Arizema, kokorza (Arisaema Mart.) – rodzaj roślin zielnych należący do rodziny obrazkowatych, liczący około 183 gatunków, pochodzących z Afryki (od wschodniego Zairu do Tanzanii i Etiopii), Azji (od Półwyspu Arabskiego do Sachalina i Malezji) i Ameryki Północnej (od centralnej i wschodniej Kanady do Meksyku).
Morfologia Łodyga Większość gatunków z rodzaju arizema, szczególnie pochodzących z klimatu umiarkowanego, tworzy podziemną, spłaszczono-kulistą bulwę pędową. W każdym okresie wegetacyjnym bulwa, po wyczerpaniu składników odżywczych, zamiera, a na jej wierzchołku tworzy się kolejna, gromadząca składniki odżywcze niezbędne do przetrwania kolejnego okresu spoczynku. Gatunki wiecznie zielone, nie przechodzące okresu spoczynku, szczególnie pochodzące z klimatu tropikalnego, wytwarzają podziemne, cylindryczne kłącze.
Liście Pojedynczy, pochwopodobny katafil powstaje u podstawy pędu naziemnego, otaczając jego nasadę. Rośliny z rodzaju arizema tworzą od jednego do kilku liści właściwych, których ogonki tworzą u nasady pochwopodobną pseudo-łodygę, otaczającą szypułkę. Blaszki liści właściwy są zróżnicowane, dłoniastozłożone (np. A. concinnum), trójlistkowe (np. A. triphyllum) lub wachlarzowatopalczaste (np. A. dracontium). Liczba, kształt, ułożenie i osadzenie listków są często najważniejszymi cechami identyfikującymi gatunki.
Kwiaty Pojedynczy kwiatostan, typu kolbiastego pseudancjum, pojawia się krótko przed lub razem z liśćmi. Składa się zwykle z kolorowej, bardzo dekoracyjnej, wąskiej i wydłużonej pochwy (spatha) okrywającej kolbę. Kształt i kolorystyka pochwy, a także wzór jej kropkowania lub paskowania, jest zawsze charakterystyczny dla gatunku. Generalnie pochwa kwiatostanu dzieli się na część dolną, z rurowato zwiniętymi brzegami oraz części górnej, trójkątno- lub trójkątno-jajowato-rozwartej, często z długim kończykiem, okalającym wyrostek kolby lub tworzącym wygiętą do przodu, hełmowatą strukturę. Kolby wytwarzają wyrostki, siedzące lub osadzone na trzonku, długie, wygięte i sięgające do ziemi lub krótkie, wzniesione, maczugowate lub ścięte. W przeciwieństwie do innych przedstawicieli podrodziny Aroideae arizemy są przeważnie roślinami dwupiennymi, jedynie niektóre gatunki są jednopienne. Młode rośliny wytwarzają przeważnie kwiaty męskie, a starsze żeńskie. Niektóre gatunki zmieniają płeć co roku, aby w fazie męskiej zgromadzić wystarczającą ilość substancji odżywczych do owocowania w kolejnym okresie wegetacyjnym. Kwiaty żeńskie zbudowane są z jednokomorowej, jajowatej lub butelkowatej zalążni, zawierającej od jednego do kilku ortotropowych zalążków. Wyrostek kolby niekiedy pokryty jest prątniczkami lub zredukowanymi tworami powstałymi ze sterylnych kwiatów męskich lub żeńskich.
Owoce Mięsiste, czerwone jagody.
Korzenie Korzeń główny nietrwały lub nieobecny. W przypadku gatunków tworzących bulwy, z ich wierzchołka, w pierścieniu wokół pędu naziemnego, wyrastają korzenie przybyszowe. W przypadku gatunków kłączowych, korzenie przybyszowe wyrastają na krótkim odcinku w jego górnej części.
Biologia i ekologia Rozwój Byliny, geofity ryzomowe.
Siedlisko Obszary klimatu umiarkowanego i tropikalnego półkuli północnej. Większość gatunków rośnie w wilgotnych, przepuszczalnych i bogatych w próchnicę glebach, w warunkach zacienionych, leśnych, na górskich łąkach i zboczach, a także na otwartych przestrzeniach od nizin do wysokogórskich lasów. Kilka gatunków rośnie w słabych, ilastych glebach w szczelinach skalnych.
Genetyka Liczba chromosomów 2n = 28, 56, 84,
Systematyka Pozycja rodzaju według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG IV z 2016) Należy do plemienia Arisaemateae, podrodziny Aroideae, rodziny obrazkowatych, rzędu żabieńcowców w kladzie jednoliściennych.
Pozycja rodzaju w systemie Reveala z roku 2007 (2010) Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist, Takht. & Zimmerm. ex Reveal), podgromada Magnoliophytina (Frohne & U. Jensen ex Reveal), klasa Magnoliopsida (Brongn.), podklasa żabieńcowe (Alismatidae Takht.), nadrząd obrazkopodobne (Aranae Thorne ex Reveal), rząd obrazkowce (Arales Juss. ex Bercht. & J. Presl), rodzina obrazkowate (Araceae Juss.).
