Kościoły i inne związki wyznaniowe w Polsce – wspólnoty religijne istniejące na terenie Rzeczypospolitej Polskiej. Na początku XXI wieku działają one na mocy przepisów Konstytucji RP o wolności sumienia i religii (m.in. art. 25 i 53) oraz ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania z 17 maja 1989 roku.
Sytuacja przed 1989 r. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w II Rzeczypospolitej siedem wyznań zostało uznanych prawnie. Były to: Kościół katolicki – Konkordat między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską Żydowski Związek Wyznaniowy – rozporządzenie Ministra WRiOP z dnia 5 kwietnia 1928 roku. Wschodni Kościół Staroobrzędowy – uznany rozporządzeniem Prezydenta z dnia 22 marca 1928 roku. Muzułmański Związek Religijny – ustawa z dnia 21 kwietnia 1936 roku Karaimski Związek Religijny – ustawa z dnia 21 kwietnia 1936 roku Kościół Ewangelicko-Augsburski – działał na podstawie dekretu Prezydenta z dnia 25 listopada 1936 roku. Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny – podstawą prawną był dekret Prezydenta RP z dnia 18 listopada 1938 roku.
Przed II wojną światową, podczas spisu ludności w roku 1931 w RP największe grupy wyznaniowe stanowili wyznawcy 5 wyznań: katolicy obrządku łacińskiego (64,8%), prawosławni (11,8%), grekokatolicy (10,4%), wyznawcy judaizmu (9,8%) i protestanci (2,6%) – łącznie ponad 99% ludności. Zmiany, jakie zaszły po II wojnie światowej spowodowały, że Polska stała się państwem w znacznej mierze jednorodnym pod względem wyznaniowym, w którym od 86,7 do 95,5% ludności stanowią katolicy (udział procentowy jest zależny od przyjętych metod badawczych). Wpływ na ten stan miało kilka wydarzeń historycznych: utrata Kresów Wschodnich zamieszkanych w znacznej mierze przez ludność prawosławną, ucieczki i wysiedlenia protestantów z Ziem Zachodnich i Północnych, wymordowanie przez Niemców prawie całej ludności żydowskiej wyznającej judaizm, emigracja do Niemiec dalszych grup ludności głównie protestanckiej z Ziem Zachodnich i Północnych w wyniku represji państwowych oraz emigracja po marcu 1968 roku ocalałej podczas II wojny światowej ludności żydowskiej.
Wkrótce po II wojnie światowej zarejestrowano 4 związki wyznaniowe: Kościół Metodystów – 5 września 1945 Polski Kościół Katolicko-Narodowy – 1 lutego 1946 Unia Zborów Adwentystów Dnia Siódmego – 26 kwietnia 1946 Polski Kościół Ewangelicznych Chrześcijan Baptystów – 5 maja 1946. Rejestracja tych czterech wyznań była wynikiem legalnego działania wymienionych Kościołów w warunkach okupacji hitlerowskiej.
Następnie zarejestrowano: Polski Kościół Starokatolicki – 5 września 1947 (zdelegalizowany w roku 1965) Kościół Starokatolicki Mariawitów w RP – 5 września 1947 (potwierdzenie 31 października 1967)
Kolejne rejestracje przeprowadzano dopiero po zmianach politycznych, jakie nastąpiły w październiku 1956 roku.
Na podstawie Dekretu o stosunku państwa do Kościoła katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej z 9 lutego 1953 zastąpionego dekretem z 31 grudnia 1956 określono warunki obsadzania stanowisk duchownych. Zgodnie z art. 9 ustawy przepisy tego dekretu zastosowano również do innych Kościołów i związków wyznaniowych. W rezultacie rejestracja wyznania oznaczała poddanie się związków wyznaniowych nadzorowi władz, co skutkowało uzależnieniem składanych nominacji obsadzania stanowisk duchownych od zgody organów państwowych, a także zgodę na akceptowanie składania ślubowania przez duchownych na wierność ateistycznej władzy przed objęciem stanowiska. Od 1953 roku duchowni zarejestrowanych związków wyznaniowych składali ślubowanie o treści: „Ślubuję uroczyście dochować wierności Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, przestrzegać jej porządku prawnego i nie przedsiębrać niczego, co mogłoby zagrażać dobru Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej”.
