Michelangelo Merisi da Caravaggio (ur. 29 września 1571 w Mediolanie, zm. 18 lipca 1610 w koło Monte Argentario) – włoski malarz działający w latach 1593–1610 w Rzymie, Neapolu, na Malcie i Sycylii.
Był reformatorem malarstwa europejskiego na przełomie XVI i XVII wieku. W swoich obrazach wyrzekł się piękna ludzkiego ciała, idealizowanego przez malarzy renesansowych. W celu ukazania realizmu wprowadził do swych dzieł ostry światłocień. Malowidła Caravaggia cechuje połączenie fizycznej formy i psychologicznej treści. Jego styl stał się wzorem dla malarzy epoki baroku. Caravaggio był zapomniany w wiekach XVIII i XIX, został na nowo odkryty w XX stuleciu; obecnie jest uznawany za wielkiego artystę barokowego.
Życiorys Wczesne lata (1571–1592) Caravaggio urodził się w MediolanieMiejsce urodzenia potwierdza akt chrztu, znaleziony 26 lutego 2007 w mediolańskiej parafii św. Stefana w Brolo L’Unità. 29 września 1571 roku w rodzinie – byłego zarządcy i architekta-dekoratora domu Francesca Sforzy, księcia Mediolanu, i , pochodzącej z bogatej mediolańskiej rodziny. W 1576 rodzina przeniosła się do miejscowości Caravaggio, uciekając przed szalejącą w Mediolanie zarazą. Fermo Merisi, ojciec malarza, zmarł w 1577 roku. Przypuszcza się, że artysta dorastał w Caravaggio, ale jego rodzina nadal utrzymywała kontakt ze Sforzami oraz z ich krewniakami Colonnami, którzy w przyszłości wywarli duży wpływ na życie artystyH. Langdon, Caravaggio. A Life, Boulder 1999, rozdz. 12, 15; P. Puglisi, Caravaggio, London 1998, s. 258; P. Robb, M, Sydney, 2003, s. 398 i nn, 459 i nn. Ród Colonnów był jednym z najpotężniejszych w Rzymie. Był częścią gęstej sieci koneksji, która wspierała artystę w najważniejszych momentach jego życia. W 1606 roku, w następstwie śmierci Tomassoniego, Caravaggio uciekł do posiadłości rodziny Colonnów na południe od Rzymu, następnie schronił się w pałacu Constanzy Colonny Sforzy, wdowy po Francesco Sforzy, w Neapolu. Brat Constanzy, Ascanio, był kardynałem-protektorem Królestwa Neapolu. Kolejny jej brat, Marzio, był doradcą wicekróla Hiszpanii. Jej siostra była wżeniona we wpływową neapolitańską rodzinę Carafów, którzy mogli być pomocni w załatwianiu zleceń dla Caravaggia w Neapolu. Syn Costanzy, Fabrizio Sforza Colonna, rycerz maltański i generał galery zakonnej, ułatwił podróż Caravaggia na Maltę w 1607 roku i ucieczkę z wyspy rok później. Po powrocie do Italii w 1609 roku malarz ponownie zatrzymał się w neapolitańskim pałacu Costanzy..
W latach 1584–1588 Caravaggio odbywał praktykę u malarza Simona Peterzana z Mediolanu, ucznia TycjanaNazwisko Tycjana figurowało w rekomendacji podczas podpisywania kontraktu o praktykę między Caravaggiem a Peterzanem.. Po odbyciu praktyk artysta miał pozostać w Mediolanie. Przypuszcza się, że krótko po ukończeniu nauki młody malarz odbył podróż do Wenecji, gdzie zapoznał się z dziełami Giorgionego. Mógłby świadczyć o tym fakt, że w późniejszych latach zarzucano mu zbytnie wzorowanie się na weneckim malarzu. Caravaggio zapoznał się także z dziełami sztuki, znajdującymi się w Mediolanie, w tym z obrazem Ostatnia Wieczerza Leonarda da Vinci, oraz regionalną sztuką Lombardii, która ceniła „prostotę i zwracanie uwagi na detale”R. Giorgi, Caravaggio. Master of light and dark – his life in paintings, London 1999, s. 12.. Sztuka Lombardii wywarła wpływ na malarstwo Caravaggia. Jego styl bardziej zbliżony był do naturalizmu niemieckiego niż do stylizowanej formalności rzymskiego manieryzmu.
thumb|200px|Chłopiec z koszem owoców (ok. 1593). Olej na płótnie, 67×53 cm. Galeria Borghese, Rzym
Rzym (1592–1600) W połowie 1592 roku Caravaggio przybył do Rzymu.
