Tango – polski awangardowy film animowany, zrealizowany w 1980 w Studiu Małych Form Filmowych Se-ma-for przez Zbigniewa Rybczyńskiego. Animacja opiera się na prostym pomyśle: wprowadzeniu do zamkniętej przestrzeni jak największej liczby osób wykonujących powtarzalne czynności. Tango okazało się wielkim sukcesem polskiej animacji, zdobywając pierwszego w historii Oscara dla polskiego filmu animowanego.
W 2025 Tango stało się jednym z pierwszych 70 filmów wprowadzonych na Listę Polskiego Dziedzictwa Filmowego jako „wywierający wpływ na polską kulturę, wyobraźnię i pamięć”.
Fabuła Do małego pokoju, w którym znajdują się troje drzwi, okno, regał, dziecięce łóżeczko, tapczan oraz w centrum stół i trzy taborety, zaczynają wchodzić kolejne postacie. Widać trzy ściany, czwarta jest usunięta (jak w teatrze), aby widz mógł obserwować wydarzenia wewnątrz; następujące sekwencje śledzi ustawiona nieruchomo kamera. Pojawiają się kolejno:
Każda postać wykonuje przypisane sobie czynności i wychodzi, aby zaraz na nowo powrócić i powtórzyć cały cykl. W szczytowym momencie na ekranie widać jednocześnie 26 postaci, które nie zauważają się wzajemnie i nie wchodzą sobie w drogę. Gdy pokój zaczyna stopniowo pustoszeć, pozostaje w nim jedynie staruszka na tapczanie i piłka, którą pozostawił chłopiec. Staruszka wstaje, zabiera piłkę i jako ostatnia wychodzi z pokoju.
Produkcja Zbigniew Rybczyński realizował Tango blisko rok z uwagi na skomplikowany proces tworzenia. Zastosował technikę zdjęciową polegającą na osobnym filmowaniu każdej postaci, a następnie na układaniu ze zdjęć gotowej sekwencji animacji. Wielokrotnie nakładane na siebie ekspozycje wymagały dużej precyzji. Zdjęcia postaci i psa realizowane były na taśmie 35 mm w dekoracji ustawionej w małej hali znajdującej się na pierwszym piętrze w Wytwórni Filmów Fabularnych w Łodzi przy ul. Łąkowej 29. Następnie twórca przeniósł się do pracowni zdjęć specjalnych w Se-ma-forze przy ul. Bednarskiej, gdzie na stole do trików operatorskich, wyposażonym w reprojektor, wkopiowywał w obraz kolejne postacie. Wspominał później, że pracując nad Tangiem, w drodze do studia spotykał ludzi stojących w kolejkach sklepowych i wątpił w konieczność tworzenia nowych filmów animowanych.
Odbiór Tango wywoływało szereg różnorodnych interpretacji. Charles Solomon na łamach „Los Angeles Times” odczytał film Rybczyńskiego jako „komentarz do zbyt ciasnych mieszkań w polskich miastach i bolesnej alienacji, którą ten stan rzeczy wywołuje”. Zdaniem francuskiego krytyka Jeana-Paula Fargiera Tango jest raczej syntezą różnych konwencji gatunkowych: „Wszystko widać równocześnie na tym samym planie: tragedia i burleska wyrażają się tutaj z finezją, ale zyskują na gęstości”. Interpretacja autorstwa Marcina Giżyckiego kładła z kolei większy nacisk na aspekty techniczne dzieła. Giżycki nazwał Tango „majstersztykiem Rybczyńskiego”, którego konstrukcja „jest bardzo konsekwentna i jasna”. Jednocześnie Giżycki określił film mianem „polskiego panopticum”, w którym przejawia się „galeria przeciętnych Polaków” reprezentujących różne stadia życiowe – od poczęcia do starczej śmierci. Zdaniem Daniela Szczechury: „Film prosty w pomyśle i oszczędny w środkach wywiera duże wrażenie. Po projekcji pada niezmienne pytanie: jak to było zrobione? Rzeczywiście czegoś podobnego się nie oglądało”. Zbigniew Benedyktowicz w swojej analizie przywiązywał większą wagę do powiązań dzieła Rybczyńskiego z groteską Sławomira Mrożka oraz Tadeusza Kantora. Zdaniem Ryszarda Kluszczyńskiego rzeczywistość w filmie, choć zbudowana całkowicie z elementów powszechnie znanych, tworzy nową jakość, otwiera widza na „nowe obszary widzenia”Ryszard Kluszczyński: Zbigniew Rybczyński – nowe obszary widzenia, w: Kino polskie w trzynastu sekwencjach, red. Ewelina Nurczyńska-Fidelska, Kraków 2005.. Sam Rybczyński odcinał się od różnorodnych interpretacji filmu. Na pytanie Marka Matouska, co oznacza Tango, reżyser odpowiedział: „Absolutnie nic”.
Nagrody +RokFestiwalNagrodaOdbiorca 1981 Krakowski Festiwal FilmowyBrązowy LajkonikZbigniew RybczyńskiNagroda za muzykęJanusz HajdunOgólnopolski Konkurs Autorskiego Filmu AnimowanegoNagroda Prezydenta Miasta Krakowa Zbigniew Rybczyński Międzynarodowy Festiwal FIlmów Krótkometrażowych w OberhausenWielka Nagroda Miasta OberhausenNagroda FIPRESCINagroda Klubów Filmowych FICCWyróżnienie Jury Ewangelickiego Międzynarodowy Festiwal Filmów Krótkometrażowych w HuesceNagroda Specjalna JuryNagroda Publiczności Międzynarodowy Festiwal Filmów Animowanych w AnnecyNagroda Główna „Kryształ Annecy”Nagroda Publiczności1982Nagroda Amerykańskiej Akademii FilmowejNajlepszy krótki film animowany
Przypisy
Bibliografia Ryszard Kluszczyński: Zbigniew Rybczyński – nowe obszary widzenia, w: Kino polskie w trzynastu sekwencjach, red. Ewelina Nurczyńska-Fidelska, Kraków 2005. Agnieszka Morstin-Popławska: Tango, w: Filmoteka szkolna: Kino myśli, Tom 1, oraz komentarz profesora Tadeusza Lubelskiego na dołączonej do wydawnictwa płycie.
Linki zewnętrzne
Kategoria:Polskie animowane filmy krótkometrażowe Kategoria:Polskie filmy z 1980 roku Kategoria:Filmy animowane z 1980 roku Kategoria:Filmy nagrodzone Oscarem za najlepszy krótkometrażowy film animowany Kategoria:Filmy Studia Filmowego Se-ma-for Kategoria:Filmy w reżyserii Zbigniewa Rybczyńskiego Kategoria:Hasła kanonu polskiej Wikipedii