Józef Zachariasz Bem (ur. 14 marca 1794 w Tarnowie, zm. 10 grudnia 1850 w Aleppo) – polski generał, strateg, pisarz, inżynier wojskowy, artylerzysta, twórca pierwszych oddziałów wojsk rakietowych w wojsku polskim, dowódca artylerii czynnej w czasie powstania listopadowego, kawaler Orderu Virtuti Militari, działacz polityczny Wielkiej Emigracji, założyciel dwóch emigracyjnych organizacji: Towarzystwa Historyczno-Literackiego oraz Towarzystwa Politechnicznego Polskiego w Paryżu (pierwszego w historii polskiego towarzystwa inżynierskiego), uczestnik Wiosny Ludów, faktyczny choć nieformalny dowódca trzeciej rewolucji wiedeńskiej () 1848 r., naczelny wódz powstania węgierskiego 1848–1849 (od sierpnia 1849), generał armii Imperium Osmańskiego. Bohater narodowy Polski, Węgier i Turcji.
Rodzina thumb|Lipa rosnąca przy drodze do nieistniejącego dworu Bemów, pod którą według tradycji odpoczywał gen. Józef Bem w czasie pobytu u ojca w Słabkowicach Józef Bem był synem Andrzeja Bema, wnukiem Wojciecha Bema i prawnukiem Christiana Bema, który był synem Kacpra Behma, siodlarzaRzemieślnik rymarski zajmujący się wytwarzaniem siodeł do jazdy konnej. pochodzącego ze Świdnicy na Dolnym Śląsku. Kacper przeniósł się z Dolnego Śląska do Lwowa, w którym otrzymał obywatelstwo miejskie w 1704 r. Dziad Józefa Bema – Wojciech uzyskał tytuł szlachecki, był rajcą miejskim oraz konsyliarzemPojęcia zbliżone: w I Rzeczypospolitej „konsyliarz” – urzędnik jednego z departamentów Rady Nieustającej, zob też konsyliarz konfederacji. króla polskiego Stanisława Augusta Poniatowskiego. Ojciec natomiast pracował w radzie miejskiej miasta Lwowa. W 1792 r. przeniósł się do Tarnowa gdzie był adwokatem w tarnowskim sądzie szlacheckim oraz nauczycielem matematyki. Przed 1790 r. ożenił się z Agnieszką Głuchowską (zapis Gołuchowska pojawia się jedynie w Tarnowie), z którą miał dwóch synów – Jana i Józefa i cztery córki: Domicelę, Katarzynę, Małgorzatę i Julię. Agnieszka Bem, matka Józefa zmarła w 1804 r. w Krakowie. Ojciec ożenił się ponownie w 1807 r. z Marianną Ostafińską.
W 1810 r. Andrzej Bem przeniósł się do Słabkowic – wsi wchodzącej w skład Ordynacji Myszkowskich. W 1812 r. kupił dobra ziemskie składające się z wsi Słabkowice i SkorzówŚwiętokrzyska Biblioteka Cyfrowa w Kielcach, Dalszy ciąg rozpraw nad sprzedażą dóbr z ordynacji Myszkowskich, Warszawa 1827. t. 2, s. 84.. Zamieszkał w Słabkowicach w zbudowanym przez siebie dworze, a dobra ziemskie Skorzów w 1818 roku sprzedał Janowi Olrychowi Szanieckiemu. W Słabkowicach ojciec generała Bema zamieszkał z drugą żoną Marianną Ostafińską oraz dziećmi. Łącznie generał Józef Bem miał pięcioro rodzeństwa rodzonego oraz siedem sióstr przyrodnich: Karolinę, Wiktorię, Teofilę, Ludwikę, Emilię, Antoninę i Poliksenę i dwóch braci przyrodnich Aleksandra i KonstantegoŚwiętokrzyska Biblioteka Cyfrowa w Kielcach, Słabkowice niegdyś dobra dziedziczne generała Bema, „Gazeta Kielecka”, nr 34/1931..
Józef Bem nigdy się nie ożenił, nie miał także dzieci.
Życiorys thumb|Polska artyleria konna z okresu Księstwa Warszawskiego akwarela Bronisława Gembarzewskiego z 1905 thumb|Józef Bem w powstaniu 1848 roku udekorowany węgierskimi odznaczeniami thumb|Tablice na domu w Tarnowie, w którym urodził się Bem Józef Bem urodził się 14 marca 1794 roku na przedmieściu Tarnowa nazywanym Burkiem, gdzie jego ojciec Andrzej przeniósł się ze Lwowa, aby objąć posadę adwokata. Na początku 1801 roku rodzina Bemów zamieszkała w Krakowie, w którego okolicy wykupiła dwie pobliskie wsie: Gaj oraz Brzyczynę Górną. W mieście młody Józef ukończył krakowskie Gimnazjum św. Anny, które Austriacy przemianowali na Cesarsko-Królewskie Gimnazjum AkademickieStrona I Liceum Ogólnokształcące im. B. Nowodworskiego..