Kilka miesięcy po przyjeździe do Rzymu malarz najął się za rzemieślnika u odnoszącego sukcesy , malarza papieża Klemensa VIII. W tym okresie Caravaggio malował w swoim warsztacie kwiaty i owoceG. P. Bellori, Le vite de’ pittori, scultori e architetti moderni, Torino 1976, s. 1672.. Znane są obrazy z tego okresu: Chłopiec obierający owoc, Chłopiec z koszem owoców, Chory Bachus. To trzecie dzieło, według znawców sztuki Caravaggia, jest autoportretem, wykonanym w czasie choroby malarza. Wszystkie trzy wymienione obrazy prezentują jeden z aspektów jego realizmu – fizyczną szczegółowość, z której Caravaggio zasłynie w późniejszych latach: kosz z owocami, trzymany przez chłopca, został zanalizowany przez profesora ogrodnictwa, który był w stanie zidentyfikować pojedyncze owoce aż do dużego liścia figowego z plamami grzybowymi, przypominającymi antraknozę (Glomerella cingulata)J. Janick, Caravaggio’s Fruit: A Mirror on Baroque Horticulture.. Po powrocie do zdrowia Caravaggio zrezygnował z pracy u Cesariego.
Malarz opuścił Cesariego w styczniu 1594 roku. Nie wiodło mu się dobrze. Udało mu się zawiązać kilka ważnych przyjaźni: z malarzem , który przedstawił go wpływowym kolekcjonerom dzieł sztuki, architektem , który wprowadził go w świat rzymskich bójek ulicznych, oraz z szesnastoletnim artystą sycylijskim – , który pozował dla Caravaggia, a w przyszłości był pomocny w zdobywaniu zleceń na SycyliiPor.: P. Puglisi, Caravaggio, London 1998, s. 258, s. 79 i P. Robb, M, Sydney, 2003, s. 341.. Obraz Wróżenie z ręki, pierwsza kompozycja Caravaggia z więcej niż jedną postacią, pokazuje Maria, oszukiwanego przez Cygankę. Temat ten był nowy w Rzymie i stał się popularny w następnych stuleciach. Caravaggio sprzedał obraz za bezcen. Następne dzieło – Grający w karty – przedstawia chłopca, padającego ofiarą szulerów. Obraz jest skomplikowany psychologicznie. Tak jak i w przypadku obrazu Wróżenie z ręki motyw szulerów stał się popularny, zachowało się ponad pięćdziesiąt kopii dzieła innych artystów. Obraz zaowocował patronatem kardynała Francesca Marii Bourbona del Montego, jednego z czołowych rzymskich koneserów sztuki. Dla del Montego i jego bogatego i kochającego sztukę kręgu Caravaggio wykonał szereg intymnych dzieł: Muzycy, Grający na lutni, Bachus z podchmielonym bogiem, Chłopiec gryziony przez jaszczurkę, dzieło zarazem alegoryczne, jak i realistyczne. Do tych obrazów pozował między innymi MinnitiR. Hughes, Master of the Gesture, s. . Krytyk nazywa chłopców Caravaggia „przejrzałymi kąskami najstarszego zawodu świata, z pożądliwymi ustami i włosami niczym czarne lody.”.. Atmosfera homoseksualnego erotyzmu tych obrazów stała się punktem sporów między naukowcami i biografami Caravaggia, odkąd po raz pierwszy temat ten został poruszony w drugiej połowie XX wiekuD. Posner, Caravaggio’s Early Homo-erotic Works, „Art Quarterly”, 24 (1971), s. 301–326. Artykuł zapoczątkował dyskusję na temat związku między seksualnością i sztuką Caravaggia. Gejowscy biografowie i komentatorzy zwykle uznają homoseksualny charakter dzieł artysty za pewnik. Sprawa jest jednak bardziej złożona: Calvesi utrzymuje, że wczesne dzieła odzwierciedlają gust del Montego, a nie Caravaggia..
Realizm w dziełach Caravaggia powrócił wraz z pierwszymi religijnymi obrazami, pełnymi głębokiej duchowości. Pierwszym z tych obrazów było dzieło Maria Magdalena pokutująca, ukazujące świętą w momencie, gdy porzuca życie jako kurtyzana i siedzi na podłodze, płacząc, pośród rozrzuconych dookoła klejnotów. Dzieło jest niedopowiedziane, w stylu lombardzkim, a nie rzymskim, emocjonalnym i dosadnym. Obraz poprzedził kolejne w tej samej manierze: Święta Katarzyna, Nawrócenie Marii Magdaleny, Judyta odcinająca głowę Holofernesowi, Poświęcenie Izaaka, Ekstaza św. Franciszka z Asyżu, Odpoczynek w czasie ucieczki do Egiptu. Dzieła te miały dosyć wąskie grono odbiorców, uczyniły jednak Caravaggia znanym wśród koneserów sztuki i artystów. Prawdziwą sławę malarz zdobył po wykonaniu zleceń dla Kościoła, które mogła obejrzeć szeroka publika.
