thumb|Pomnik kobiet zmarłych w AŁŻIR AŁŻIR (kaz. Отан сатқындары әйелдерінің Ақмола лагері; ros. Акмолинский лагерь жён изменников Родины; pol. Akmoliński Obóz Żon Zdrajców Ojczyzny) - największy żeński obóz należący do systemu Gułag. Potoczna nazwa jednej z 26 części Karłagu (17. oddział). Kobiety i ich dzieci zmarłe w obozie były chowane na Cmentarzu Matek – Mamoczkino kładbiszcze.
Historia obozu ALŻIR powstał w okresie nasilonych represji politycznych w Związku Radzieckim za rządów Józefa Stalina. Lata 1937–1938, określane jako okres wielkiej czystki, były czasem masowych aresztowań, egzekucji i deportacji osób uznanych przez władze za „wrogów ludu”. Represje obejmowały nie tylko samych oskarżonych, lecz również ich rodziny. Władze radzieckie uznały bowiem, że krewni osób oskarżonych o zdradę mogą stanowić zagrożenie dla państwa.
Obóz został utworzony na mocy rozkazu nr 00486 NKWD z 15 sierpnia 1937. W myśl tego przepisu, podpisanego przez Nikołaja Jeżowa, współmałżonkowie osób uznanych za „zdrajców narodu” również podlegali karze zesłania do obozu pracy przymusowej na „co najmniej 5-8 lat”. „Zdrajcy Ojczyzny” byli sądzeni na podstawie art. 58 kodeksu karnego Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej z 25 lutego 1927 roku. W rozkazie z 1937 roku znalazła się także informacja dotycząca dzieci internowanych – miały być umieszczane w obozach pracy, koloniach, domach dziecka o zaostrzonym rygorze, bądź zwykłych domach dziecka.
W tym samym roku rozpoczęto organizację specjalnego kobiecego obozu na terenie Kazachskiej SRR, w pobliżu miejscowości Akmoła niedaleko dzisiejszej Astany. Obóz był częścią Karłagu, jednego z największych kompleksów Gułagu w Kazachstanie. Oficjalnie funkcjonował jako specjalny oddział Karłagu, jednak więźniarki używały skrótu ALŻIR, pochodzącego od rosyjskiej nazwy „Akmoliński Łagier Żon Zdrajców Ojczyzny” („Акмолинский лагерь жён изменников Родины”). Wśród osadzonych znajdowały się żony wysokich rangą wojskowych, działaczy partyjnych, dyplomatów, naukowców, pisarzy i artystów. Więźniarki pochodziły z różnych części Związku Radzieckiego i reprezentowały wiele narodowości. Były to między innymi Kazaszki, Rosjanki, Ukrainki, Gruzinki i Ormianki.
Otwarcie obozu nastąpiło na początku 1938 roku. Warunki życia w obozie były bardzo ciężkie. ALŻIR znajdował się na stepach Kazachstanu, gdzie zimą temperatury spadały nawet do –40°C, a latem panowały silne upały. Kobiety mieszkały w prymitywnych barakach zbudowanych z gliny i trzciny. Brakowało opału, żywności, lekarstw i ciepłej odzieży. Niedostateczne racje żywnościowe prowadziły do głodu i wyczerpania organizmu. Więźniarki były zmuszane do ciężkiej pracy fizycznej. Pracowały przy budowie infrastruktury obozowej, pracach rolnych, hodowli zwierząt oraz produkcji przemysłowej. Dzień pracy trwał wiele godzin, niezależnie od warunków pogodowych. Za niewykonanie norm przewidywano kary, między innymi ograniczenie racji żywnościowych.
Według szacunków, w trakcie jego funkcjonowania przez teren obozu przeszło ok. 30 tysięcy kobiet. Szacunki te nie są dokładne, a różne źródła podają często bardzo rozbieżne liczby. Według profesora Ałłanijazowa było to ok. 4600 więźniarek [przypis]. Według danych podawanych przez Muzeum Pamięci Ofiar Represji Politycznych i Totalitaryzmu było to 18 tysięcy kobiet. Strona internetowa poświęcona historii Kazachstanu podaje liczbę 60 tysięcy więźniarek. Na terenie obozu mieszkały także dzieci więźniarek i kobiety w ciąży. Na terenie AŁŻIRu urodziło się 1507 dzieci. Kobiety miały prawo do opiekowania się dzieckiem przez pierwsze 4 miesiące jego życia, następnie trafiało ono do łagrowego żłobka, a do czwartego roku życia - do domu dziecka poza terenem łagru.