Pozycja rodzaju według Crescent Bloom (system Reveala z lat 1993–1999) Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina (Frohne & U. Jensen ex Reveal), klasa jednoliścienne (Liliopsida Brongn.), podklasa obrazkowe (Aridae Takht.), nadrząd obrazkopodobne (Aranae Thorne ex Reveal), rząd obrazkowce (Arales Dumort.), rodzina obrazkowate (Araceae Juss.).
GatunkiNazwy polskie według Gawryś W. 2008: Słownik roślin zielnych. Officina Botanica, Kraków. Arisaema abei Seriz. Arisaema aequinoctiale Nakai & F.Maek. Arisaema agasthyanum Sivad. & Sath. Kumar Arisaema album N.E.Br. Arisaema amurense Maxim. – arizema amurska Arisaema anomalum Hemsl. Arisaema aprile J.Murata Arisaema asperatum N.E.Br. Arisaema auriculatum Buchet Arisaema austroyunnanense H.Li Arisaema averyanovii V.D.Nguyen & P.C.Boyce Arisaema balansae Engl. Arisaema bannaense H.Li Arisaema barbatum Buchet Arisaema barnesii C.E.C.Fisch. Arisaema bathycoleum Hand.-Mazz. Arisaema bottae Schott Arisaema calcareum H.Li Arisaema candidissimum W.W.Sm. – arizema najbielsza Arisaema chumponense Gagnep. Arisaema ciliatum H.Li Arisaema clavatum Buchet Arisaema concinnum Schott – arizema zgrabna Arisaema condaoense V.D.Nguyen Arisaema consanguineum Schott Arisaema constrictum E.Barnes Arisaema cordatum N.E.Br. Arisaema costatum (Wall.) Mart. Arisaema cucullatum M.Hotta Arisaema dahaiense H.Li Arisaema danzhuense T.S.Yi & H.Li Arisaema daochengense P.C.Kao Arisaema decipiens Schott Arisaema dilatatum Buchet Arisaema dracontium (L.) Schott Arisaema du-bois-reymondiae Engl. Arisaema dulongense H.Li Arisaema echinatum (Wall.) Schott Arisaema echinoides H.Li Arisaema ehimense J.Murata & J.Ohno Arisaema elephas Buchet Arisaema engleri Pamp. Arisaema enneaphyllum Hochst. ex A.Rich. Arisaema erubescens (Wall.) Schott Arisaema exappendiculatum H.Hara Arisaema fargesii Buchet Arisaema filiforme (Reinw.) Blume Arisaema fimbriatum Mast. Arisaema flavum (Forssk.) Schott – arizema żółta Arisaema formosanum (Hayata) Hayata Arisaema franchetianum Engl. Arisaema fraternum Schott Arisaema galeatum N.E.Br. Arisaema garrettii Gagnep. Arisaema grapsospadix Hayata Arisaema griffithii Schott – arizema Griffitha Arisaema hainanense C.Y.Wu ex H.Li Arisaema heterocephalum Koidz. Arisaema heterophyllum Blume Arisaema hippocaudatum S.C.Chen & H.Li Arisaema hunanense Hand.-Mazz. Arisaema ilanense J.C.Wang Arisaema inclusum (N.E.Br.) N.E.Br.ex B.D.Jacks. Arisaema inkiangense H.Li Arisaema intermedium Blume Arisaema ishizuchiense Murata Arisaema iyoanum Makino Arisaema jacquemontii Blume Arisaema jethompsonii Thiyagaraj & P.Daniel Arisaema jingdongense H.Peng & H.Li Arisaema jinshajiangense H.Li Arisaema kawashimae Seriz. Arisaema kerrii Craib Arisaema kishidae Makino ex Nakai Arisaema kiushianum Makino Arisaema kuratae Seriz. Arisaema lackneri Engl. Arisaema laminatum Blume Arisaema leschenaultii Blume Arisaema lichiangense W.W.Sm. Arisaema lidaense J.Murata & S.K.Wu Arisaema lihenganum J.Murata & S.K.Wu Arisaema limbatum Nakai & F.Maek. Arisaema lingyunense H.Li Arisaema lobatum Engl. Arisaema longipedunculatum M.Hotta Arisaema macrospathum Benth. Arisaema maekawae J.Murata & S.Kakish. Arisaema maximowiczii (Engl.) Nakai Arisaema maxwellii Hett. & Gusman Arisaema meleagris Buchet Arisaema menghaiense J.T.Yin Arisaema menglaense Y.H.Ji Arisaema microspadix Engl. Arisaema mildbraedii Engl. Arisaema minamitanii Seriz. Arisaema minus (Seriz.) J.Murata Arisaema monophyllum Nakai