thumb|200px|Powołanie świętego Mateusza (1599–1600). Olej na płótnie, 322×340 cm. Kaplica Contarellich, San Luigi dei Francesi, Rzym. Chrystus stojący w cieniu z prawej strony (dyskretna aurola wekół głowy) wskazuje palcem na Mateusza każąc mu iść ze sobą (Mat 9,9-13)
„Najsłynniejszy malarz Rzymu” (1600–1606) W 1599 roku, dzięki wpływom del Montego, Caravaggio uzyskał zlecenie na dekoracje kaplicy Contarellich w kościele św. Ludwika Króla Francji. Dwa dzieła, ukończone w 1600 roku, Męczeństwo św. Mateusza i Powołanie św. Mateusza wywołały sensację. Tenebryzm, pogłębione chiaroscuro, Caravaggia nadał obrazom dramatyzmu, podczas gdy przenikliwy realizm dodał intensywności emocjonalnej.
Po publicznej prezentacji obrazów Caravaggio uzyskał szereg prestiżowych zleceń na dzieła o tematyce religijnej, w tym na brutalne walki, groteskowe dekapitacje, tortury i śmierć. Zdecydowana większość dzieł przynosiła mu większą sławę, aczkolwiek kilka malowideł zostało odrzuconych przez zleceniodawców, przynajmniej w oryginalnej formie – musiały być przemalowane bądź znaleźć nowego nabywcę. Problem tkwił w tym, że o ile dramatyczna intensywność była doceniana, o tyle realizm był uznawany za wulgarny i tym samym nie do zaakceptowaniaPor.: R. Giorgi, Caravaggio. Master of light and dark – his life in paintings, London 1999, s. 80; J. Gash, Caravaggio, London 2004, s. 8 i nn., 178–188.. Dotyczyło to między innymi obrazu Święty Mateusz i anioł, który przedstawiał świętego jako łysego chłopa o brudnych nogach w towarzystwie skąpo odzianego chłopca-anioła. Pierwsza wersja dzieła została odrzucona i musiała być przemalowana, w miejsce jej powstał obraz Inspiracja świętego Mateusza. Podobny los spotkał dzieło Nawrócenie świętego Pawła. Inna wersja tego samego motywu, Nawrócenie w drodze do Damaszku, została zaakceptowana. Na odrzuconym dziele koński zad przykuwał uwagę bardziej niż sam święty, co sprowokowało następującą wymianę zdań między artystą a zleceniodawcą z Santa Maria del Popolo:
thumb|200px|Śmierć Marii (fragment) (1601–1606). Olej na płótnie, 396×245cm. Luwr, Paryż
W okresie rzymskim Caravaggio namalował także takie obrazy jak: Złożenie do grobu, Madonna pielgrzymów, znany również pod nazwą Madonna di Loreto, Madonna i dzieciątko ze świętą Anną oraz Śmierć Marii. Historia ostatnich dwóch dzieł dobrze oddaje przyjęcie, jakie spotykało dzieła Caravaggia w jego czasach. Obraz Madonna i dzieciątko ze świętą Anną, namalowany do małego ołtarza w bazylice św. Piotra pozostał tam tylko przez dwa dni, po czym został zdjęty. Sekretarz kardynała, sprawującego pieczę nad bazyliką, uzasadniał przyczynę niezaakceptowania dzieła:
Dzieło Śmierć Marii, zlecone przez bogatego sędziego do jego prywatnej kaplicy w nowym karmelickim kościele Santa Maria della Scala, zostało odrzucone przez karmelitów bosych w 1606 roku. Współczesny Caravaggia, jego biograf – Giulio Mancini – pisał o przyczynie niechęci duchownych do obrazu:
thumb|200px|Amor Zwycięski (1602–1603). Olej na płótnie. 156×113 cm. Gemäldegalerie, Berlin
Giovanni Baglione, inny współczesny Caravaggia, twierdzi, że obraz odrzucono z powodu odsłoniętych nóg Marii:
Ołtarz, zamówiony w zastępstwie, został wykonany przez jednego z naśladowców Caravaggia – Carlo Saraceni. Nie ukazywał leżącej zmarłej dziewicy, ale konającą siedzącą. I nawet to dzieło zostało odrzucone i zastąpione takim, które ukazywało Marię, wstępującą do nieba, otoczoną chórem aniołów.
Brak akceptacji niektórych dzieł Caravaggia przez klientów nie oznaczał ujmy na sławie mistrza. Obraz Śmierć Marii, od razu po zdjęciu ze ścian kościoła, znalazł nabywcę w osobie księcia Mantui, który kupił go za namową Rubensa. Malowidło kilkakrotnie zmieniało właściciela. Następnym posiadaczem płótna został Karol I Stuart, król Anglii, a po jego śmierci paryski bankier Jabach. Ostatecznie w 1671 roku obraz znalazł się w kolekcji króla Francji Ludwika XIV.