Po śmierci Stalina w 1953 roku rozpoczęto stopniową likwidację GUŁAGu. Po zamknięciu AŁŻIRu w 1957 roku, na miejscu byłego obozu powstał Sowchoz Akmolinskij, zajmujący się głównie hodowlą bydła i rolnictwem.
Więźniarki Pracę i warunki, w jakich były przetrzymywane kobiety w AŁŻIRze opisuje Joanna Czeczott w książce Cisza nad stepem: [...] nad jeziorem Żałanasz kobiety pracowały do utraty sił i zmysłów, czasem po osiemnaście godzin dziennie. Że latem i zimą zbierały tam trzcinę i wybierały glinę. Z trzciny i gliny wyrabiały ciężkie cegły: samany. [...] Malowniczą trzciną paliły w piecu i wypełniały sienniki. Za dwanaście pęczków malowniczej trzciny otrzymywały rację żywnościową pozwalającą im utrzymać się przy życiu.Lista więźniarek obozu AŁŻIR:
Andronikaszwili, Kira Georgiewna – aktorka, reżyserka filmowa (żona B. A. Pilniaka, księżniczka z rodu Andronikowów). Arvatova-Tukhachevskaya, Elizaveta Nikolaevna (siostra marszałka M.N. Tuchaczewskiego, żona Yu.I. Arvatova, a także żony jego braci - Marii Vikentyevny i Zinaidy Fedorovny). Akhundzade, Dilbar Gadzhievna (żona Mikaila Mushfiga) Akhundzade, Shukria Suleyman kyzy (żona Ahmeda Javada) Borukaeva, Aishat Khazhikelovna (żona T. M. Borukaeva) Goldstein, Nadieżda Abramowna (żona I. I. Liberberga). Erbanova (Malakhirova), Savanna Yakovlevna – ekonomistka, wybitna osoba publiczna w Buriacji (żona M. N. Erbanova). Ermekova, Damesha Amirkhanovna (żona T.K. Zhurgenov). Eskaraeva, Maryam Garifovna (żona S. Eskaraeva). Kalinina, Ekaterina Iwanowna (żona M.I. Kalinina). Kołdomasowa, Galina Władimirowna – tłumaczka, pisarka (żona G. I. Kołdomasowa). Krestinskaya, Vera Moiseevna (żona N. N. Krestinsky'ego). Larina, Anna Michajłowna (żona N.I. Bucharina). Lisitsian, Maria Wartanowna – trenerka gimnastyki artystycznej, główna trenerka reprezentacji ZSRR (1963-1971). Nalbandyan, Ashkhen Stepanovna (matka Bułata Okudżawy). Ekaterina Mekhonoshina (żona K. A. Mekhonoshina). Messerer-Plisiecka, Rachil Michajłowna – aktorka filmowa (żona M.E. Plisieckiego, matka M.M. Plisieckiej, przebywała w łagrze z synem Azarijem). Sats, Natalia Iljniczana – reżyserka i działaczka teatralna (żona I. J. Weitzera). Serbina, Ksenia Nikołajewna – historyk i archeolog, wydawca „Księgi wielkiego rysunku”. Serebrovskaya, Evgeniya Vladimirovna (żona A.P. Serebrovsky'ego). Serebryakova, Galina Iosifovna, rosyjska pisarka radziecka. Solomyanskaya, Liya Lazarevna – postać radzieckiego kina i dziennikarka, matka T. A. Gajdara, babcia E. T. Gajdara . Peters, Antonina Zakharovna (żona Y. H. Petersa). Khakimova, Khadicha Gainutinovna (żona K. A. Khakimova). Khronovskaya (Ustrugova), Maria Iwanowna (żona L. A. Ustrugovej, córka I. N. Chronowskiego).
Kobiety w systemie Gułag Podstawową wiedzę dotyczącą funkcjonowania systemu GUŁAG w Kazachstanie, jak i kobiet przebywających w obozach, dostarcza Aleksander Sołżenicyn w publikacji „Archipelag Gułag”. Do lat przedwojennych odnosi się fakt opanowania przez Archipelag bezwodnych pustyń Kazachstanu. Na kształt ośmiornicy rozrasta się ośrodek obozowy w Karagandzie, skore do rozrostu metastazy wyłaniają się w Dżezkaganie, gdzie woda zatruta jest związkami miedzi, w Mointach, nad jeziorem Bałchasz. Wysypka obozowa pokrywa również północ Kazachstanu. [...]. Oto 29 „punkt” Karłagu – ileż w tym jednym punkcie niewiast? Ani za dużo, ani za mało – 6.000! [...] Dokąd wywożono te narody? Najchętniej i najczęściej do Kazachstanu tak, iż tutaj, razem ze zwykłymi zesłańcami, stanowią teraz dobrą połowę ludności tej republiki, która mogłaby z powodzeniem zmienić nazwę na KaZEKstan. Według późniejszych publikacji, jego rozumienie miejsca kobiet w systemie opiera się na błędnych wnioskach, jakoby były one traktowane ulgowo ze względu na możliwość zawierania układów ze strażnikami oraz status członków rodziny Zdrajców Ojczyzny, nie zdrajców.
