thumb|Edward Dembowski na czele procesji z 27 lutego 1846 na akwaforcie Józefa Bohdana Dziekońskiego thumb|Edward Dembowski, podobizna wykonana z dagerotypuLimanowski B, Historja ruchu rewolucyjnego w Polsce w 1846 r., Kraków, 1913 thumb|244x244px|Płyta nagrobna grobu Edwarda Dembowskiego alt=Grób Edwarda Dembowskiego na starym cmentarzu Podgórskim w Krakowie|mały|300x300px|Grób Edwarda Dembowskiego na starym cmentarzu Podgórskim w Krakowie thumb|308x308px|Popiersie Edwarda Dembowskiego w Krakowie Edward Dembowski herbu Jelita (ur. 31 maja 1822 w WarszawieLeszek Syklulski: Edward Dembowski (1822-1846). Biografia polityczna, s. 37. Autor podaje sygnaturę aktu urodzenia odnalezionego w Archiwum Państwowym m.st. Warszawy., zm. 27 lutego 1846 w Podgórzu) – polski działacz lewicy niepodległościowej (Związek Narodu Polskiego), filozof, krytyk literacki, publicysta, pisarz i organizator powstania krakowskiego w 1846.

Życiorys Edward Dembowski był synem Julii z Kochanowskich i konserwatywnego kasztelana – wojewody Królestwa Polskiego Leona Dembowskiego. Z racji szlacheckiego pochodzenia, kontrastującego z radykalnymi poglądami społecznymi, nazywano go „czerwonym kasztelanicem”. W czasie studiów znajdował się pod wpływem Hegla i utopijnych socjalistów francuskich.

W 1841 zadebiutował w warszawskim „Czasie” rozprawą Filozoficzność i Pani Ziemięcka. W latach 1842–1843 wydawał w Warszawie „Przegląd Naukowy”, pismo młodej, niepodległościowej inteligencji, jedno z ważniejszych czasopism tamtego czasu. Kilka znaczących rozpraw opublikował w poznańskim „Roku” (O dramacie w dzisiejszym piśmiennictwie polskim, Kilka słów o pojęciu poezji, Kilka myśli o eklektyzmie). Finansował też almanach młodych pisarzy Jaskułka.

Edward Dembowski był organizatorem nieudanego powstania krakowskiego, które wybuchło w lutym 1846 roku w Krakowie i okolicach. Formalnie pełnił funkcję sekretarza dyktatora Jana Tyssowskiego, w praktyce stał się faktycznym przywódcą ruchu. Zginął 27 lutego 1846 roku, gdy wojska austriackie ostrzelały procesję patriotyczną w Podgórzu, której przewodził. Pochowany został na starym cmentarzu Podgórskim w Krakowie. Jego grób, jako jeden z niewielu na tym cmentarzu, wciąż otoczony jest stałą opieką. Po śmierci Dembowskiego przez pewien czas krążyły pogłoski, jakoby nie zginął i widywano go rzekomo w różnych częściach kraju oraz za granicą.

Żoną Dembowskiego była Aniela z Chłędowskich (1824–1902), córka znanego bibliografa i wydawcy – Adama Tomasza Chłędowskiego. Z tego małżeństwa, zawartego jesienią 1841 roku, na świat przyszło troje dzieci: Julia (żona adwokata Aleksandra Karpińskiego), Edward i Czesław.

Poglądy Na kształtowanie się światopoglądu Dembowskiego wywarły wpływ idee Joachima Lelewela. Kontynuował tradycje filozoficzne Staszica i Kołłątaja. Dembowski w swojej krytyce używał do analizy i oceny zjawisk artystycznych kryteriów ideowo-politycznych, jak postęp, wsteczność. Kryteria estetyczne łączyły się dla niego z określonymi postawami ideologicznymi. W sferze ideologicznej przeciwstawiał się konserwatywnym poglądom Michała Grabowskiego i Henryka Rzewuskiego. Był też przeciwnikiem umiarkowanych, liberalnych postaw, reprezentowanych np. przez „Bibliotekę Warszawską”. Krytycznie podchodził do eklektyzmu, częstego w kulturze umysłowej lat 40. XIX w., estetyzmu, uznawanego za wsteczny (Listy Józefa Kremera), zainteresowania przeszłością i jej gloryfikacji (twórczość Kraszewskiego), poematów lirycznych, będących jedynie ekspresją jednostkowych uczuć. Przeciwstawiał się więc zarówno postawom konserwatywnym, jak i mistycznym prądom romantyzmu. W ich miejsce proponował praktyczną i aktywną działalność, zgodną z dążeniami ludu.

