thumb|245px|Typhonium roxburghii thumb|245px|Typhonium varians TruciecNazwa polska według: (1) Józef Rostafiński: Słownik polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin poprzedzony historyczną rozprawą o źródłach. Kraków. 1900. (2) Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. Warszawa. 1894. (3) Ignacy Rafał Czerwiakowski: Opisanie roślin jednolistniowych lekarskich i przemysłowych. Kraków. 1852. (Typhonium Schott) – rodzaj wieloletnich geofitów ryzomowych, należący do rodziny obrazkowatych, liczący w zależności od ujęcia od 63 do 76 gatunków pochodzących z tropikalnych rejonów Afryki oraz obszaru od Półwyspu Arabskiego do Mongolii i Australii, gdzie zasiedla nizinne łąki i turzyce, lasy suche, lasy deszczowe, wzgórza, brzegi strumieni i brzegi dróg. Liczba chromosomów 2n wynosi od 8 do 160.
Morfologia Pokrój Niewielkie rośliny zielne.
Łodyga Zgrubiała, niemal kulista bulwa pędowa albo płożące lub wzniesione kłącze.
Liście Rośliny tworzą kilka liści, z długim ogonkiem, tworzącym u nasady pochwę. Blaszki liściowe przeważnie proste i strzałkowate, oszczepowate lub trójklapowe.
Kwiaty Rośliny jednopienne, tworzące pojedynczy kwiatostan typu kolbiastego pseudancjum. Szypułka, krótsza od ogonka liściowego, wyrasta z pochwy liściowej. Pochwa kwiatostanu w dolnej części o zwiniętych brzegach, tworząca okrągło-jajowatą komorę, z zewnątrz zieloną, oddzieloną od górnej części pochwy zwężeniem. Górna część pochwy jest flagowata, szeroko jajowata do lancetowatej, często czerwonawa doosiowo. Kolba kwiatostany dzieli się na pięć odcinków: (od dołu): kwiaty żeńskie, prątniczki, naga szczelina, kwiaty męskie i wyrostek. Kwiaty żeńskie siedzące; zalążnie jednokomorowe, zawierające bazanie położony, pojedynczy (do kilku), ortotropowy zalążek. Prątniczki główkowate, maczugowate, szydłowate lub nitkowate. Kwiaty męskie siedzące, 1-3-pręcikowe, wolne, z pylnikami otwierającymi się przez boczną szczelinę lub wierzchołkowy otworek. Wyrostek kolby trzonkowaty i wydłużony.
Owoce Owocostan składa się z zielonych lub białawych jagód o soczystej owocni, zawierających od jednego do kilku nasion.
Gatunki podobne Przedstawiciele rodzaju pałczycha, o wachlarzowatopalczastej blaszce liściowej i zrośniętych brzegach komory pochwy kwiatostanu, rodzaju Theriophonum, o większej liczbie zalążków położonych bazalnie lub przywierzchołkowo, rodzaju Eminium, o złożonej blaszce liściowej, wielonasiennych jagodach o zwartej owocni i kwiatostanie nie wyrastającym całkowicie ponad poziom podłoża i rodzaju Biarum, o kwiatostanie nie zwężonym, nie wyrastającym całkowicie ponad poziom podłoża.
Nazewnictwo Toponimia nazwy naukowej Nazwa naukowa pochodzi od mitycznego Tyfona, zionącego ogniem, stugłowego potwora z mitologii greckiej. Została zbudowana z końcówką deminutywną dodaną do jego imienia lub pochodzi od nawiązującego do mitologii, greckiego słowa (typhonios – pomieszany, niespokojny, wzburzony). Nazwa Typhonium została użyta po raz pierwszy w pracach Dodoensa.
Synonimy taksonomiczne Desmesia Raf. Heterostalis (Schott) Schott Jaimenostia Guinea & Gómez Mor. in E.Guinea Lazarum A.Hay
Systematyka Rodzaj należy do plemienia Areae, podrodziny Aroideae z rodziny obrazkowatych.
Gatunki Typhonium acetosella Gagnep. Typhonium adnatum Hett. & Sookchaloem Typhonium albidinervum C.Z.Tang & H.Li Typhonium albispathum Bogner Typhonium alismifolium F.Muell. Typhonium alpinum C.Y.Wu ex H.Li * Typhonium angustilobum F.Muell. Typhonium bachmaense V.D.Nguyen & Hett. Typhonium baoshanense Z.L.Dao & H.Li Typhonium blumei Nicolson & Sivad. Typhonium bognerianum J.Murata & Sookchaloem Typhonium brevipes Hook.f.* Typhonium brevipilosum Hett. & Sizemore * Typhonium brownii Schott Typhonium bulbiferum Dalzell Typhonium circinnatum Hett. & J.Mood Typhonium cochleare A.Hay Typhonium conchiforme Hett. & A.Galloway Typhonium digitatum Hett. & Sookchaloem Typhonium diversifolium Wall. ex Schott * Typhonium echinulatum Hett. & Sookchaloem Typhonium eliosurum (F.Muell. ex Benth.) O.D.Evans Typhonium filiforme Ridl. Typhonium flagelliforme (Lodd.) Blume Typhonium fultum Ridl. Typhonium gagnepainii J.Murata & Sookchaloem Typhonium gallowayi Hett. & Sookchaloem Typhonium gaoligongense (J.C.Wang & H.Li) Hett. & P.C.Boyce * Typhonium giganteum Engl. * Typhonium glaucum Hett. & Sookchaloem Typhonium gracile (Roxb.) Schott Typhonium griseum Hett. & Sookchaloem Typhonium hayatae Sriboonma & J.Murata Typhonium hirsutum (S.Y.Hu) J.Murata & Mayo * Typhonium horsfieldii (Miq.) Steenis * Typhonium huense Nguyen & Croat Typhonium hunanense H.Li & Z.Q.Liu Typhonium inopinatum Prain Typhonium jinpingense Z.L.Wang Typhonium johnsonianum A.Hay & S.M.Taylor Typhonium jonesii A.Hay Typhonium laoticum Gagnep. Typhonium liliifolium F.Muell. ex Schott Typhonium lineare Hett. & V.D.Nguyen Typhonium listeri Prain Typhonium medusae Hett. & Sookchaloem Typhonium mirabile (A.Hay) A.Hay Typhonium nudibaccatum A.Hay Typhonium omeiense H.Li * Typhonium orbifolium Hett. & Sookchaloem Typhonium pedatisectum Gage Typhonium pedunculatum Hett. & Sookchaloem Typhonium peltandroides A.Hay Typhonium penicillatum V.D.Nguyen & Hett. Typhonium pottingeri Prain Typhonium praetermissum A.Hay Typhonium pusillum Sookchaloem Typhonium reflexum Hett. & Sookchaloem Typhonium roxburghii Schott Typhonium russell-smithii A.Hay Typhonium sagittariifolium Gagnep. Typhonium saraburiensis Sookchaloem Typhonium sinhabaedyae Hett. & A.Galloway Typhonium stigmatilobatum V.D.Nguyen Typhonium subglobosum Hett. & Sookchaloem Typhonium taylorii A.Hay Typhonium tentaculatum Hett. * Typhonium trifoliatum F.T.Wang & H.S.Lo ex H.Li Typhonium trilobatum (L.) Schott – truciec trójłatowy Typhonium tubispathum Hett. & A.Galloway Typhonium varians Hett. & Sookchaloem Typhonium venosum (Dryand. ex Aiton) Hett. & P.C.Boyce * Typhonium violifolium Gagnep. Typhonium watanabei J.Murata Typhonium weipanum A.Hay Typhonium wilbertii A.Hay
* W kwietniu 2010 opublikowane zostały wyniki badań filogenetycznych rodzaju Typhonium (Cusimano et al.), na podstawie których rodzaj podzielono na 3 klady: Typhonium, Typhonium klad australijski (dawny rodzaj Lazarum) i Sauromatum. Rodzaj Sauromatum (pałczycha) wyodrębniono z rodzaju Typhonium), klasyfikując do niego 9 gatunków. Rodzaj ten był uznawany za synonim taksonomiczny Typhonium od roku 2000. W czerwcu 2010 ukazały się wyniki badań filogenetycznych rodzaju Typhonium przeprowadzone przez inny zespół (Ohi-Toma et al.). Na ich podstawie rodzaj Typhonium podzielono na 5 kladów: Typhonium sensu stricto oraz 4 odrębne rodzaje: Sauromatum, Diversiarum, Hirsutiarum i Pedatyphonium, do których zaklasyfikowano 8 gatunków Typhonium. Niektóre gatunki Typhonium zostały zakwalifikowane inaczej przez oba zespoły badawcze:
Dotychczasowa nazwa gatunku Nazwa według Cusimano et al. (04.2010) Nazwa według Ohi-Toma et al. (06.2010)Typhonium brevipesSauromatum brevipesnie badanyTyphonium gaoligongenseSauromatum gaoligongensenie badanyTyphonium giganteumSauromatum giganteumSauromatum giganteumTyphonium tentaculatumSauromatum tentaculatumnie badanyTyphonium alpinumnie badanyDiversiarum alpinumTyphonium omeiensenie badanyPedatyphonium omeienseTyphonium horsfieldiiSauromatum horsfieldiiPedatyphonium horsfieldiiPedatyphonium larseniiPedatyphonium kunmingensePedatyphonium calcicolumTyphonium brevipilosumSauromatum brevipilosumHirsutiarum brevipilosumTyphonium diversifoliumSauromatum diversifoliumDiversiarum diversifoliumTyphonium hirsutumSauromatum hirsutumHirsutiarum hirsutumTyphonium venosumSauromatum venosumSauromatum giganteum
Podział rodzaju według Englera (1920) sekcja Heterostalis – prątniczki o maczugowatej nasadzie (T. diversifolium, T. giganteum, T. horsfieldii, T. flagelliforme), sekcja Eutyphonium – prątniczki cylindryczne, z nitkowatym lub szydłowatym wierzchołkiem, nigdy maczugowate (m.in. T. brownii, T. bulbiferum, T. fultum, T. inopinatum, T. roxburghii, T. trilobatum).
Zastosowanie Rośliny jadalne W Indiach spożywane są bulwy i liście gatunków Typhonium bulbiferum i T. roxburghii.
Rośliny lecznicze Z roślin z gatunku T. flagelliforme produkowane są leki ziołowe, mające działać na urazy, obrzęki, kaszel, schorzenia płuc, krwawienia i nowotwory. W 2008 roku potwierdzono badaniami, że ekstrakt z bulw T. flagelliforme zawiera składniki o silnym działaniu antybakteryjnym i antyoksydacyjnym. W badaniach przeprowadzonych w 2010 roku wykazano, że aktywnymi składnikami fitochemicznymi odpowiedzialnymi za właściwości lecznicze tej rośliny są głównie alkaloidy i flawonoidy.
W 2006 roku potwierdzono, że lektyny zawarte w bulwach T. divaricatum działają przeciwko ludzkim komórkom nowotworowym oraz wykazują działanie antywirusowe przeciwko HSV-II.
Rośliny ozdobne Z uwagi na atrakcyjne kwiatostany kilka gatunków Typhonium jest okazjonalnie uprawianych jako rośliny pokojowe lub ogrodowe. Najpopularniejszymi gatunkami uprawnymi są Typhonium roxburghii i Typhonium trilobatum.
Przypisy
Kategoria:Obrazkowate