thumb|Portret Ignacego Potockiego z około 1783/4 roku thumb|Mateusz Tokarski, Portret Ignacego Potockiego thumb|Tablica pamiątkowa w Kurowie Roman Ignacy Franciszek Potocki herbu Pilawa, pseud., krypt., i alonimy: anonim; I. P.; J.P.; Jan K. Szabrański (ur. 28 lutego 1750 w Radzyniu Podlaskim, zm. 30 sierpnia 1809 w Wiedniu) – polski polityk i działacz patriotyczny, publicysta, dramatopisarz, poeta, pedagog, historyk i tłumacz, minister policji w 1791 roku, marszałek wielki litewski w latach 1791–1794, minister policji w Straży PrawJózef Wojakowski, Straż Praw, Warszawa 1982, s. 109., marszałek Rady Nieustającej i członek Departamentu Interesów Cudzoziemskich Rady Nieustającej w 1779 rokuKalendarz polityczny dla Królestwa Polskiego y Wielkiego Xięstwa Litewskiego na rok pański 1779. w Warszawie, Nakładem y drukiem Michała Groella Księgarza Nadwornego J.K.Mci., [b.n.s.], członek Komisji Edukacji Narodowej w latach 1773–1791Ambroise Jobert, Komisja Edukacji Narodowej w Polsce (1773–1794). Jej dzieło wychowania obywatelskiego, przełożyła i uzupełniła Mirosława Chamcówna, przedmową opatrzył Henryk Barycz, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1979, s. 277., w latach 1781–1784 wielki mistrz Wielkiego Wschodu Narodowego Polski, kawaler Orderu Orła Białego.
Życiorys Syn Eustachego, pułkownika wojsk koronnych (późniejszego generała artylerii litewskiej), i Marianny Kątskiej. Brat Stanisława Kostki Potockiego.
Wychowanek pijarskiego Collegium Nobilium w Warszawie, następnie studiował nauki prawne w Rzymie (Nazarenum, w latach 1765–1768), przygotowując się do stanu duchownego. Przebywał jakiś czas we Włoszech, Francji i Niemczech. W kwietniu roku 1771 powrócił do Polski, a w rok później otrzymał posadę pisarza nadwornego litewskiego (1772–1782). 27 grudnia 1772 wziął ślub z Elżbietą Lubomirską, marszałkówną wielką koronną. Zastępując jemu matkę, czynna była do jego ożenku Katarzyna Kossakowska z Potockich (1722–1803)Bolesław Krakowski: Kossakowska Katarzyna z Potockich (1722–1803). W: Polski Słownik Biograficzny. T. ХIV/2, zeszyt 61. Wrocław – Warszawa – Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1969, s. 257.. W 1773 został mianowany pisarzem wielkim litewskim. Był czołową postacią w polskim życiu publicznym w okresie panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego (początkowo był jego przeciwnikiem, spiskował przeciwko królowi w Petersburgu w roku 1776, później był przywódcą Stronnictwa Patriotycznego), współtwórcą Konstytucji 3 Maja. W roku 1778 odznaczony Orderem Orła Białego. Pełnił m.in. funkcje marszałka Rady Nieustającej (1778–1780), a następnie był jej członkiem (do roku 1784). Od roku 1777 należał do wolnomularstwa (VIII stopień wtajemniczenia), był wówczas członkiem loży Świątynia Izis. W roku 1780 działał w deputacji powołanej do rozpatrzenia gospodarki finansowej A. Tyzenhauza. W roku 1781 został Wielkim Mistrzem Wielkiej Loży Narodowej Wielkiego Wschodu Polski, funkcję tę pełnił do 4 marca 1784. Stanął też na czele Rady Niewidzialnej i Tajnej, organu zrzeszającego polskich masonów najwyższych stopni wtajemniczenia. Na sejmie roku 1782 czynnie wystąpił w obronie biskupa K. Sołtyka. W roku 1783 został mianowany marszałkiem nadwornym litewskim, później marszałkiem wielkim litewskim (1791–1794). 22 kwietnia 1783 zmarła mu żona, Elżbieta Lubomirska. Wkrótce po jej pogrzebie wyjechał z Polski w półtoraroczną podróż po Włoszech i Francji.
Na Sejmie Rozbiorowym 1773–1775 został członkiem Komisji Edukacji Narodowej (był nim przez 21 lat: od 14 października 1773 aż do roku 1794)Volumina Legum, t. VIII, Petersburg 1860, s. 152. i Komisji Emfiteutycznej LitewskiejVolumina Legum, t. VIII, Petersburg 1860, s. 87.. Na zlecenie Komisji Edukacji Narodowej w roku 1774 opracował projekt reform szkolnictwa średniego, którego wynikiem był Przepis na szkoły wojewódzkie oparty na filozofii Franciszka BaconaDorota Żołądź-Strzelczyk, Szkoła Wydziałowa Poznańska 1781-1793, [w:] Dzieje domowe albo opis przez dni osobliwych dziejów i przypadków zdarzonych w Szkołach Wydziałowych Poznańskich, Wydawnictwo Miejskie: Poznań 2006 (seria: Kroniki Staropolskie), , s. 2.. Był też inicjatorem i przewodniczącym Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych (1775–1788), a w latach 1774–1794 administrował Biblioteką Załuskich. W latach 1777–1778 był aktywnym członkiem Towarzystwa Fizycznego. W tym okresie (1776–1783) należał do antykrólewskiej opozycji magnackiej. Przez kilka miesięcy (od grudnia 1776 do marca 1777) podróżował do Petersburga w towarzystwie F. K. Branickiego. Poseł na sejm 1778 roku z województwa lubelskiegoWitold Filipczak, Sejm 1778 roku, Warszawa 2000, s. 347.. W roku 1783, po śmierci S. Lubomirskiego, stanął na czele opozycji magnackiej.
Założył wraz z bratem Stanisławem Kostką miejscowość Olesin oraz wraz z Grzegorzem Piramowiczem szkołę elementarną w Kurowie. W roku 1774 został kawalerem Orderu Świętego StanisławaZbigniew Dunin-Wilczyński, Order Świętego Stanisława, Warszawa 2006, s. 182..
Był członkiem konfederacji Sejmu CzteroletniegoKalendarzyk narodowy y obcy na rok ... 1792...., Warszawa 1791, s. 310.. Wybrany ex ministerio sędzią Sejmu Czteroletniego w 1788 rokuVolumina Legum, t. IX, Kraków 1889, s. 98.. Wybrany członkiem wyłonionej w 1788 roku przez Sejm Czteroletni Deputacji Interesów ZagranicznychVolumina Legum, t. IX, Kraków 1889, s. 61.. Był członkiem wyłonionej w roku 1789 przez Sejm Czteroletni Deputacji do Formy Rządu, do której zadań należało opracowanie projektu zmiany ustroju Rzeczypospolitej. 17 grudnia 1789 do sejmu wniesiono jego tekst, zaaprobowany przez deputację Zasady do formy rządówŁukasz Kądziela, Narodziny Konstytucji 3 maja, Warszawa 1991, s. 54–55..
Ignacy Potocki miał (wraz z Kołłątajem) duży udział w tworzeniu Konstytucji 3 Maja. Propagował supremację sejmu nad władzą wykonawczą. Sprzeciwił się ustanowieniu w konstytucji Komisji Sprawiedliwości, czego chciał król Stanisław August Poniatowski (główny autor tekstu konstytucji), ponieważ uważał, iż ministerstwo sprawiedliwości narusza rozdział władzy wykonawczej i sądowniczej. Zwolennik sojuszu z Prusami, przyczynił się do zawarcia nieskutecznego dla Polski układu w roku 1790. 2 maja 1791 roku podpisał asekurację, w której zobowiązał się do popierania projektu Ustawy RządowejBronisław Dembiński, W przededniu 3-maja 1791 roku, w: Tygodnik Ilustrowany, nr 1 13 stycznia 1906 roku, s. 10..
W czerwcu 1792 pojechał do Berlina, próbując rokować z Fryderykiem Wilhelmem II. W czasie wojny polsko-rosyjskiej, na zebraniu ministrów Rzeczypospolitej 23 lipca 1792 był przeciwny decyzji króla Stanisława Augusta Poniatowskiego o jego przystąpieniu do konfederacji targowickiej i zalecał kontynuowanie oporu. W roku 1792, po zwycięstwie Targowicy, na emigracji w Dreźnie, skąd uczestniczył w przygotowaniach do powstania. W czasie insurekcji kościuszkowskiej 1794 był jednym z jej głównych przywódców, reprezentował skrzydło umiarkowane. Wszedł w skład Rady Najwyższej Narodowej, zostając szefem Wydziału Interesów Zagranicznych. W tej roli bezskutecznie zabiegał o poparcie dla insurekcji za granicą. Odważnie zgłosił się do negocjacji z Rosjanami po rzezi Pragi przez wojska Suworowa, któremu ofiarował koronę polską dla w. ks. Konstantego.
Po upadku powstania w niewoli rosyjskiej w Petersburgu. Za poręczeniem Augusta Ilińskiego zwolniony przez cara Pawła I w roku 1796. Osiadł w Klementowicach i zajął się studiami historycznymi oraz pracą literacką. Członek Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk. Za Księstwa Warszawskiego, po wyzwoleniu Galicji w roku 1809 przez wojska ks. Poniatowskiego, wrócił do działalności politycznej. Zmarł wkrótce potem w Wiedniu, gdy przebywał tam z misją dyplomatyczną do Napoleona w sprawie włączenia Galicji do Księstwa w rezultacie wygranej wojny austriacko-polskiej. Pochowany w Wilanowie.
Twórczość Jest współautorem dzieła: O ustanowieniu i upadku Konstytucji 3 maja (1791), Rozprawy o wpływie reformacji na politykę i oświatę w Polsce (wyd. Kot, 1922), kilku broszur politycznych i prób poetyckich. Ignacy Potocki napisał też Historję Królów ElekcyjnychHistorję Królów Elekcyjnych wydał z rękopisu w r. 1878 Władysław Tarnowski w zeszycie III Archiwum Wróblewieckiego na stronach 33-110; w tymże zeszycie także m.in. listy Ignacego Potockiego do córki Krystyny (strony 157-179)..
Dzieła i mowy Pamiętnik o ustanowieniu porządku w nauce prawa cywilnego i o założeniu zgromadzenia prawnych ludzi, wygł. Warszawa 11 czerwca 1772, na obiedzie czwartkowym; ogł. pod kryptonimem J.P., „Zabawy Przyjemne i Pożyteczne” 1772, t. 5, cz. 2; wyd. osobne pt. Pamiętnik pierwszy (Warszawa) 1772; cz. 2 pt. Pamiętnik drugi; ogł. anonimowo „Zabawy Przyjemne i Pożyteczne” 1772, t. 6, cz. 2; przedr. „Monitor” 1784 nr 88–90; autorstwo niepewne: K. M. Mrozowski, Estreicher (XXV, 1913, 146) i J. Rudnicka przypisują I. Potockiemu; W. Smoleński natomiast A. Zamoyskiemu; A.M. Skałkowski domyśla się autora w Janie Przyłuskim, prokuratorze domu warszawskiego jezuitów i autorze „Zabaw...” (Józef Wybicki. I: 1747-1795, Poznań 1927, s. 21) Myśli o edukacji i instrukcji w Polszcze ustanowić się mającej. Projekt przedstawiony Komisji Edukacji Narodowej 24 marca 1774, ogł. S. Kot: Adama Czartoryskiego i I. Potockiego projekty urządzenia wychowania publicznego, „Epoka wielkiej reformy” Lwów 1923 i odb.; rękopis: Archiwum Główne Akt Dawnych (Archiwum Wilanowskie, sygn. 273) – Wstęp do mów Demostenesa przekładania I. Nagurczewskiego P. R. w: Filipiki Demostenesa z przyłączeniem uwag historycznych i politycznych. Przekładania I. Nagurczewskiego t. 1, Warszawa 1774 (2 warianty tytułowe); „Wstęp” podpisany przez Potockiego opatrzony osobną paginacją (od I do XLVIII), włączony pomiędzy dedykacją tłumacza a „Przedmową tłumacza”. W niektórych egzemplarzach Wstęp ten nie występuje Przemowa... komisarza Edukacji Narodowej przy ustanowieniu i otwarciu w Lublinie szkół wojewódzkich miana dnia 18 października 1774, brak miejsca wydania (1774) Zbiór anektodów petersbursich, powst. 1776, rękopis: Archiwum Główne Akt Dawnych (Archiwum Wilanowskie, sygn. 273 II, 8) Sekator. Komedia w 3 aktach, powst. 1777, rękopis: Archiwum Główne Akt Dawnych (Archiwum Wilanowskie, sygn. 273 II, 10) Observations sur l’ouvrage intitulé Essai sur l’histoire littéraire de Pologne, brak miejsca wydania (1778); autorstwo niepewne według domniemania Estreichera; według K. M. Morawskiego autorstwa Potockiego jest inny druk, polemizujący również z J.B. Dubois de Jancigny, przypisywany przez Estreichera (XIX, 1903, 213) J. Kazimierskiemu: Exemplum litterarum Georgii Veridicini ad clarissimum virem Georgium Veramantium occasione vulgati nuper Gallice libri, qui specimen historiae Polonae inscribitur datarum, Warszawa 1778 Głos... przy usprawiedliwieniu czynów Rady Nieustającej, 19 października 1780, brak miejsca wydania (1780); druk zawiera także: Pożegnanie Rady Nieustającej na sesji 30 września przez tegoż O Akademii Krakowskiej poema w 3 pieśniach, powst. 1781, rękopis: Archiwum Główne Akt Dawnych (Archiwum Wilanowskie, sygn. 273 II, 7); datowany Estreicher XXV, 146 Pożar w Pałacu Rzeczypospolitej. Drama liryczne, powst. po 12 grudnia 1782, rękopis: Archiwum Główne Akt Dawnych (Archiwum Wilanowskie, sygn. 273 II, 12) Wypis instrukcji i rezolucji stosujących się do wizyty i reformy Akademii Krakowskiej dokonanej przez Hugona Kołłątaja z usprawiedliwieniem każdego punktu, powst. przed rokiem 1783; z rękopisu Biblioteki PAN Kraków sygn. 63 ogł. J. Lewicki, „Książka pamiątkowa ku uczczeniu jubileuszu 300 rocznicy założenia Gimnazjum Św. Anny w Krakowie”, Kraków 1888