Edward Dembowski cenił poezję zaangażowaną, buntowniczą, wzywającą do czynu i bliską ludowi. Takich motywów dopatrywał się w twórczości Romana Zmorskiego, Włodzimierza Wolskiego i Narcyzy Żmichowskiej. Ważną rolę przyznawał dramatowi, który, jego zdaniem, dobrze nadawał się do wyrażania idei postępowych poprzez uwidacznianie ścierania się racji światopoglądowych. Optował za dramatem idei czy też politycznym. Z tego powodu cenił Nie-Boską komedię Zygmunta Krasińskiego, której poświęcił analizę.

Upamiętnienia Literatura Władysław Anczyc w 1848 roku opublikował wiersz o Edwardzie Dembowskim pt. Emisariusz. Wisława Szymborska opublikowała wiersz pt. List Edwarda Dembowskiego do ojcaList Edwarda Dembowskiego do ojca, „Życie Literackie” nr 26 z 1953 r., s.4 (PZS), wydany później w tomiku poezji Pytania zadawane sobie.

Filmy Film fabularny Stanisława Różewicza pt. Pasja – o działalności publicznej Dembowskiego podczas powstania krakowskiego.

Szkoły XLVIII Liceum Ogólnokształcące im. Edwarda Dembowskiego w Warszawie I Liceum Ogólnokształcące Dwujęzyczne im. E. Dembowskiego w Gliwicach Szkoła podstawowa nr 109 im. Edwarda Dembowskiego we Wrocławiu Szkoła Podstawowa nr 66 im. Edwarda Dembowskiego w Krakowie Szkoła podstawowa im. Edwarda Dembowskiego w Kierlikówce I Liceum Ogólnokształcące im. Edwarda Dembowskiego w Zielonej GórzeI Liceum Ogólnokształcące im. Edwarda Dembowskiego w Zielonej Górze. oficjalna strona [dostęp 2021-02-17] Powiatowe Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego im. Edwarda Dembowskiego w Wieliczce

Ulice Ulice Edwarda Dembowskiego znajdują się w Lublinie, Pile, Sanoku, Szczecinie, Wieliczce, Warszawie (Ursynów), Trzebini i Wrocławiu. Ponadto w Krakowie-Podgórzu znajduje się Aleja Dembowskiego, a w Poznaniu Rondo im. Edwarda Dembowskiego.

Pomniki i tablice pamiątkowe Pomnik Edwarda Dembowskiego na Placu Lasoty w Krakowie Pomnik na starym cmentarzu Podgórskim w Krakowie (pomnik nagrobny stoi obok mogiły 20 powstańców poległych wraz z Dembowskim 27 lutego 1846 r. w Podgórzu).

Inne Statek Polskich Linii Oceanicznych Edward Dembowski

Przypisy

Bibliografia

Obraz literatury polskiej XIX i XX wieku. Seria 3. Literatura krajowa w okresie romantyzmu:1831-1863.T.2/ red

obcojęzyczna

Linki zewnętrzne Małgorzata Pronobis: Dembowski Edward: zestawienie bibliograficzne w wyborze, Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Kielcach, 2009. M. Stecka: Edward Dembowski, Lwów 1911. Bolesław Limanowski: Historja ruchu rewolucyjnego w Polsce w 1846 r., Kraków 1913. Dzieła Edwarda Dembowskiego w bibliotece Polona

Kategoria:Członkowie Związku Narodu Polskiego (1839–1850) Edward Dembowski Kategoria:Polscy publicyści XIX wieku Kategoria:Polscy krytycy literaccy Kategoria:Polscy filozofowie XIX wieku Kategoria:Pochowani na starym cmentarzu Podgórskim Kategoria:Powstańcy krakowscy Kategoria:Polscy socjaliści Kategoria:Urodzeni w 1822 Kategoria:Zmarli w 1846 Kategoria:Polegli w polskich powstaniach