Kariera wojskowa 3 października 1809 roku w wieku lat 15 został umieszczony przez rodziców w Korpusie Kadetów artylerii i inżynierii. Jako podporucznik elew 1 kwietnia 1810 przeszedł do elitarnej warszawskiej Szkoły Aplikacyjnej Artylerii i Inżynierii w której na dwanaście miejsc było 36 kandydatów. Tam zdobył podstawy wiedzy przydatnej w praktyce inżynierskiej, ucząc się arytmetyki, geometrii teoretycznej i praktycznej, trygonometrii, algebry, topografii, a także języków: polskiego, francuskiego, niemieckiego i rosyjskiego. Dzięki edukacji oraz późniejszym podróżom po całej Europie stał się poliglotą. Zajęcia w szkole obejmowały również zajęcia praktyczne. Oprócz strzelania i obsługi dział w programie znalazły się także zajęcia inżynierskie, jak budowanie fortyfikacji oraz mostów.
1 kwietnia 1810 roku został mianowany podporucznikiem artylerii. W celu szkolenia praktycznego otrzymał przydział do artylerii konnej Księstwa Warszawskiego. W latach 1810–1811 ukończył z wyróżnieniem Szkołę Aplikacyjną Artylerii i Inżynierów. Absolwentami tej szkoły byli m.in. gen. Ignacy Prądzyński oraz gen. Wojciech Chrzanowski. Po skończeniu nauki Bem uzyskał z nominacji Józefa Poniatowskiego stopień porucznika II klasy artylerii konnej.
20 stycznia 1812 roku w wieku 18 lat został awansowany na porucznika artylerii I klasy. Wziął udział w kampanii francusko-rosyjskiej w latach 1812–1813 najpierw w I Korpusie Davouta, a później w X Korpusie Macdonalda. W 1812 roku przydzielony został do baterii Władysława Tomasza Ostrowskiego z korpusu Macdonalda stacjonującego pod Rygą. Jako dowódca zwiadu wysłanego nad Dźwinę wykazał się niesubordynacją łamiąc wydane mu rozkazy i bez pozwolenia napadając na rosyjski posterunek, biorąc do niewoli 50 zaskoczonych dragonów carskich. Odbył za to karę aresztu, a jeden z francuskich dowódców stwierdził, że Jeśli ten chłopiec nie skręci za młodu karku to z pewnością zajdzie wysoko. W 1813 roku wraz z całą armią francusko-polską brał udział w odwrocie z Dyneburga. Odznaczony Krzyżem Kawalerskim Legii Honorowej za zasługi w obronie Gdańska przed połączoną armią rosyjsko-pruską w 1813 roku.
Po upadku Gdańska i klęsce Napoleona pojechał do ojca, który w ordynacji pińczowskiej kupił dwie wsie – Słabkowice i Skorzów. Dnia 21 stycznia 1815 roku został wciągnięty na listę oficerów I baterii lekkokonnej; w randze kapitana służył w wojsku Królestwa Polskiego. We wrześniu 1817 roku przywrócono go do służby czynnej w armii Królestwa Polskiego i stacjonował w Łęczycy. W 1818 roku został adiutantem polowym generała Piotra Karola Bontempsa pracując jako inżynier wojskowy w Arsenale Królewskim w Warszawie. Tam w specjalnym, stworzonym na jego potrzeby laboratorium zawodowo zajął się doświadczeniami nad wojskową pirotechniką oraz bronią rakietową.
Już od 1815 roku przeprowadzał własne doświadczenia z rakietami bojowymi – tzw. racami kongrewskimi, z którymi po raz pierwszy zetknął się w czasie oblężenia Gdańska w 1813 roku. Po zatrudnieniu w arsenale poświęcił się doświadczeniom z nimi, budowie napędów oraz uzyskiwaniem materiałów wybuchowych i zapalających. Podstawową kwestią była odpowiednia selekcja oraz oczyszczanie saletry i węgla drzewnego składników czarnego prochu stanowiących główny napęd tych rakiet. W czasie jednej ze swoich prób pirotechnicznych w kwietniu 1819 został poważnie poparzony w wyniku wybuchu masy palnej, która opaliła mu całą twarz. Swoje doświadczenia notował, ostatecznie w 1819 roku sporządzając w języku francuskim raport poświęcony swoim eksperymentom. Praca ta cieszyła się dużym uznaniem wśród wojskowych, a jej niemiecki przekład ogłoszono drukiem w 1820 roku w Weimarze pod tytułem (Doświadczenia z rakietami kongrewskimi). W wyniku prac badawczych nad użyciem rac kongrewskich oraz ich udoskonaleniom dzięki Bemowi oraz Bontempsowi utworzono w armii polskiej pierwsze oddziały rakietników.
