Rzeżucha (Cardamine L.) – rodzaj roślin z rodziny kapustowatych. Należy do niego ok. 260 gatunków szeroko rozprzestrzenionych na kuli ziemskiej, zwłaszcza na półkuli północnej. Do rodzimej flory polskiej należy 9 gatunków w wąskim ujęciu rodzaju i 12 po włączeniu tu rodzaju żywiec (Dentaria). Rośliny tu zaliczane występują na siedliskach wilgotnych, zarówno łąkowych jak i leśnych. Niektóre gatunki uprawiane są jako rośliny ozdobne.

Zwyczajowa nazwa "rzeżucha" w języku polskim stosowana jest także w odniesieniu do spożywanych jako warzywo siewek pieprzycy siewnej (Lepidium sativum).

Rozmieszczenie geograficzne Rodzaj rozprzestrzeniony na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy, przy czym zdecydowana większość gatunków występuje na półkuli północnej. Centrum zróżnicowania jest Daleki Wschód i Himalaje, gdzie występuje 70 gatunków. W Europie rośnie 36 gatunków, w Ameryce Północnej – 39. Gatunki występujące na półkuli południowej (Ameryka Południowa, Australia, Nowa Zelandia) spotykane są tam na obszarach górskich.

Na obszarze Polski występuje naturalnie 10 gatunków (9 według ujęcia Plants of the World online) tradycyjnie zaliczanych do rodzaju rzeżucha (Cardamine) oraz 4 gatunki z rodzaju żywiec (Dentaria), współcześnie włączane do rodzaju Cardamine. Dwa gatunki mają status antropofitów.

Gatunki we florze Polski rzeżucha bagienna (Cardamine dentata Schult. ≡ Cardamine pratensis subsp. paludosa (Knaf) Celak.) rzeżucha drobnokwiatowa (Cardamine parviflora L.) rzeżucha gorzka (Cardamine amara L.) rzeżucha łąkowa (Cardamine pratensis L.) rzeżucha leśna (Cardamine flexuosa With.) rzeżucha Matthiolego (Cardamine matthioli Moretti in Comolli) rzeżucha niecierpkowa, rz. niecierpek (Cardamine impatiens L.) rzeżucha rezedolistna (Cardamine resedifolia L.) rzeżucha trójlistkowa (Cardamine trifolia L.) rzeżucha włochata, rz. czteropręcikowa (Cardamine hirsuta L.) rzeżucha wschodnia (Cardamine occulta Hornem.) – zadomowiony antropofit rzeżucha glistnikowata (Cardamine chelidonia L.) – zadomowiony antropofit żywiec cebulkowy, ż. bulwkowaty (Cardamine bulbifera (L.) Crantz, syn. Dentaria bulbifera L.) żywiec dziewięciolistny (Cardamine enneaphyllos (L.) Crantz, syn. Dentaria enneaphyllos L.) żywiec gruczołowaty (Cardamine glanduligera O.Schwarz, syn. Dentaria glandulosa Waldst. & Kit.) żywiec pięciolistny (Cardamine pentaphyllos (L.) Crantz, syn. Dentaria pentaphyllos L.) – gatunek o wątpliwym występowaniu w Polsce

Podawany jest z Polski gatunek pochodzenia mieszańcowego – Cardamine × ambigua O.E.Schulz (mieszaniec rzeżuchy łąkowej i gorzkiej). Wymieniany w randze gatunku takson jako C. dentata Schult. lub C. palustris (Wimm. et Grab.) Peterm. stanowi według The Plant List oraz Plants of the World Online synonim podgatunku rzeżuchy łąkowej – C. pratensis subsp. paludosa (Knaf) Celak.