AŁŻIR nie był jedynym obozem w systemie GUŁAG przeznaczonym tylko dla kobiet. Oprócz niego można wyróżnić także:
Temlyakovsky – 40 km od miasta Gorki (Niżny Nowogród), RFSRR Dzhangidzhirsky – 100 km od miasta Frunze (Biszkek), Kirgiska SRR Tiemnikowski – we wsi Potma (rejon zubowo-polanski w Mordowii) w RFSRR, Tiemłag miał podział obozu na męski i żeński: w kwietniu 1942 r. przebywało w nim 4867 więźniarek (33,9% ogółu więźniów), w styczniu 1943 r. – 6204 (41,6%, prawie połowa), w sierpniu 1948 r. – 4371 (31,5%).
AŁŻIR jako miejsce pamięci W czasach Związku Radzieckiego historia ALŻIR-u była przez długi czas przemilczana lub przedstawiana zgodnie z oficjalną propagandą państwową. Pierwsze próby upamiętnienia historii AŁŻIRu miały miejsce w 1989 roku, kiedy z inicjatywy byłego naczelnika Sowchozu Akmolinskiego Siergieja Wasiliewicza Barinowa 17 października w centrum wsi Malinówka postawiono pomnik z pękniętą czerwoną gwiazdą. Z tej okazji, do późniejszego miejsca pamięci zaproszonych zostało także 15 byłych więźniarek. W 31 maja 2007 roku na terenie byłego obozu zostało otwarte Muzeum Pamięci Ofiar Represji Politycznych i Totalitaryzmu z inicjatywy Prezydenta Kazachstanu Nursułtana Nazarbajewa. Ekspozycje muzealne przedstawiają historię kobiet więzionych w obozie, system represji stalinowskich oraz codzienne życie w łagrze. Znajduje się w nim m.in. ściana z wyrytymi nazwiskami 7620 ofiar obozu.
Muzeum pełni funkcję historyczną i edukacyjną. Jego głównym celem jest upamiętnienie kobiet więzionych w ALŻIR-ze oraz wszystkich ofiar represji stalinowskich w Kazachstanie i całym Związku Radzieckim. Placówka gromadzi dokumenty archiwalne, fotografie, wspomnienia byłych więźniarek oraz przedmioty codziennego użytku związane z funkcjonowaniem łagru. Jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów kompleksu memorialnego jest „Łuk Smutku” – monumentalna konstrukcja symbolizująca cierpienie kobiet i rodzin ofiar represji. Na terenie muzeum znajduje się także rekonstrukcja wagonu kolejowego, którym deportowano więźniarki do Kazachstanu, wieża strażnicza, fragmenty obozowego ogrodzenia z drutu kolczastego oraz odtworzone baraki więzienne.
W 1997 roku w Kazachstanie został ustanowiony Dzień Pamięci o Ofiarach Represji i Głodu, świętowany 31 maja. Jest to dzień, których ma upamiętniać klęskę głodu lat 20 i 30 XX wieku, oraz historię obozów na terenie Kazachstanu, w tym także AŁŻIRu. W tym dniu w muzeum ALŻIR odbywają się uroczystości państwowe, składanie kwiatów, wystawy i spotkania z potomkami ofiar represji. W obchodach uczestniczą przedstawiciele władz państwowych, historycy, młodzież szkolna oraz przedstawiciele organizacji społecznych.
Przypisy
Linki zewnętrzne Męczennice akmolińskie https://karlag.org/art.php?rid=7
Bibliografia Aleksandr Sołżenicyn, Archipelag GUŁag 1918-1956 Raikhan Satymbekova, The Gulag Camp "ALZHIR". Memoralization Practicies Ewa Nowicka, Między pamięcią i polityką. Żeński obóz koncentracyjny „AŁŻIR” koło Astany w Kazachstanie Joanna Czeczott, Cisza nad stepem. Kazachstan i pamięć o Rosji https://museum-alzhir.kz/ https://e-history.kz/en/news/show/23939 https://e-history.kz/en/news/show/31756 https://e-history.kz/en/news/show/7060
Kategoria:Gułag Kategoria:Kazachstan w XX wieku Kategoria:Obozy pracy przymusowej