W 1987 roku w Polsce Ludowej działało 36 zarejestrowanych związków wyznaniowych o zasięgu ogólnokrajowymByły to: Kościół Rzymskokatolicki, Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny, Kościół Ewangelicko-Augsburski w PRL, Kościół Ewangelicko-Reformowany w PRL, Kościół Polskokatolicki w PRL, Kościół Metodystyczny w PRL, Kościół Starokatolicki Mariawitów w PRL, Polski Kościół Chrześcijan Baptystów, Zjednoczony Kościół Ewangeliczny w PRL, Kościół Katolicki Mariawitów w PRL, Kościół Adwentystów Dnia Siódmego, Kościół Jezusa Chrystusa Świętych Dni Ostatnich, Zrzeszenie Wolnych Badaczy Pisma Świętego, Kościół Wolnych Chrześcijan, Kościół Chrystusowy, Kościół Chrześcijan Dnia Sobotniego w Polsce, Stowarzyszenie Badaczy Pisma Świętego, Wschodni Kościół Staroobrzędowy, Stolica Apostolska w Jezusie Chrystusie, Protestancka Wspólnota Regionu Bieszczadzkiego, Świecki Ruch Misyjny „Epifania”, Jednota Braci Polskich, Nowoapostolski Kościół w Polsce, Stowarzyszenie Zborów Chrześcijan w PRL, Karaimski Związek Religijny, Muzułmański Związek Religijny w PRL, Związek Religijny Wyznania Mojżeszowego, Związek Buddystów Zen „Sangha” w Polsce, Stowarzyszenie Buddyjskie Zen „Czogie” w Polsce, Stowarzyszenie Buddyjskie Karma Kagyu w Polsce, Wspólnota Religijna – Lektorium Rosicrucianum – Filia międzynarodowej Szkoły Złotego Różokrzyża, Brahma Kumaris Raja Yoga, Związek Adżapa Jogi, Związek Badaczy Biblii w Polsce, Chrześcijańska Wspólnota Zielonoświątkowa oraz Stowarzyszenie Buddyjskie Kandzeon. oraz 4 o zasięgu lokalnymStolica Boża i Barankowa, Zbór Panmonistyczny, Uczniowie Chrystusa i Ewangeliczne Stowarzyszenie Modlitwy.. Jedynym niezarejestrowanym związkiem o zasięgu ogólnokrajowym byli Świadkowie Jehowy.
Rejestracja związków wyznaniowych od roku 1989 Na podstawie art. 37 ustawy z dnia 17 maja 1989 roku o gwarancjach wolności sumienia i wyznania prawną rejestracją związków wyznaniowych na terenie RP zajmuje się minister właściwy do spraw wyznań religijnych (obecnie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji), prowadzący rejestr kościołów i innych związków wyznaniowychArt. 30 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (). oraz wykaz Kościołów i innych związków wyznaniowych działających na podstawie odrębnych ustaw. Wspomniana rejestracja nie jest jednak konieczna, jeśli chodzi o swobodę odbywania praktyk religijnych. Obowiązujące prawo każdemu bowiem zapewnia wolność wyznania, głoszenia i sprawowania kultu religijnego (bez różnicy, czy wyznanie jest formalnie zarejestrowane, czy też nie).
Z chwilą wpisu do rejestru kościół lub inny związek wyznaniowy uzyskuje jednak, jako całość, osobowość prawną oraz korzysta ze wszystkich uprawnień i podlega obowiązkom określonym w ustawachArt. 34 ust. 2 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania ()..
Prawo do złożenia wniosku o wpis do rejestru przysługuje 100 obywatelom polskim posiadającym pełną zdolność do czynności prawnych, którzy składają listę zawierającą ich notarialnie poświadczone podpisyArt. 31 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania ().. Wniosek powinien zawierać m.in. statut związku wyznaniowegoArt. 32 ust.1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania ()..