Morfologia Pokrój Rośliny zielne osiągające do 70 cm wysokości. Z łodygą nierozgałęzioną lub rozgałęzioną, prosto wzniesioną, podnoszącą się lub płożącą. Pędy owłosione (włoski pojedyncze, proste) lub nagie. Byliny z kłączami (w sekcji Dentaria podziemnymi, u pozostałych – naziemnymi) lub bulwami (u C. bulbifera także z bulwkami w kątach liści). Liście Zwykle odziomkowe i łodygowe, rzadko tylko odziomkowe i łodyga bezlistna. Odziomkowe ogonkowe, łodygowe ogonkowe lub siedzące z nasadą czasem uszkowatą lub strzałkowatą. Na łodydze liście wyrastają skrętolegle, rzadko są naprzeciwległe lub okółkowe. Blaszka pojedyncza lub złożona, przy czym może być trójlistkowa i podzielona pierzasto lub dłoniasto. Blaszka całobrzega, ząbkowana lub w różny sposób wcinana. Kwiaty Zebrane w grono proste lub złożone, czasem baldachogrono. Kwiatostan wydłuża się podczas owocowania. Kwiaty rzadko wsparte są przysadkami. Działki kielicha 4, zwykle prosto wzniesione, rzadziej rozpostarte, jajowate lub lancetowate, często błoniasto obrzeżone. U części gatunków boczne działki są woreczkowato rozdęte u nasady. Płatki korony 4, białe, różowe lub fioletowe, rzadko zredukowane i niewykształcone. Kształt płatków zróżnicowany – od lancetowatego do szerokojajowatego, u nasady zwężone, u części gatunków wyraźnie obecny jest paznokieć. Pręcików 6, z czego cztery dłuższe, u niektórych gatunków tylko cztery pręciki, u nasady z miodnikami. Pylniki jajowate do równowąskich, na szczycie zaokrąglone. W górnej zalążni od 4 do 50 zalążków. Szyjka słupka wyraźna, choć krótka, rzadziej zredukowana, znamię główkowate. Owoce Wielonasienne, równowąskie lub wąskolancetowate łuszczyny, nagie, bez żyłek. Nasiona spłaszczone, zwykle nieoskrzydlone, rzadko ze skrzydełkiem. Łupina nasienna gładka, drobno siateczkowata lub pomarszczona.

Biologia Rośliny jednoroczne, dwuletnie i byliny. Kwiaty zapylane są przez owady, występuje też samopylność. Podstawowa haploidalna liczba chromosomów x= 7, 8.

Systematyka Przez długi czas popularne było wąskie ujęcie rodzaju zaproponowane przez Karola Linneusza w 1753/54, a nie rozszerzone poprzez przyłączenie rodzaju Dentaria, zaproponowane przez Heinricha J.N. von Crantza w 1769. W 1903 wydana została monografia poświęcona rodzajowi napisana przez Otto E. Schulza (zawierała klasyfikację 116 znanych wówczas rodzajów)Schulz, O. E. 1903. Monographie der Gattung Cardamine. Bot. Jahrb. Syst. 32: 280-623. Schulz wyróżnił w obrębie rodzaju 13 sekcji z największą Cardamine (=Eucardamine O.E. Schulz) liczącą 60 gatunków. 6 spośród pozostałych sekcji było monotypowych. W szerszym ujęciu rodzaju wyróżniane były także sekcje Dentaria i Eutreptophyllum, przez większość botaników wyodrębniane w rodzaj żywiec (Dentaria). Klasyfikacja ta została skrytykowana w 1988 jako sztuczna, oparta na niewielkim zestawie cech. W nowym ujęciu, potwierdzanym następnie w badaniach filogenetycznych, włączono do rodzaju Cardamine grupę gatunków stanowiących podrodzaj Dentaria.

Rodzaj jest bardzo trudny do klasyfikacji ze względu na bardzo złożoną historię ewolucyjną (w tym z powtarzającymi się krzyżowaniami między gatunkami ancestralnymi, tak że w efekcie drzewo filogenetyczne rodzaju ma postać sieci), a poza tym wielkie zróżnicowanie morfologiczne i kariotypów (znaczny udział poliploidów). Badania molekularne potwierdzają gwałtowną i niedawną specjację w obrębie tego rodzaju, w tym związaną z licznymi, długodystansowymi kolonizacjami odległych części świata.

Rodzaj zaliczany jest wraz z ośmioma innymi do plemienia Cardamineae.

Synonimy Dentaria L., Dracamine Nieuwl., Heterocarpus Phil., Iti Garn.-Jones & P. N. Johnson, Loxostemon Hook. f. & Thomson, Porphyrocodon Hook. f., Sphaerotorrhiza (O. E. Schulz) Khokhrjakov.

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016) Rodzaj z plemienia Cardamineae, z rodziny kapustowatych (Brassicaceae), z rzędu kapustowców (Brassicales) należącego do kladu różowych.

Pozycja w systemie Reveala 1993–1999 Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa ukęślowe (Dilleniidae Takht. ex Reveal & Takht.), nadrząd Capparanae Reveal, rząd kaparowce (Capparales Hutch.), podrząd Capparineae Engl., rodzina kapustowate (Brassicaceae Burnett), plemię Cardamineae Dumort., podplemię Cardamininae Prantl in Engl. & Prantl, rodzaj rzeżucha (Cardamine L.).

thumb|Rzeżucha gorzka thumb|Cardamine asarifolia thumb|Cardamine bulbosa thumb|Cardamine concatenata thumb|Cardamine diphylla thumb|Cardamine enneaphyllos thumb|Cardamine nuttallii thumb|Cardamine quinquefolia thumb|Cardamine raphanifolia

Wykaz gatunkówNazwy polskie według

Przypisy

Kategoria:Kapustowate Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza