Francja średniowieczna – okres w historii Francji trwający od ostatecznego rozpadu państwa Franków (traktat w Meerssen – 870, śmierć Karola Grubego – 888) do zakończenia wojny stuletniej (1453) i śmierci Ludwika XI (1483).
Dzieje polityczne Dzieje polityczne tego okresu można podzielić na dwie części. Okres pierwszy trwający do roku 1328, zwyczajowo przyjmowanego za początek wojny stuletniej, jest to czas odbudowy znaczenia władzy królewskiej, a także związanego z nim ściśle konfliktu francusko-angielskiego. Oba te procesy zostały zakończone sukcesem za sprawą Filipa II Augusta i jego syna Ludwika VIII Lwa, którym udało się złamać potęgę Plantagenetów i znacznie poszerzyć domenę królewską. Zwieńczenie ich dzieła dokonał Ludwik Święty zawierając z królem Anglii Henrykiem traktat w Paryżu (1259), kończący pierwszy okres rywalizacji francusko-angielskiej i pieczętujący dominację króla nad całym królestwem.
Drugi okres rozpoczyna się wraz ze śmiercią Karola IV w 1328, data ta zwyczajowo uważana jest za początek kryzysu królestwa. Połączenie globalnego kryzysu gospodarczego XIV wieku, plagę czarnej śmierci i wybuchu niszczącego i długotrwałego konfliktu z Anglią doprowadziło do załamania postaw królestwa, przetrzebienia ludności i wtórnej feudalizacji – ponownego odrodzenia się księstw terytorialnych. Dopiero panowanie Karola VII i Ludwika XI doprowadziło do stopniowego zażegnania wszystkich przeciwności i budowy nowożytnego państwa.
Walki o tron między Robertynami a Karolingami (888-987) thumb|upright=1.3|Państwa frankijskie po układach w Verdun i Meerssen Na tronie królewskim Franków Zachodnich, po śmierci Karlomana w roku 884 oraz w obliczu małoletności jego bratanka, z woli arystokracji zasiadł przedstawiciel niemieckiej gałęzi rodu Karolingów Karol Gruby, który w swoim ręku zgromadził wszystkie ziemie wchodzące niegdyś w skład państwa Karola Wielkiego, a także przywdział koronę cesarską (881). Jego rządy nie trwały jednak długo, gdyż okazał się on władcą nieudolnym i brutalnym, wobec czego możni frankijscy doprowadzili do jego detronizacji w 887. Sam Karol zmarł na początku następnego roku, a jego państwo rozpadło się, gdyż w jego poszczególnych częściach wybrano różnych władców.
Od początku IX Europa Zachodnia, stała się ofiarą wojowników skandynawskich zwanych wikingami. Po ok. 830 roku problem ten zaczął dotyczyć także Francji. Celem wikingów były głównie bogactwa zgromadzone w katedrach i opactwach, także głównie one stawały się celem ich wypraw. Jednakże grabieże wikingów dotykały także inne grupy ludności, co wraz z bezsilnością władzy zwierzchniej w powstrzymywaniu najeźdźców (jedynym skutecznym sposobem jaki znajdywali przeciw nim Karolingowie było wykupywanie się złotem) doprowadziło do powstania niechętnych nastrojów wobec panującej dynastii.
Także we Francji, pomijając prawa bratanka Karlomana Karola, zwanego „Prostakiem”, wybrano na króla Odona, który pełnił wcześniej rolę namiestnika na terenie Francji z ramienia Karola Grubego oraz wsławił się w walkach z wikingami. Był on reprezentantem rodu Robertynów, który wziął nazwę od ojca Odona Roberta Mocnego. Robertynowie byli jednym z najpotężniejszych rodów na północ od Loary, nosili tytuł margrabiów Neustrii, a ich dobra położone były wokół Paryża i Orleanu.
Po śmierci Odona (898) tron francuski ponownie powrócił do Karolingów w osobie Karola Prostaka, na wyraźne życzenie tego pierwszego skierowane do możnych, w zamian za co Robertynowie zostali uhonorowani tytułem „książąt Franków” (łac. Dux Francorum). Karol jednak okazał się w ocenie arystokracji niegodny swego urzędu, wobec czego ci obalili go, a w jego miejsce powołali na tron Roberta, brata Odona. Po jego rychłej śmierci w walce z Prostakiem na tron powołano jego zięcia – Rudolfa, księcia Burgundii, gdyż syn Roberta Hugo, jak się wydaje, odmówił przyjęcia tronu, zadowalając się pozycją najpotężniejszego możnowładcy. Śmierć Rudolfa (936) zakończyła okres panowania Robertynów, a tron ponownie znalazł się w ręku Karolingów. Pierwszym z nich był Ludwik IV Zamorski (936–954), a po nim panowali jego syn Lotar I (954–986) oraz wnuk Ludwik V Gnuśny (986–987).
Oprócz najazdów Normanów w tym okresie Francję nękały także najazdy muzułmańskich piratów oraz watah madziarskich. Ataki pirackie dotykały głównie wybrzeża Morza Śródziemnego, nie ograniczały się one jednak do sezonowych napadów na porty i okręty. Piraci często zapuszczali się w głąb lądu i zakładali fortece w górzystych terenach nadmorskich, by móc nękać miasta francuskie także od lądu. Natomiast ataki Madziarów dotykały głównie tereny zachodnie, szczególnie dotkliwie z ich powodu ucierpiała Burgundia, najeżdżana trzykrotnie w l. 930, 951 i 954.
Ogólne zagrożenie i poczucie niepewności przyspieszało rozwój procesów feudalizacyjnych. Bezbronne chłopstwo szukało opieki wśród możnych, zarówno świeckich, jak i duchownych, oddawało im swoją ziemię, by otrzymać ją wkrótce w postaci lenna. Transakcja ta równała się zawarciu swoistego kontraktu, który w zamian za uprawę pańskiej ziemi, gwarantował chłopu bezpieczeństwo. Z biegiem czasu pan feudalny otrzymywał całość władzy nad chłopem, łącznie z pełnią władzy sądowniczej. Brak silnej władzy centralnej nie tylko doprowadził do pogorszenia sytuacji chłopów, lecz także do stopniowego uzależniania się poszczególnych okręgów. Ustanowiony przez Karola Wielkiego urząd hrabiów tracił swe ściśle administracyjne konotacje i stawał się z wolna arystokratycznym tytułem, dziedzicznym i w praktyce niezbywalnym, z którym wiązała się pełnia władzy nad okręgiem.
W tych warunkach wykształcił się system lenny, czyli rodzaj organizacji społeczeństwa oparty na posiadaniu ziemi i zależności osobistej. Z pewnymi zastrzeżeniami można powiedzieć, że system lenny był pewną odmianą systemu klientalnegoMączak A., Rządzący i rządzeni. Władza i społeczeństwo w epoce wczesnonowożytnej, Warszawa 1986, s. 141–142., stanowiącą jego bardziej honorową formę, nie uwłaczającą godności osobistej obu stron. Kluczowym pojęciem dla zrozumienia systemu lennego, jest pojęcie hołdu lennego, zwanego inaczej komendacją, czyli oddanie się wasala w opiekę seniorowi. Na mocy tego układu senior zobowiązywał się roztoczyć opiekę nad wasalem, do czego zaliczało się także zapewnienie mu utrzymania, co w warunkach wczesnośredniowiecznych oznaczało nadanie wasalowi ziemi (tzw. beneficjum). Od tej pory ziemia ta była jakoby gwarantem umowy lennej, jej zerwanie wiązało się z utratą dóbr lennych (tym różniły się właśnie od ziem alodialnych nadawanych na zasadach pełnej własności i swobody dysponowania). W zamian za opiekę wasal zobowiązywał się świadczyć seniorowi służyć „radą i pomocą” (łac. auxillium et consillium), czyli uczestnictwo w wyprawach wojennych oraz radach na dworze suzerena. Kontrakt feudalny obowiązywał do śmierci jednej ze stron, jednak dla współczesnych było naturalne, że następcy dziedziczą układ lenny swoich przodków, choć jednak wciąż wymagane było dopełnienie hołdu. Z biegiem czasu system feudalny objął niemal całe społeczeństwo, a także zhierarchizował się w postaci drabiny feudalnej, skomplikowanej gry układów lennych, w których niemal zasadniczo każdy członek jednocześnie będąc czyimś wasalem był seniorem dla własnych wasali, niejednokrotnie zdarzały się sytuacje np. posiadania kilku seniorów. Na szczycie tej drabiny stał król, który nie podlegał nikomu, jednak nie posiadał on pełnej władzy nad wszystkimi swoimi poddanymi. W warunkach francuskich wykształciła się zasada mówiąca, że „wasal mojego wasala nie jest moim wasalem”, dla władzy królewskiej oznaczało to tyle, że król nie posiadał władzy nad wasalami swoich bezpośrednich wasali (tzw. parów), a ci również nie mogli odwoływać się do króla w przeciw swoim seniorom. Stanowiło to wielką przeszkodę do centralizacji i największe zadanie z jakimi musiała zmierzyć się nowa dynastia. Przełamanie potęgi wielkich książąt i hrabiów stanowiło pierwszy stopień na drodze tworzenia scentralizowanej monarchii ancien régimu.
Pierwsi Kapetyngowie (987-1108) thumb|left|upright=0.5|Herb Kapetyngów thumb|upright=1.3|Francja w roku 987 W roku 987 w wyniku nieszczęśliwego wypadku na polowaniu zginął Ludwik V Gnuśny, nagle opróżniony tron stał się ponownie obiektem rywalizacji dwóch królewskich rodów – Karolingów i Robertynów. Choć Ludwik V nie pozostawił po sobie następcy, to interesy jego rodu reprezentował potężny książę Dolnej Lotaryngii Karol. Jego przeciwnikiem był hrabia Paryża Hugo, zwany Kapetem, syn Hugona Wielkiego. Zgromadzenie możnych wybrało na tron Hugona Kapeta w Senlis 29 maja 987 roku, a to dzięki wsparciu jego kandydatury przez cesarza Ottona I, z którym Hugo był spokrewniony przez matkę. Cesarz obawiał się także zbytniego wzrostu potęgi księcia lotaryńskiego, do którego władztwa rościł sobie prawa zwierzchnie. Poza tym Hugo wciąż był najpotężniejszym księciem na północy Francji, mógł również liczyć na żywe wsparcie brata Henryka, księcia Burgundii oraz szwagra, księcia Akwitanii.
Wybór Hugona Kapeta na króla Francji zapoczątkował długi okres, trwający aż do 1792 roku, nieprzerwanego panowania założonej przez niego dynastii Kapetyngów. Nazwa dynastii wzięła od przydomka Hugona, oznaczającego płaszcz noszony przez opatów (łac. capa). Sam przydomek Hugona przyległ do jego osoby z powodu sprawowania przez niego funkcji opata w kilku klasztorach, między innymi w klasztorze św. Marcina z Tours, który, wedle legendy, zdjął swój płaszcz by okryć nim biedakaHall A., Francja i wielcy Francuzi, Warszawa 2007, s. 45..
Początek panowania Kapeta nie zapowiadał przyszłej potęgi dynastii. Pod jego bezpośrednim zarządem znajdowało się jedynie kilka hrabstw i opactw wokół Paryża i Orleanu (szacuje się, że było to ok. 7 tys.km²Hall A., Francja..., s. 46.. W czasach gdy był on jedynie jednym z wielu możnych dobra te wystarczały by uznać go za jednego z najpotężniejszych. W momencie jednak, gdy został on królem, okazało się, że są one zbyt małe by stanowić podstawę do sprawowania silnej władzy i egzekucji królewskich prerogatyw. Powiększenie królewskiej domeny będzie głównym celem następców Hugona.
Rozwój księstw terytorialnych W czasie rywalizacji obu rodów królewskich następowała konsolidacja władzy książąt terytorialnych.
Najbardziej niebezpieczni dla spoistości władzy królewskiej byli hrabiowie Szampanii, którzy w pierwszej połowie X wieku obieli władzę nad hrabstwami Troyes i Meux tworząc jednolity kompleks ziem na wschód od domeny królewskiej. Sytuacja stała się jeszcze groźniejsza, gdy za panowania Odona II, hrabiego Blois, nastąpiło połączenie jego domeny z hrabstwem Szampanii (1022), oznaczało to otoczenie ziem królewskich z obu stron. Stan ten miał trwać jeszcze, z kilkuletnimi przerwami, ponad wiek (do 1152 roku).
Bardziej na północ, na terenie starożytnej wschodniej Armoryki, zaczęli się osiedlać Normanowie. Ich wódz Rollon otrzymał te ziemie, w charakterze lenna, od króla Karola Prostaka w roku 911. W 933 obszar państwa normańskiego objął obszar arcybiskupstwa Rouen, czyli obszar późniejszego księstwa normańskiego. Normandia, choć formalnie zależne od króla, faktycznie cieszyło się niemal pełną niezależnością. Zasiedlająca je ludność skandynawska stopniowo przejmowała dominującą kulturę romańską, nie porzucała jednak swojego ekspansywnego charakteru. Książęta normańscy stworzyli scentralizowane państwo, w którym, w odróżnieniu od reszty Francji, obowiązywała zasada podległości seniorowi nie tylko jego bezpośrednich wasali, lecz także ich lenników („wasal mojego wasala jest także moim wasalem”). Znacznie zwiększało to potencjał militarny księcia, oddając mu do dyspozycji wszystkich rycerzy zamieszkujących jego ziemie.