialnych zainteresowań obejmował wówczas, oprócz europejskich państw kapitalistycznych, także USA, Kanadę, Meksyk, Brazylię, Argentynę i Izrael. Ponadto do zadań włączono (według oficjalnego określenia) „obowiązek zainteresowania się Watykanem jako obiektem zasadniczym”. Jednocześnie Departament I KdsBP zaczął tworzyć struktury tzw. wywiadu nielegalnego.

Departament I MSW W listopadzie 1956 cywilną służbę wywiadowczą włączono jako Departament I do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Zmiany organizacyjne (w przeciwieństwie do pozostałych jednostek Służby Bezpieczeństwa, gdzie zwolniono bardzo dużą liczbę pracowników) były niewielkie, a liczbę pracowników ograniczono o około 70 osób.

Zakres pracy Departamentu I MSW z grudnia 1956 Zakres pracy Departamentu I MSW zatwierdzony 12 grudnia 1956 r., obejmował:

zdobywanie tajnych dokumentów i informacji dotyczących politycznych, ekonomicznych, militarnych i wywiadowczych planów i zamierzeń skierowanych przeciwko Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i krajom obozu socjalistycznego, rozpracowywanie w krajach kapitalistycznych działalności obcych wywiadów skierowanych przeciwko PRL i umożliwienie organom Służby Bezpieczeństwa w kraju przeciwdziałanie tej działalności, rozpracowywanie wrogiej działalności ośrodków politycznych i wywiadowczych emigracji polskiej w celu sparaliżowania ich działalności na kraj oraz inspirowanie różnego rodzaju pociągnięć neutralizujących reakcyjną emigrację polityczną, zdobywanie informacji i dokumentacji z zakresu najnowszych osiągnięć naukowych i postępu technicznego w krajach kapitalistycznych na zapotrzebowanie poszczególnych resortów gospodarczych i instytucji naukowych PRL, ujawnianie planów Watykanu i innych ośrodków religijnych zmierzających do prowadzenia działalności antypaństwowej w kraju. prowadzenie w krajach kapitalistycznych specjalnych przedsięwzięć operacyjnych o charakterze politycznym, organizacja i zapewnienie łączności szyfrowej i kurierskiej z placówkami PRL za granicą, zabezpieczenie oficjalnych placówek PRL za granicą przed penetracją wrogiego kontrwywiadu.

Do krajów stanowiących przedmiot głównego zainteresowania Departamentu I MSW zaliczano Niemcy Zachodnie Stany Zjednoczone Ameryki Wielką Brytanię Francję Watykan

Prowadzono także działalność wywiadowczą na terytorium krajów pomocniczych, m.in.: Włoch Austrii Szwajcarii Belgii Szwecji Holandii Danii Izraela Kanady Brazylii Meksyku Argentyny

Działalność w Watykanie Na rzecz Departamentu I w Rzymie pracowali przede wszystkim funkcjonariusze SB, oficjalnie zatrudnieni jako dyplomaci na stanowiskach sekretarzy ambasady (jednym z takich oficerów był Edward Kotowski) oraz jako funkcjonariusze nielegalni np. „Lakar”, czyli funkcjonariusz Andrzej Madejczyk prowadzący Konrada Hejmo OP. Ich zadaniem było budowanie agentury (głównie wśród duchowieństwa), za pomocą której starano się dotrzeć do Sekretariatu Stanu czy Instytutu Polskiego. Sieć współpracowników miała dostarczać informacji o skuteczności polityki dezinformacyjnej, a także kreować tę politykęJan Żaryn, Czerwona dyplomacja wokół Stolicy Apostolskiej, w: Przez Morze Czerwone, dodatek specjalny do Gościa Niedzielnego, nr VI 2008..

Struktura w 1956 r. W 1956 skład struktury Departamentu I wchodziły następujące jednostki organizacyjne:

Wydział I Organizował tzw. rezydentury nielegalne, działające poza oficjalnymi placówkami PRL za granicą oraz nadzorował i zapewniał ich funkcjonowanie, w organizacji pracy agenturalnej wydział uwzględniał także działania dywersyjne. Wydział IA Zaopatrywał wydziały operacyjne i rezydentury nielegalne w środki techniczne, wykonywał wszelkie czynności konieczne do organizowania nielegalnych wyjazdów pracowników kadrowych i agentury za granicę, zaopatrywał ich w dokumenty legalizacyjne, organizował łączność bezosobową oraz prowadził szkolenie w dziedzinie techniki operacyjnej dla kandydatów na nielegalne wyjazdy, zajmował się problemami legalizacji pobytu oficerów wywiadu nielegalnego za granicą oraz zapewnienia im łączności radiowej z centralą. Wydział II Odpowiadał za prowadzenie wywiadu na terytorium Stanów Zjednoczonych Ameryki, Kanady, Meksyku, Brazylii, Argentyny, oraz Izraela. Wydział III Prowadził wywiad na terenie Republiki Federalnej Niemiec, Austrii, oraz Berlina Zachodniego. Wydział IV Zajmował się prowadzeniem wywiadu na terytorium – Francji, Watykanu, Włoch, Szwajcarii, Belgii, Holandii. Wydział V Rozpracowywał reakcyjne ośrodki emigracji polskiej na terenie tych krajów, gdzie istniały największe skupiska polonijne. Wydział VI Prowadził wywiad naukowo-techniczny w rozwiniętych technicznie krajach kapitalistycznych. Wydział VII Odpowiadał za prowadzenie wywiadu na terytorium – Wielkiej Brytanii, Danii i Szwecji. Wydział VIII Zajmował się doborem i werbunkiem agentury na terenie kraju i kierował pracą grup operacyjnych na terenie województw w kontakcie z innymi departamentami. Wydział IX Opracowywał materiały agenturalne i sporządzał informacje dla kierownictwa partii i rządu, opracowywał oceny materiałów agenturalnych analizował poszczególne problemy związane z zakresem pracy Departamentu I. Wydział X Typował i dobierał kandydatów do pracy w Departamencie I oraz obsługiwał wszelkie sprawy personalne pracowników. Wydział XI Prowadził sprawy finansowe Departamentu I związane z pracą centrali i rezydentur, załatwiał sprawy mieszkaniowe pracowników, zarządzał obiektami specjalnymi i garażami, obsługiwał sprawy mundurowe i zabezpieczał mienie pracowników rezydentur. Sekretariat Ogólny Prowadził ewidencję operacyjną i archiwum wyłącznie na potrzeby Departamentu I, dzięki czemu agentura wywiadu była nieindentyfikowalna dla pracowników innych departamentów Służby Bezpieczeństwa. Wykonywał prace fotolaboratoryjne, obsługiwał wysyłanie i odbiór poczty operacyjnej na linii centrala – rezydentury oraz nadzorował pracę hali maszyn do pisania. Samodzielna Sekcja A Zapewniała łączność szyfrową z rezydenturami. Samodzielna Sekcja B Zajmowała się zabezpieczeniem oficjalnych placówek PRL przed penetracją obcych kontrwywiadów oraz zdobywaniem agentury wewnątrz obcych służb. Szkoła Departamentu I Przygotowywała kandydatów do pracy w Departamencie I i szkoliła pracowników. Prowadziła szkolenie zawodowe – nauka języków obcych, nauka o terenie, szkolenie operacyjne.

Struktura Departamentu I przez kolejne 2 lata praktycznie pozostawała bez zmian, jedynie Wydział X przekształcono 1 sierpnia 1958 r. w Samodzielną Sekcję K.

Zmiany organizacyjne w 1961 roku Po kolejnych zmianach organizacyjnych w 1961 roku: Wydział I Szkolenia operacyjne i językowego, Wydział II Działań operacyjnych w krajach trzeciego świata, Wydział III Ochrona kontrwywiadowcza, Wydział IV Działalność wywiadowcza w obu Amerykach, Wielkiej Brytanii, Wydział V Działania w krajach niemieckojęzycznych i Skandynawii, Wydział VI Działania we Francji, Włoszech z Watykanem i w Belgii, Wydział VII Odpowiedzialny za wywiad naukowo-techniczny (WNT), Wydział VIII Rozpracowujący ośrodki emigracji politycznej i dywersji ideologicznej, Wydział IX Zapewniający środki techniki operacyjnej, Wydział X Analityczno-informacyjny, Wydział XI Administracyjno-gospodarczy, Wydział Ogólny Ewidencja i archiwum operacyjne. Samodzielna Sekcja Szyfrów Samodzielna Sekcja Kadr Samodzielna Sekcja Fotograficzna

Terenowymi ekspozyturami wywiadu były Samodzielne Grupy Specjalne w Komendach Wojewódzkich MO. Po ich zlikwidowaniu w 1963 zadania przejęli starsi inspektorzy w Inspektoratach Kierownictwa SB KW MO. W 1975 utworzono stanowiska starszych inspektorów przy zastępcach komendantów wojewódzkich MO ds. SB (od 1983 przy zastępcach szefów WUSW ds. SB), natomiast w większych województwach istniały Inspektoraty I KW MO/WUSW.

Utworzenie Zarządu WNT w 1973 roku Kolejną zmianą było utworzenie w 1973 roku w miejsce Wydziału VII zajmującego się WNT (wywiadem naukowo technicznym) zarządu VII WNT w skład którego wchodziły: Wydział I Zarządu VII współpraca z przemysłem, opracowywanie i wykorzystywanie materiałów zdobywanych przez WNT Wydział II Zarządu VII zdobywanie informacji z zakresu przemysłu chemicznego i farmaceutycznego, Wydział III Zarządu VII zdobywanie informacji z zakresu przemysłu elektromaszynowego, Wydział IV Zarządu VII zdobywanie informacji z zakresu przemysłu ciężkiego, Wydział V Zarządu VII wywiad ekonomiczno-prognostyczny.

Zmiany w 1977 roku W 1977 roku nastąpiły zmiany struktury wywiadu związane z dezercją por. Andrzeja Kopczyńskiego, który po udzieleniu przez władze RFN azylu politycznego ujawnił wywiadowi amerykańskiemu informacje objęte tajemnicą państwową. Przyjęto następującą strukturę: Wydział I kierowanie operacjami przeciwko RFN, Wydział II kierowanie operacjami przeciwko USA, Wydział III kierowanie operacjami przeciwko pozostałym krajom NATO i Watykanowi, Wydział IV (od 1984) współpraca z przemysłem, opracowywanie i wykorzystywanie materiałów zdobywanych przez WNT, Wydział V