W latach 1819–1822 w stopniu kapitana wykładał również artylerię oraz nauki fortyfikacyjne w Zimowej Szkole Artylerii. W 1822 został aresztowany i wydalony z wojska, na co złożyło się kilka przyczyn. Został posądzony o przynależność do Wolnomularstwa Narodowego, uczestnictwo w pojedynku oraz zaniedbania w rozliczeniach finansowych. Aresztowany przez władze rosyjskie spędził kilka miesięcy w areszcie. 30 lipca 1822 sąd dywizyjny skazał go na rok więzienia i degradację za „zatajenie okoliczności, tyczącej się złożenia deklaracji nienależenia do towarzystw tajnych”. 8 sierpnia wielki książę Konstanty na prośbę Bontempsa złagodził mu wymiar kary, pozbawiając go jedynie stałego etatu. Do służby czynnej powrócił jednak już w 1823 roku. W tym czasie zabił w pojedynku nieznanego przeciwnika, sam otrzymując ciężki postrzał w udo, przez co kulał do końca życia. 23 grudnia 1824 roku przeniesiony do cywila za „niedbalstwo w służbie”. 29 stycznia 1826 roku został ostatecznie zdymisjonowany – formalnie ze względu na słaby stan zdrowia.
Działalność gospodarcza Wyjechał do Galicji z zamiarem zajęcia się gospodarką. 15 lutego 1826 roku przybył do Lwowa. Wydzierżawił od swojego stryja, kanonika lwowskiego Jakuba Bema wieś Basiówka. W 1826 podjął się bezinteresownie kierowania robotami przy przebudowie byłego klasztoru i kościoła ss. Karmelitanek trzewiczkowych we Lwowie na potrzeby Ossolineum. Przygotował niezbędne szkice i obliczenia, a w roku następnym kierował robotami dojeżdżając na plac budowy z Basiówki. Majątek wydzierżawiony od stryja nie zapewniał mu wystarczających środków do życia podejmował więc szereg innych prac oferując swoje zdolności inżynierskie, jakich nauczył się w szkole wojskowej oraz w czasie służby w wojsku.
W 1826 roku hrabia Franciszek Stanisław Potocki zatrudnił go jako administratora swoich dóbr w okolicach Brodów w Galicji. W latach 1826–1830 Bem prowadził tam prace budowlane, zajmując się uprzemysławianiem majątku Potockich, wprowadzając w nich szereg innowacji i racjonalizacji. Zajmował się budowaniem oraz remontami zakładów przemysłowych m.in. cukrowni i gorzelni w Koniuszkach, Klekotach i Zbarażu. W fabrykach montował rozpowszechniające się w produkcji maszyny parowe. Z funduszy Potockiego założył i zorganizował również w Brodach fabrykę papieru. Również w tym czasie zajął się odrestaurowaniem zabytkowej cerkwi prawosławnej Bogurodzicy w Brodach wybudowanej w 1600 roku. Kierował także przebudową pałacu Potockich w Brodach oraz pałacu Lubomirskich w Przeworsku, gdzie opracował i zainstalował nowy system ogrzewania.
Bem jeździł w tym czasie także na Śląsk, do Prus oraz Francji, gdzie dokonywał zakupu maszyn oraz angażował fachowców do ich obsługi. Miał szerokie zainteresowania związane z techniką i przemysłem, m.in. zamierzał się zająć górnictwem. We Lwowie w 1829 wydał podręcznik obsługi silników parowych dla mechaników pt. O machinach parowych. Według zamysłu autora dzieło miało całościowo opisać to zagadnienie i planowane było na 3-tomową naukową publikację, jednak pisanie go przerwały mu nagłe wydarzenia polityczne w Królestwie Polskim.
Powstanie listopadowe thumb|Obraz Januarego Suchodolskiego. Na pierwszym planie artyleria polska z okresu powstania listopadowego W związku z wybuchem powstania listopadowego Józef Bem 10 marca 1831 przybył do Warszawy, gdzie w stopniu majora objął dowództwo 4 baterii lekkokonnej w sile 12 armat i 291 żołnierzy w Brygadzie Artylerii Lekkokonnej. 9 kwietnia 1831 roku baterię Bema przydzielono do korpusu generała Ignacego Prądzyńskiego. Bem brał udział 10 kwietnia w czasie zwycięskiej dla Polaków bitwie pod Domanicami.
W trakcie działań wojennych dał się poznać jako odważny dowódca, umiejący wykorzystać artylerię konną na polu walki. Walczył m.in. w wygranej przez Polaków bitwie pod Iganiami, w której wyróżnił się opanowaniem i odwagą. W swoim raporcie wyróżnił go gen. Prądzyński, a naczelny wódz gen. Jan Skrzynecki, wizytując pobojowisko po bitwie, mianował Bema podpułkownikiem.
W kolejnym starciu, do jakiego doszło pod miejscowością Przetycz, dzięki celnemu ogniowi baterii kierowanej przez Bema wojska rosyjskie zmuszone zostały do odwrotu. Scenariusz ten miał miejsce także w kilku innych potyczkach m.in. pod wsią Długosiodło w powiecie wyszkowskim, nad rzeką Orzyc, pod Rużem oraz Złotorią.