Arisaema mooneyanum M.G.Gilbert & Mayo Arisaema muratae Gusman & J.T.Yin Arisaema muricaudatum Sivad. Arisaema murrayi (J.Graham) Hook. Arisaema nagiense Tom.Kobay. Arisaema nambae Kitam. Arisaema nanjenense T.C.Huang & M.J.Wu Arisaema negishii Makino Arisaema nepenthoides (Wall.) Mart. Arisaema nikoense Nakai Arisaema nilamburense Sivad. Arisaema odoratum J.Murata & S.K.Wu Arisaema ogatae Koidz. Arisaema omeiense P.C.Kao Arisaema omkoiense Gusman Arisaema ornatum Miq. Arisaema ovale Nakai Arisaema pachystachyum Hett. & Gusman Arisaema pallidum Engl. Arisaema parisifolia J.Murata Arisaema parvum N.E.Br. ex Hemsl. Arisaema pattaniense Gagnep. Arisaema penicillatum N.E.Br. Arisaema petelotii K.Krause Arisaema petiolulatum Hook.f. Arisaema pianmaense H.Li Arisaema pingbianense H.Li Arisaema polyphyllum (Blanco) Merr. Arisaema prazeri Hook.f. Arisaema propinquum Schott Arisaema psittacus E.Barnes Arisaema quinatum (Nutt.) Schott Arisaema ramulosum Alderw. Arisaema rhizomatum C.E.C.Fisch. Arisaema ringens (Thunb.) Schott Arisaema rostratum V.D.Nguyen & P.C.Boyce Arisaema roxburghii Kunth Arisaema ruwenzoricum N.E.Br. Arisaema sachalinense (Miyabe & Kudô) J.Murata Arisaema saddlepeakense P.S.N.Rao & S.K.Srivast. Arisaema sahyadricum S.R.Yadav Arisaema sarracenioides E.Barnes & C.E.C.Fisch. Arisaema saxatile Buchet Arisaema sazensoo (Blume) Makino Arisaema schimperianum Schott Arisaema scortechinii Hook.f. Arisaema seppikoense Kitam. Arisaema serratum (Thunb.) Schott Arisaema setosum A.Sudh.Rao & D.M.Verma Arisaema shimienense H.Li Arisaema siamicum Gagnep. Arisaema siangense Gusman Arisaema sikokianum Franch. & Sav. – arizema sikokiańska Arisaema sinii K.Krause Arisaema sizemoreae Hett. & Gusman Arisaema smitinandii S.Y.Hu Arisaema somalense M.G.Gilbert & Mayo Arisaema souliei Buchet Arisaema speciosum (Wall.) Mart. Arisaema sukotaiense Gagnep. Arisaema taiwanense J.Murata Arisaema tengtsungense H.Li Arisaema ternatipartitum Makino Arisaema thunbergii Blume Arisaema tortuosum (Wall.) Schott Arisaema tosaense Makino Arisaema translucens C.E.C.Fisch. Arisaema triphyllum (L.) Schott – arizema trójlistkowa Arisaema tsangpoense J.T.Yin & Gusman Arisaema tuberculatum C.E.C.Fisch. Arisaema ulugurense M.G.Gilbert & Mayo Arisaema umbrinum Ridl. Arisaema undulatifolium Nakai Arisaema utile Hook.f. ex Engl. Arisaema vexillatum H.Hara & H.Ohashi Arisaema victoriae V.D.Nguyen Arisaema wardii C.Marquand & AiryShaw Arisaema wattii Hook.f. Arisaema wilsonii Engl. Arisaema wrayi Hemsl. Arisaema xuanweiense H.Li Arisaema yamatense (Nakai) Nakai Arisaema yanxianum Z.Y.Zhu & B.Q.Min Arisaema yunnanense Buchet Arisaema zhui H.Li
Podział rodzaju według Schotta (1860) Heinrich Wilhelm Schott, w pierwszej monografii na temat rodziny obrazkowatych, zaproponował podział 66 zidentyfikowanych wówczas gatunków arizem na 4 sekcje: Trisecta, Pedatisecta, Radiatisecta i Peltatisecta. Klasyfikacja została oparta na kształcie blaszek liściowych.
Podział rodzaju według Englera (1920) Adolf Engler w 1920 roku zaproponował zupełnie nowy podział rodzaju, obejmującego wówczas ponad 100 gatunków, oparty na kształcie wyrostka kolby, kształcie pochwy kwiatostanu, obecności prątniczek oraz sposobie otwierania się pylników. Na tej podstawie Engler wyróżnił 15 sekcji: Fimbriata, Attenuata, Barbata, Auriculata, Clavata, Franchetiana, Tortuosa, Speciosa, Decipienta, Tenuipistillata, Pistillata, Nepenthoidea, Ringentia, Wallichiana, Lunata.