Wspólnoty religijne w Polsce po 1997 r. W Polsce 15 Kościołów i innych związków wyznaniowych działa na podstawie odrębnych ustaw. Są to: Kościół katolickiUstawa z dnia 17 maja 1989 r. (), Polski Autokefaliczny Kościół PrawosławnyUstawa z dnia 4 lipca 1991 r. ()., Kościół Ewangelicko-Augsburski w Rzeczypospolitej PolskiejUstawa z dnia 13 maja 1994 r. ()., Kościół Ewangelicko-Reformowany w Rzeczypospolitej PolskiejUstawa z dnia 13 maja 1994 r. ()., Kościół Ewangelicko-Metodystyczny w Rzeczypospolitej PolskiejUstawa z dnia 30 czerwca 1995 r. ()., Kościół Polskokatolicki w Rzeczypospolitej PolskiejUstawa z dnia 30 czerwca 1995 r. ()., Kościół Adwentystów Dnia Siódmego w Rzeczypospolitej PolskiejUstawa z dnia 30 czerwca 1995 r. ()., Kościół Chrześcijan Baptystów w Rzeczypospolitej PolskiejUstawa z dnia 30 czerwca 1995 r. ()., Kościół Starokatolicki Mariawitów w Rzeczypospolitej PolskiejUstawa z dnia 20 lutego 1997 r. ()., Kościół Katolicki Mariawitów w Rzeczypospolitej PolskiejUstawa z dnia 20 lutego 1997 r. ()., Kościół Zielonoświątkowy w Rzeczypospolitej PolskiejUstawa z dnia 20 lutego 1997 r. ()., Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w Rzeczypospolitej PolskiejUstawa z dnia 20 lutego 1997 r. ()., Wschodni Kościół StaroobrzędowyRozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 28 marca 1928 r. (), Muzułmański Związek Religijny w Rzeczypospolitej PolskiejUstawa z dnia 21 kwietnia 1936 r. () oraz Karaimski Związek Religijny w Rzeczypospolitej PolskiejUstawa z dnia 21 kwietnia 1936 r. ().
Na koniec 2018 roku baza Głównego Urzędu Statystycznego obejmowała dane dotyczące 203 kościołów i wyznań. Wykaz Kościołów i innych związków wyznaniowych działających na podstawie odrębnych ustaw lub wpisanych do rejestru MSWiA:
Kościoły i inne związki wyznaniowe liczące co najmniej 10 000 wiernych Nazwa Zwierzchnik Liczba wiernych Opis Zdjęcie Kościół Katolicki w RP obrządek łaciński (rzymskokatolicki, łaciński)Przewodniczący Konferencji Episkopatu Polski: abp Tadeusz Wojda, metropolita gdański27 121 331 wg SP2021)32 190 661 ochrzczonych (2021) (wg deklaracji KRK 2021)Część Kościoła katolickiego, opierająca liturgię na obrządku łacińskim i liturgiach bliskich oraz pochodnych. Głową Kościoła jest papież, Biskup Kościoła Rzymskiego, który posiada najwyższą, pełną, bezpośrednią i powszechną władzę zwyczajną w kościele katolickim, którą może wykonywać zawsze w sposób nieskrępowany. Uznawany jest przez członków Kościoła rzymskokatolickiego za następcę Apostoła Piotra oraz zastępcę Chrystusa na ziemi. Najwyższym zgromadzeniem w Kościele jest Sobór powszechny wszystkich biskupów w sprawach najwyższej wagi. Przewodniczy mu papież, wszystkie uchwały soboru podlegają zatwierdzeniu przez papieża. Do tej pory według Kościoła rzymskokatolickiego odbyło się 21 soborów powszechnych.
W kościele rzymskokatolickim w Polsce czołową rolę odgrywa Konferencja Episkopatu Polski, którą tworzą arcybiskupi-metropolici, biskupi ordynariusze i biskupi pomocniczy. Honorowo w Kościele katolickim w Polsce wyróżnia się spośród episkopatu godność prymasa Polski, nie ma ona jednak aktualnie znaczenia prawnego. Podstawowymi jednostkami administracyjnymi w strukturze Kościoła katolickiego są diecezje i parafie, a pomocniczymi metropolie i dekanaty.
Duchowni rzymskokatoliccy żyją w celibacie, a kapłanem może być tylko mężczyzna. Kościół katolicki uznaje kult świętych, kult Maryi, kult obrazów i relikwii oraz modlitwy za zmarłych. Przyjmuje wiarę w czyściec, realną obecność Chrystusa w Eucharystii. center|130pxRzymskokatolicka Archikatedra Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Gnieźnie Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławnyabp Sawa, metropolita warszawski i całej Polski151 648 wg SP2021503 996 wiernych (wg deklaracji PAKP 2021) Prawosławie wyodrębniło się w wyniku rozłamu chrześcijaństwa na kościół wschodni i zachodni, znanego jako wielka schizma wschodnia. Kościoły prawosławne opierają się na Wschodniej Tradycji Kościoła. Poszczególne Kościoły prawosławne są autokefaliczne. Wierni Kościoła prawosławnego przyjmują Eucharystię pod postaciami chleba i wina. Diakonów i prezbiterów nie obowiązuje celibat. Kościół uznaje modlitwy za zmarłych oraz 7 sakramentów świętych i liczne sakramentalia.